న త్వాం పశ్యామి కౌసల్యే సాధు మాం పాణినా స్పృశ। రామం మేఽనుగతా దృష్టిరద్యాపి న నివర్తతే
కౌసల్యా! నేను నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. దయచేసి నీ చేతితో నన్ను తాకు. నా చూపు ఇంకా రాముని వెంటనే ఉంది, తిరిగి రాలేదు.
తం రామమేవానువిచిన్తయన్తం సమీక్ష్య దేవీ శయనే నరేన్ద్రమ్। ఉపోపవిశ్యాధికమార్తరూపా వినిశ్వసన్తం విలలాప కృచ్ఛ్రమ్
రాజు పడకపై రాముని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉండగా, దేవి అతని పక్కన కూర్చొని, మరింత దుఃఖంతో, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, గాఢంగా విలపించింది.
thumb|త్రిచత్వారిశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిచత్వారిశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో నలభై మూడవ సర్గ ప్రారంభమవుతుంది.
తతః సమీక్ష్య శయనే సన్నం శోకేన పార్థివమ్। కౌసల్యా పుత్రశోకార్తా తమువాచ మహీపతిమ్
ఆ సమయంలో, పడకపై దుఃఖంతో క్షీణించిన రాజును చూసి, తన కుమారుడి విషాదంతో బాధపడుతున్న కౌసల్యా, భూమిపై పాలకుడైన అతనితో ఇలా చెప్పింది.
రాఘవే నరశార్దూలే విషం ముక్త్వాహిజిహ్మగా। విచరిష్యతి కైకేయీ నిర్ముక్తేవ హి పన్నగీ
నరులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇప్పుడు రాఘవుడిపై తన విషాన్ని పోసిన కైకేయి, తన వంకరచూపులతో, చర్మాన్ని వదిలేసిన పాము లాగా తిరుగుతుంది.
వివాస్య రామం సుభగా లబ్ధకామా సమాహితా। త్రాసయిష్యతి మాం భూయో దుష్టాహిరివ వేశ్మని
రాముడిని అరణ్యవాసానికి పంపించి, తాను కోరినది సాధించిన ఆ దుష్టురాలు, తన ఉద్దేశ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, ఇంట్లో విషపాము లాగా నన్ను మళ్లీ భయపెడుతుంది.
అథాస్మిన్ నగరే రామశ్చరన్ భైక్షం గృహే వసేత్। కామకారో వరం దాతుమపి దాసం మమాత్మజమ్
ఇప్పుడు ఈ పట్టణంలో రాముడు ఇంటింటికీ తిరిగి భిక్షాటన చేయాల్సి వస్తుంది; ఆమె ఇష్టానికి లోబడి, నీవు నా కుమారుడిని కూడా దాసుడిగా ఇవ్వగలవు.
పాతయిత్వా తు కైకేయ్యా రామం స్థానాద్ యథేష్టతః। ప్రవిద్ధో రక్షసాం భాగః పర్వణీవాహితాగ్నినా
కైకేయి ఇష్టానుసారం రాముడిని తన స్థానంలో నుండి పడగొట్టి, యజ్ఞంలో అగ్నిహోత్రుడు రాక్షసులకు భాగాన్ని పారేసినట్టు, అతడిని విసిరిపారేశారు.
నాగరాజగతిర్వీరో మహాబాహుర్ధనుర్ధరః। వనమావిశతే నూనం సభార్యః సహలక్ష్మణః
పాము రాజు నడకతో, మహాబాహువు, ధనుర్ధారి అయిన ఆ వీరుడు, తప్పక తన భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి అరణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు.
వనే త్వదృష్టదుఃఖానాం కైకేయ్యనుమతే త్వయా। త్యక్తానాం వనవాసాయ కాన్యావస్థా భవిష్యతి
నీకు కైకేయి అనుమతితో, ఇంతటి దుఃఖాన్ని ఎప్పుడూ అనుభవించని వారిని అరణ్యవాసానికి విడిచిపెట్టినప్పుడు, అక్కడ వారికి ఎలాంటి పరిస్థితి ఎదురవుతుందో?
తే రత్నహీనాస్తరుణాః ఫలకాలే వివాసితాః। కథం వత్స్యన్తి కృపణాః ఫలమూలైః కృతాశనాః
ధనం లేకుండా, ఇంకా యువకులే అయిన వారు, పండ్ల కాలంలో అరణ్యంలోకి పంపించబడి, ఆ దయనీయులు పండ్లు, కందులతో ఎలా జీవిస్తారో?
