తే రత్నహీనాస్తరుణాః ఫలకాలే వివాసితాః। కథం వత్స్యన్తి కృపణాః ఫలమూలైః కృతాశనాః
ధనం లేకుండా, ఇంకా యువకులే అయిన వారు, పండ్ల కాలంలో అరణ్యంలోకి పంపించబడి, ఆ దయనీయులు పండ్లు, కందులతో ఎలా జీవిస్తారో?
అపీదానీం స కాలః స్యాన్మమ శోకక్షయః శివః। సహభార్యం సహ భ్రాత్రా పశ్యేయమిహ రాఘవమ్
ఈ దుఃఖానికి అంతం కలిగే శుభసమయం ఇప్పుడు వచ్చినా బాగుండును; నా కుమారుడు రాఘవుడు తన భార్య, తన అన్నతో కలిసి ఇక్కడ కనిపిస్తే ఎంత ఆనందంగా ఉంటుంది.
శ్రుత్వైవోపస్థితౌ వీరౌ కదాయోధ్యా భవిష్యతి। యశస్వినీ హృష్టజనా సూచ్ఛ్రితధ్వజమాలినీ
ఆ ఇద్దరు వీరులు తిరిగి వచ్చారని విని, అయోధ్యా నగరం ఎప్పుడు మళ్లీ కీర్తితో నిండిపోతుందో, ప్రజలు ఆనందంతో ఉల్లాసపడతారో, ఎగురుతున్న జెండాలతో అలంకరించబడుతుందో?
కదా ప్రేక్ష్య నరవ్యాఘ్రావరణ్యాత్ పునరాగతౌ। భవిష్యతి పురీ హృష్టా సముద్ర ఇవ పర్వణి
అరణ్యంనుంచి ఆ నరవ్యాఘ్రులు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సముద్రం పౌర్ణమి సమయంలో ఎలా ఉల్లాసంగా ఉంటుందో, అలా నగరం ఎప్పుడు ఆనందంతో నిండిపోతుందో?
కదాయోధ్యాం మహాబాహుః పురీం వీరః ప్రవేక్ష్యతి। పురస్కృత్య రథే సీతాం వృషభో గోవధూమివ
మహాబాహువు, నా కుమారుడు, ఎప్పుడు సీతను రథంలో ముందుంచుకుని, వృషభుడు ఆవుల మధ్య నడిచినట్టు, అయోధ్య నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాడో?
కదా ప్రాణిసహస్రాణి రాజమార్గే మమాత్మజౌ। లాజైరవకరిష్యన్తి ప్రవిశన్తావరిందమౌ
రాజమార్గంలో వేలాది ప్రజలు, నా ఇద్దరు కుమారులు శత్రువులను జయించి నగరంలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు, ఎప్పుడు వారికి లాజలు చల్లుతారో?
ప్రవిశన్తౌ కదాయోధ్యాం ద్రక్ష్యామి శుభకుణ్డలౌ। ఉదగ్రాయుధనిస్త్రింశౌ సశృఙ్గావివ పర్వతౌ
శోభాయమానమైన కుండలాలు ధరించిన నా ఇద్దరు కుమారులు, చేతుల్లో కత్తులు మెరిపిస్తూ, రెండు కొండలు శిఖరాలతో కనిపించినట్టు, అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు ఎప్పుడు చూస్తానో?
కదా సుమనసః కన్యా ద్విజాతీనాం ఫలాని చ। ప్రదిశన్త్యః పురీం హృష్టాః కరిష్యన్తి ప్రదక్షిణమ్
పుష్పాలతో అలంకరించిన యువతులు, ఫలాలతో బ్రాహ్మణులు, ఆనందంగా నగరాన్ని చుట్టి, శుభకార్యాలు చేస్తూ ఎప్పుడు ప్రవేశిస్తారో?
కదా పరిణతో బుద్ధ్యా వయసా చామరప్రభాః। అభ్యుపైష్యతి ధర్మాత్మా సువర్ష ఇవ లాలయన్
బుద్ధిలో, వయస్సులో పరిపక్వుడైన ధర్మాత్ముడు, మేఘంలా ప్రకాశిస్తూ, మంచికాలం వచ్చినట్టు ఆనందాన్ని పంచుతూ ఎప్పుడు తిరిగి వస్తాడో?
