అరణ్యవాసే యద్ దుఃఖం జానన్త్యేవ సుఖోచితా। అనుగచ్ఛతి వైదేహీ ధర్మాత్మానం తవాత్మజమ్
సుఖాలకు అలవాటైన వాడైనా, వనవాసంలో వచ్చే కష్టాలను తెలుసుకుంటూ, వైదేహి మీ ధర్మాత్మ కుమారుని వెంట వెళ్తోంది.
కీర్తిభూతాం పతాకాం యో లోకే భ్రమయతి ప్రభుః। ధర్మః సత్యవ్రతపరః కిం న ప్రాప్తస్తవాత్మజః
ప్రముఖుడై, లోకంలో కీర్తిని నిలిపే వాడు, ధర్మానికి, సత్యవ్రతానికి పరాయణుడైన మీ కుమారుడు, ఆ కీర్తిని ఎందుకు పొందకూడదు?
వ్యక్తం రామస్య విజ్ఞాయ శౌచం మాహాత్మ్యముత్తమమ్। న గాత్రమంశుభిః సూర్యః సంతాపయితుమర్హతి
రాముని పవిత్రతను, గొప్పతనాన్ని తెలుసుకుని, సూర్యుని కిరణాలు కూడా అతని శరీరాన్ని తాకకూడదు.
శివః సర్వేషు కాలేషు కాననేభ్యో వినిఃసృతః। రాఘవం యుక్తశీతోష్ణః సేవిష్యతి సుఖోఽనిలః
ఎప్పుడూ, అరణ్యాల నుంచి వచ్చే శాంతమైన, మితమైన వేడి, చలితో కూడిన సుఖమైన గాలి రాఘవునికి సేవ చేస్తుంది.
శయానమనఘం రాత్రౌ పితేవాభిపరిష్వజన్। ఘర్మఘ్నః సంస్పృశన్ శీతశ్చన్ద్రమా హ్లాదయిష్యతి
రాత్రిపూట, పాపం లేని రాముని, తండ్రిలా ఆలింగనం చేస్తూ, శీతలమైన చంద్రుడు అతన్ని తాకి, వేడిని తొలగించి, ఆనందాన్ని ఇస్తాడు.
దదౌ చాస్త్రాణి దివ్యాని యస్మై బ్రహ్మా మహౌజసే। దానవేన్ద్రం హతం దృష్ట్వా తిమిధ్వజసుతం రణే
బలవంతుడైన బ్రహ్మ, యుద్ధంలో తిమిధ్వజుని కుమారుడైన దానవేంద్రుడిని సంహరించినవాడికి, దివ్యాస్త్రాలను ఇచ్చాడు.
స శూరః పురుషవ్యాఘ్రః స్వబాహుబలమాశ్రితః। అసంత్రస్తో హ్యరణ్యేఽసౌ వేశ్మనీవ నివత్స్యతే
ఆ వీరుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు, తన బలాన్ని నమ్ముకుని, అడవిలో కూడా ఎలాంటి భయం లేకుండా, తన ఇంటిలో ఉన్నట్టే నివసిస్తాడు.
యస్యేషుపథమాసాద్య వినాశం యాన్తి శత్రవః। కథం న పృథివీ తస్య శాసనే స్థాతుమర్హతి
అతని బాణాల పరిధిలోకి వచ్చిన శత్రువులు నాశనం అవుతారు. అలాంటప్పుడు భూమి అతని పాలనలో ఎందుకు ఉండకూడదు?
యా శ్రీః శౌర్యం చ రామస్య యా చ కల్యాణసత్త్వతా। నివృత్తారణ్యవాసః స్వం క్షిప్రం రాజ్యమవాప్స్యతి
రామునికి ఉన్న అదృష్టం, పరాక్రమం, మంచితనంతో, అడవివాసం ముగిసిన వెంటనే తన రాజ్యాన్ని త్వరగా తిరిగి పొందుతాడు.
సూర్యస్యాపి భవేత్ సూర్యో హ్యగ్నేరగ్నః ప్రభోః ప్రభుః। శ్రియాః శ్రీశ్చ భవేదగ్ర్యా కీర్త్యాః కీర్తిః క్షమాక్షమా
ఎలాగైతే సూర్యుడు సూర్యునికే, అగ్ని అగ్నికే, ప్రభువు ప్రభువుకే సమానంగా ఉంటాడో, అలా రాముడు మహిమలో, కీర్తిలో, సహనంలో అందరిలోకీ శ్రేష్ఠుడు.