అపీదానీం స కాలః స్యాన్మమ శోకక్షయః శివః। సహభార్యం సహ భ్రాత్రా పశ్యేయమిహ రాఘవమ్
ఈ దుఃఖానికి అంతం కలిగే శుభసమయం ఇప్పుడు వచ్చినా బాగుండును; నా కుమారుడు రాఘవుడు తన భార్య, తన అన్నతో కలిసి ఇక్కడ కనిపిస్తే ఎంత ఆనందంగా ఉంటుంది.
శ్రుత్వైవోపస్థితౌ వీరౌ కదాయోధ్యా భవిష్యతి। యశస్వినీ హృష్టజనా సూచ్ఛ్రితధ్వజమాలినీ
ఆ ఇద్దరు వీరులు తిరిగి వచ్చారని విని, అయోధ్యా నగరం ఎప్పుడు మళ్లీ కీర్తితో నిండిపోతుందో, ప్రజలు ఆనందంతో ఉల్లాసపడతారో, ఎగురుతున్న జెండాలతో అలంకరించబడుతుందో?
కదా ప్రేక్ష్య నరవ్యాఘ్రావరణ్యాత్ పునరాగతౌ। భవిష్యతి పురీ హృష్టా సముద్ర ఇవ పర్వణి
అరణ్యంనుంచి ఆ నరవ్యాఘ్రులు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సముద్రం పౌర్ణమి సమయంలో ఎలా ఉల్లాసంగా ఉంటుందో, అలా నగరం ఎప్పుడు ఆనందంతో నిండిపోతుందో?
కదాయోధ్యాం మహాబాహుః పురీం వీరః ప్రవేక్ష్యతి। పురస్కృత్య రథే సీతాం వృషభో గోవధూమివ
మహాబాహువు, నా కుమారుడు, ఎప్పుడు సీతను రథంలో ముందుంచుకుని, వృషభుడు ఆవుల మధ్య నడిచినట్టు, అయోధ్య నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాడో?
కదా ప్రాణిసహస్రాణి రాజమార్గే మమాత్మజౌ। లాజైరవకరిష్యన్తి ప్రవిశన్తావరిందమౌ
రాజమార్గంలో వేలాది ప్రజలు, నా ఇద్దరు కుమారులు శత్రువులను జయించి నగరంలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు, ఎప్పుడు వారికి లాజలు చల్లుతారో?
ప్రవిశన్తౌ కదాయోధ్యాం ద్రక్ష్యామి శుభకుణ్డలౌ। ఉదగ్రాయుధనిస్త్రింశౌ సశృఙ్గావివ పర్వతౌ
శోభాయమానమైన కుండలాలు ధరించిన నా ఇద్దరు కుమారులు, చేతుల్లో కత్తులు మెరిపిస్తూ, రెండు కొండలు శిఖరాలతో కనిపించినట్టు, అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు ఎప్పుడు చూస్తానో?
కదా సుమనసః కన్యా ద్విజాతీనాం ఫలాని చ। ప్రదిశన్త్యః పురీం హృష్టాః కరిష్యన్తి ప్రదక్షిణమ్
పుష్పాలతో అలంకరించిన యువతులు, ఫలాలతో బ్రాహ్మణులు, ఆనందంగా నగరాన్ని చుట్టి, శుభకార్యాలు చేస్తూ ఎప్పుడు ప్రవేశిస్తారో?
కదా పరిణతో బుద్ధ్యా వయసా చామరప్రభాః। అభ్యుపైష్యతి ధర్మాత్మా సువర్ష ఇవ లాలయన్
బుద్ధిలో, వయస్సులో పరిపక్వుడైన ధర్మాత్ముడు, మేఘంలా ప్రకాశిస్తూ, మంచికాలం వచ్చినట్టు ఆనందాన్ని పంచుతూ ఎప్పుడు తిరిగి వస్తాడో?
నిఃసంశయం మయా మన్యే పురా వీర కదర్యయా। పాతుకామేషు వత్సేషు మాతౄణాం శాతితాః స్తనాః
నిస్సందేహంగా వీరా, గతంలో ఎప్పుడో, దురాశపడి ఉన్న ఒక స్త్రీ వల్ల, పిల్లలకు పాలిచ్చే సమయంలో తల్లుల వక్షోజాలు కోసేయబడ్డాయేమో అని నేను అనుకుంటున్నాను.