నిఃసంశయం మయా మన్యే పురా వీర కదర్యయా। పాతుకామేషు వత్సేషు మాతౄణాం శాతితాః స్తనాః
నిస్సందేహంగా వీరా, గతంలో ఎప్పుడో, దురాశపడి ఉన్న ఒక స్త్రీ వల్ల, పిల్లలకు పాలిచ్చే సమయంలో తల్లుల వక్షోజాలు కోసేయబడ్డాయేమో అని నేను అనుకుంటున్నాను.
సాహం గౌరివ సింహేన వివత్సా వత్సలా కృతా। కైకేయ్యా పురుషవ్యాఘ్ర బాలవత్సేవ గౌర్బలాత్
కైకేయి చేత నేను, సింహం చేత దూడను కోల్పోయిన ఆవు లాగా, నా పిల్లను కోల్పోయిన తల్లి లాగా, బలవంతంగా దూడను తీసుకుపోయినప్పుడు ఆవు ఎలా ఉండదో, అలాగే అయిపోయాను, మహాపురుషుడా.
నహి తావద్గుణైర్జుష్టం సర్వశాస్త్రవిశారదమ్। ఏకపుత్రా వినా పుత్రమహం జీవితుముత్సహే
నాకు ఒక్క కొడుకు మాత్రమే ఉన్నాడు. అతడు అన్ని మంచి లక్షణాలతో, అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణుడు. అలాంటి నా కొడుకును లేకుండా నేను ఎలా బ్రతకగలను?
న హి మే జీవితే కించిత్ సామర్థ్యమిహ కల్ప్యతే। అపశ్యన్త్యాః ప్రియం పుత్రం లక్ష్మణం చ మహాబలమ్
నా ప్రియమైన కొడుకును, మహాబలుడు లక్ష్మణుడిని చూడకుండా, ఈ జీవితం మీద నాకు ఇక శక్తి ఏమాత్రం లేదు.
అయం హి మాం దీపయతేఽద్య వహ్ని- స్తనూజశోకప్రభవో మహాహితః। మహీమిమాం రశ్మిభిరుత్తమప్రభో యథా నిదాఘే భగవాన్ దివాకరః
ఈ రోజు నా కొడుకు వదిలిపోవడం వల్ల కలిగిన దుఃఖం నుంచి పుట్టిన పెద్ద అగ్ని నన్ను కాల్చేస్తోంది. అది వేసవిలో భాస్కరుడు తన కిరణాలతో భూమిని కాల్చినట్లుగా ఉంది.
thumb|చతుశ్చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుశ్చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభై నాలుగవ సర్గను వినండి.
విలపన్తీం తథా తాం తు కౌసల్యాం ప్రమదోత్తమామ్। ఇదం ధర్మే స్థితా ధర్మ్యం సుమిత్రా వాక్యమబ్రవీత్
అలా విలపిస్తున్న కౌసల్యాదేవిని, ధర్మంలో నిలిచిన సుమిత్రా, ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పింది.
తవార్యే సద్గుణైర్యుక్తః స పుత్రః పురుషోత్తమః। కిం తే విలపితేనైవం కృపణం రుదితేన వా
అయ్యో, మీ కొడుకు మంచి లక్షణాలతో, పురుషుల్లో శ్రేష్ఠుడు. మీరు ఇలా ఏడ్చి, బాధపడటం వల్ల ఏమి లాభం?
యస్తవార్యే గతః పుత్రస్త్యక్త్వా రాజ్యం మహాబలః। సాధు కుర్వన్ మహాత్మానం పితరం సత్యవాదినమ్
మీ కొడుకు, మహాబలుడు, రాజ్యాన్ని వదిలి, నిజాయితీగల తన తండ్రి కోసం మంచి పనిని చేస్తూ వెళ్లిపోయాడు.
శిష్టైరాచరితే సమ్యక్శశ్వత్ ప్రేత్య ఫలోదయే। రామో ధర్మే స్థితః శ్రేష్ఠో న స శోచ్యః కదాచన
రాముడు ధర్మంలో నిలిచి, శ్రేష్ఠుడై, మంచి వారు నడిచిన మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు. ఆ మార్గం మరణానంతరం ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అలాంటి వాడిని ఎప్పుడూ శోకించాల్సిన అవసరం లేదు.
వర్తతే చోత్తమాం వృత్తిం లక్ష్మణోఽస్మిన్ సదానఘః। దయావాన్ సర్వభూతేషు లాభస్తస్య మహాత్మనః
లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ పాపం లేని వాడు, ఉన్నతమైన ప్రవర్తనతో, అన్ని జీవుల పట్ల దయతో ఉంటాడు. అలాంటి మహాత్ముడికి విజయమే లభిస్తుంది.