దైవతం దేవతానాం చ భూతానాం భూతసత్తమః। తస్య కే హ్యగుణా దేవి వనే వాప్యథవా పురే
అతడు దేవతల్లో దేవుడు, భూతాల్లో శ్రేష్ఠుడు. దేవీ! అడవిలోనైనా, పట్టణంలోనైనా అతనిలో ఏ దోషం ఉండగలదు?
పృథివ్యా సహ వైదేహ్యా శ్రియా చ పురుషర్షభః। క్షిప్రం తిసృభిరేతాభిః సహ రామోఽభిషేక్ష్యతే
పురుషశ్రేష్ఠుడు రాముడు, భూమితో, వైదేహితో, ఐశ్వర్యంతో కలసి త్వరలో ఈ మూడింటితో కూడి అభిషేకం పొందుతాడు.
దుఃఖజం విసృజత్యశ్రు నిష్క్రామన్తముదీక్ష్య యమ్। అయోధ్యాయాం జనః సర్వః శోకవేగసమాహతః
అతడిని వెళ్ళిపోతూ చూస్తూ, అయోధ్య ప్రజలు అంతా దుఃఖంతో బాధపడి, బాధతో పుట్టిన కన్నీళ్లు కార్చారు.
కుశచీరధరం వీరం గచ్ఛన్తమపరాజితమ్। సీతేవానుగతా లక్ష్మీస్తస్య కిం నామ దుర్లభమ్
దుర్జయుడైన ఆ వీరుడు కుశచీర ధరించి వెళ్తున్నప్పుడు, సీతా దేవి వెంట ఉన్నందున, అతనికి ఏమి అసాధ్యం?
ధనుర్గ్రహవరో యస్య బాణఖడ్గాస్త్రభృత్ స్వయమ్। లక్ష్మణో వ్రజతి హ్యగ్రే తస్య కిం నామ దుర్లభమ్
ధనుర్విద్యలో నిపుణుడైన, బాణం, ఖడ్గం తనే మోయగలిగే వాడైన, ముందు లక్ష్మణుడు వెళ్తున్న రామునికి ఏమి దొరకదు?
నివృత్తవనవాసం తం ద్రష్టాసి పునరాగతమ్। జహి శోకం చ మోహం చ దేవి సత్యం బ్రవీమి తే
అడవి జీవితం ముగించి తిరిగి వచ్చిన రాముని నువ్వు మళ్లీ చూస్తావు దేవీ. బాధను, మాయను వదిలేయి. నేను నిజమే చెబుతున్నాను.
శిరసా చరణావేతౌ వన్దమానమనిన్దితే। పునర్ద్రక్ష్యసి కల్యాణి పుత్రం చన్ద్రమివోదితమ్
నిర్దోషినీ! తలతో నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తూ నీ కుమారుణ్ణి మళ్ళీ చూస్తావు, ఆ చంద్రుడు ఉదయించినట్లుగా.
పునః ప్రవిష్టం దృష్ట్వా తమభిషిక్తం మహాశ్రియమ్। సముత్స్రక్ష్యసి నేత్రాభ్యాం శీఘ్రమానన్దజం జలమ్
అభిషేకం పొందిన మహాశ్రీయుతో రాముడు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఆనందంతో నీ కన్నీళ్లను త్వరగా కార్చుతావు.
మా శోకో దేవి దుఃఖం వా న రామే దృష్యతేఽశివమ్। క్షిప్రం ద్రక్ష్యసి పుత్రం త్వం ససీతం సహలక్ష్మణమ్
దేవీ! రామునికి ఏ అపశకునమూ లేదు. నీకు దుఃఖం, శోకానికి అవసరం లేదు. త్వరలోనే సీతా, లక్ష్మణులతో కూడిన నీ కుమారుణ్ణి చూస్తావు.