సాహం గౌరివ సింహేన వివత్సా వత్సలా కృతా। కైకేయ్యా పురుషవ్యాఘ్ర బాలవత్సేవ గౌర్బలాత్
కైకేయి చేత నేను, సింహం చేత దూడను కోల్పోయిన ఆవు లాగా, నా పిల్లను కోల్పోయిన తల్లి లాగా, బలవంతంగా దూడను తీసుకుపోయినప్పుడు ఆవు ఎలా ఉండదో, అలాగే అయిపోయాను, మహాపురుషుడా.
నహి తావద్గుణైర్జుష్టం సర్వశాస్త్రవిశారదమ్। ఏకపుత్రా వినా పుత్రమహం జీవితుముత్సహే
నాకు ఒక్క కొడుకు మాత్రమే ఉన్నాడు. అతడు అన్ని మంచి లక్షణాలతో, అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణుడు. అలాంటి నా కొడుకును లేకుండా నేను ఎలా బ్రతకగలను?
న హి మే జీవితే కించిత్ సామర్థ్యమిహ కల్ప్యతే। అపశ్యన్త్యాః ప్రియం పుత్రం లక్ష్మణం చ మహాబలమ్
నా ప్రియమైన కొడుకును, మహాబలుడు లక్ష్మణుడిని చూడకుండా, ఈ జీవితం మీద నాకు ఇక శక్తి ఏమాత్రం లేదు.
అయం హి మాం దీపయతేఽద్య వహ్ని- స్తనూజశోకప్రభవో మహాహితః। మహీమిమాం రశ్మిభిరుత్తమప్రభో యథా నిదాఘే భగవాన్ దివాకరః
ఈ రోజు నా కొడుకు వదిలిపోవడం వల్ల కలిగిన దుఃఖం నుంచి పుట్టిన పెద్ద అగ్ని నన్ను కాల్చేస్తోంది. అది వేసవిలో భాస్కరుడు తన కిరణాలతో భూమిని కాల్చినట్లుగా ఉంది.
thumb|చతుశ్చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుశ్చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభై నాలుగవ సర్గను వినండి.
విలపన్తీం తథా తాం తు కౌసల్యాం ప్రమదోత్తమామ్। ఇదం ధర్మే స్థితా ధర్మ్యం సుమిత్రా వాక్యమబ్రవీత్
అలా విలపిస్తున్న కౌసల్యాదేవిని, ధర్మంలో నిలిచిన సుమిత్రా, ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పింది.
తవార్యే సద్గుణైర్యుక్తః స పుత్రః పురుషోత్తమః। కిం తే విలపితేనైవం కృపణం రుదితేన వా
అయ్యో, మీ కొడుకు మంచి లక్షణాలతో, పురుషుల్లో శ్రేష్ఠుడు. మీరు ఇలా ఏడ్చి, బాధపడటం వల్ల ఏమి లాభం?
యస్తవార్యే గతః పుత్రస్త్యక్త్వా రాజ్యం మహాబలః। సాధు కుర్వన్ మహాత్మానం పితరం సత్యవాదినమ్
మీ కొడుకు, మహాబలుడు, రాజ్యాన్ని వదిలి, నిజాయితీగల తన తండ్రి కోసం మంచి పనిని చేస్తూ వెళ్లిపోయాడు.
శిష్టైరాచరితే సమ్యక్శశ్వత్ ప్రేత్య ఫలోదయే। రామో ధర్మే స్థితః శ్రేష్ఠో న స శోచ్యః కదాచన
రాముడు ధర్మంలో నిలిచి, శ్రేష్ఠుడై, మంచి వారు నడిచిన మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు. ఆ మార్గం మరణానంతరం ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అలాంటి వాడిని ఎప్పుడూ శోకించాల్సిన అవసరం లేదు.
వర్తతే చోత్తమాం వృత్తిం లక్ష్మణోఽస్మిన్ సదానఘః। దయావాన్ సర్వభూతేషు లాభస్తస్య మహాత్మనః
లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ పాపం లేని వాడు, ఉన్నతమైన ప్రవర్తనతో, అన్ని జీవుల పట్ల దయతో ఉంటాడు. అలాంటి మహాత్ముడికి విజయమే లభిస్తుంది.