అరణ్యవాసే యద్ దుఃఖం జానన్త్యేవ సుఖోచితా। అనుగచ్ఛతి వైదేహీ ధర్మాత్మానం తవాత్మజమ్
సుఖాలకు అలవాటైన వాడైనా, వనవాసంలో వచ్చే కష్టాలను తెలుసుకుంటూ, వైదేహి మీ ధర్మాత్మ కుమారుని వెంట వెళ్తోంది.
కీర్తిభూతాం పతాకాం యో లోకే భ్రమయతి ప్రభుః। ధర్మః సత్యవ్రతపరః కిం న ప్రాప్తస్తవాత్మజః
ప్రముఖుడై, లోకంలో కీర్తిని నిలిపే వాడు, ధర్మానికి, సత్యవ్రతానికి పరాయణుడైన మీ కుమారుడు, ఆ కీర్తిని ఎందుకు పొందకూడదు?
వ్యక్తం రామస్య విజ్ఞాయ శౌచం మాహాత్మ్యముత్తమమ్। న గాత్రమంశుభిః సూర్యః సంతాపయితుమర్హతి
రాముని పవిత్రతను, గొప్పతనాన్ని తెలుసుకుని, సూర్యుని కిరణాలు కూడా అతని శరీరాన్ని తాకకూడదు.
శివః సర్వేషు కాలేషు కాననేభ్యో వినిఃసృతః। రాఘవం యుక్తశీతోష్ణః సేవిష్యతి సుఖోఽనిలః
ఎప్పుడూ, అరణ్యాల నుంచి వచ్చే శాంతమైన, మితమైన వేడి, చలితో కూడిన సుఖమైన గాలి రాఘవునికి సేవ చేస్తుంది.
శయానమనఘం రాత్రౌ పితేవాభిపరిష్వజన్। ఘర్మఘ్నః సంస్పృశన్ శీతశ్చన్ద్రమా హ్లాదయిష్యతి
రాత్రిపూట, పాపం లేని రాముని, తండ్రిలా ఆలింగనం చేస్తూ, శీతలమైన చంద్రుడు అతన్ని తాకి, వేడిని తొలగించి, ఆనందాన్ని ఇస్తాడు.
దదౌ చాస్త్రాణి దివ్యాని యస్మై బ్రహ్మా మహౌజసే। దానవేన్ద్రం హతం దృష్ట్వా తిమిధ్వజసుతం రణే
బలవంతుడైన బ్రహ్మ, యుద్ధంలో తిమిధ్వజుని కుమారుడైన దానవేంద్రుడిని సంహరించినవాడికి, దివ్యాస్త్రాలను ఇచ్చాడు.
స శూరః పురుషవ్యాఘ్రః స్వబాహుబలమాశ్రితః। అసంత్రస్తో హ్యరణ్యేఽసౌ వేశ్మనీవ నివత్స్యతే
ఆ వీరుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు, తన బలాన్ని నమ్ముకుని, అడవిలో కూడా ఎలాంటి భయం లేకుండా, తన ఇంటిలో ఉన్నట్టే నివసిస్తాడు.
యస్యేషుపథమాసాద్య వినాశం యాన్తి శత్రవః। కథం న పృథివీ తస్య శాసనే స్థాతుమర్హతి
అతని బాణాల పరిధిలోకి వచ్చిన శత్రువులు నాశనం అవుతారు. అలాంటప్పుడు భూమి అతని పాలనలో ఎందుకు ఉండకూడదు?
యా శ్రీః శౌర్యం చ రామస్య యా చ కల్యాణసత్త్వతా। నివృత్తారణ్యవాసః స్వం క్షిప్రం రాజ్యమవాప్స్యతి
రామునికి ఉన్న అదృష్టం, పరాక్రమం, మంచితనంతో, అడవివాసం ముగిసిన వెంటనే తన రాజ్యాన్ని త్వరగా తిరిగి పొందుతాడు.
సూర్యస్యాపి భవేత్ సూర్యో హ్యగ్నేరగ్నః ప్రభోః ప్రభుః। శ్రియాః శ్రీశ్చ భవేదగ్ర్యా కీర్త్యాః కీర్తిః క్షమాక్షమా
ఎలాగైతే సూర్యుడు సూర్యునికే, అగ్ని అగ్నికే, ప్రభువు ప్రభువుకే సమానంగా ఉంటాడో, అలా రాముడు మహిమలో, కీర్తిలో, సహనంలో అందరిలోకీ శ్రేష్ఠుడు.