త్వయాఽశేషో జనశ్చాయం సమాశ్వాస్యో యతోఽనఘే। కమిదానీమిదం దేవి కరోషి హృది విక్లవమ్
నిర్దోషినీ! నువ్వు ఈ జనాన్ని అంతటినీ ధైర్యపరచాలి. దేవీ! ఇప్పుడు నీ మనసులో ఈ బాధను ఎందుకు పెంచుకుంటున్నావు?
నార్హా త్వం శోచితుం దేవి యస్యాస్తే రాఘవః సుతః। నహి రామాత్ పరో లోకే విద్యతే సత్పథే స్థితః
దేవీ! నీ కుమారుడు రాఘవుడు ఉన్నప్పుడు నువ్వు శోకించాల్సిన అవసరం లేదు. ధర్మమార్గంలో నిలిచిన రాముని కన్నా లోకంలో ఎవరూ గొప్పవారు లేరు.
అభివాదయమానం తం దృష్ట్వా ససుహృదం సుతమ్। ముదాశ్రు మోక్ష్యసే క్షిప్రం మేఘరేఖేవ వార్షికీ
స్నేహితులతో కూడిన నీ కుమారుడు నమస్కరిస్తూ ఉన్నప్పుడు, నీవు ఆనందంతో మేఘరేఖ వర్షం కురిపించినట్టు కన్నీళ్లు కారుస్తావు.
పుత్రస్తే వరదః క్షిప్రమయోధ్యాం పునరాగతః। కరాభ్యాం మృదుపీనాభ్యాం చరణౌ పీడయిష్యతి
నీ కుమారుడు వరదాత అయిన రాముడు త్వరలో అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి, తన మృదువైన ముద్దయిన చేతులతో నీ పాదాలను నెమ్మదిగా మర్దిస్తాడు.
అభివాద్య నమస్యన్తం శూరం ససుహృదం సుతమ్। ముదాస్రైః ప్రోక్షసే పుత్రం మేఘరాజిరివాచలమ్
వీరుడైన నీ కుమారుడు స్నేహితులతో కలిసి నమస్కరిస్తూ ఉన్నప్పుడు, నీవు ఆనందంతో మేఘరేఖ పర్వతాన్ని తడిపినట్టు కన్నీళ్లతో అతడిని తడిపేస్తావు.
ఆశ్వాసయన్తీ వివిధైశ్చ వాక్యై- ర్వాక్యోపచారే కుశలానవద్యా। రామస్య తాం మాతరమేవముక్త్వా దేవీ సుమిత్రా విరరామ రామా
వివిధ మాటలతో ధైర్యం చెప్పడంలో నైపుణ్యం కలిగిన, నిందలేని సుమిత్రా దేవి, రాముని తల్లిని ఇలా ఊరడించి, మౌనంగా నిలిచింది.
నిశమ్య తల్లక్ష్మణమాతృవాక్యం రామస్య మాతుర్నరదేవపత్న్యాః। సద్యః శరీరే విననాశ శోకః శరద్గతో మేఘ ఇవాల్పతోయః
లక్ష్మణుని తల్లి, రాజపత్నియైన రాముని తల్లితో చెప్పిన ఆ మాటలు విని, ఆమె దుఃఖం వెంటనే శరీరం నుంచి పోయింది, శరదృతువులో నీరు లేని మేఘంలా.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే చతుశ్చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో నలభై నాలుగవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|పఞ్చచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చచత్వారింశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు వాల్మీకి రామాయణం అయోధ్యాకాండలో నలభై ఐదవ సర్గను వినండి.
అనురక్తా మహాత్మానం రామం సత్యపరాక్రమమ్। అనుజగ్ముః ప్రయాన్తం తం వనవాసాయ మానవాః
మహాత్ముడైన, నిజమైన పరాక్రమం కలిగిన రాముని పట్ల ఎంతో ప్రేమతో ఉన్న ప్రజలు, ఆయన అరణ్యంలోకి వెళ్ళేటప్పుడు ఆయన వెంట నడిచారు.
నివర్తితేఽతీవ బలాత్ సుహృద్ధర్మేణ రాజని। నైవ తే సంన్యవర్తన్త రామస్యానుగతా రథమ్
ధర్మబద్ధంగా రాజు వెనక్కి తిరిగిపోయినా, ప్రజలు మాత్రం రాముని రథాన్ని వదలకుండా ఆయన వెంటే పోతున్నారు.