తామవేక్ష్య పురీం సర్వాం రామమేవానుచిన్తయన్। విలపన్ ప్రావిశద్ రాజా గృహం సూర్య ఇవామ్బుదమ్
అంతా రాముని గురించే ఆలోచిస్తూ, ఆ నగరాన్ని చూసిన రాజు, విలపిస్తూ, సూర్యుడు మేఘంలోకి వెళ్ళినట్టు ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
మహాహ్రదమివాక్షోభ్యం సుపర్ణేన హృతోరగమ్। రామేణ రహితం వేశ్మ వైదేహ్యా లక్ష్మణేన చ
రాముడు, వైదేహి, లక్ష్మణుడు లేని ఆ ఇల్లు, గరుడుడు పాము తీసుకెళ్లిన తరువాత స్థిరంగా ఉన్న పెద్ద సరస్సులా కనిపించింది.
అథ గద్గదశబ్దస్తు విలపన్ వసుధాధిపః। ఉవాచ మృదు మన్దార్థం వచనం దీనమస్వరమ్
తర్వాత, రాజు కన్నీటి గొంతుతో, మృదువుగా, మందమైన, దుఃఖంతో నిండిన మాటలు పలికాడు.
కౌసల్యాయా గృహం శీఘ్రం రామమాతుర్నయన్తు మామ్। నహ్యన్యత్ర మమాశ్వాసో హృదయస్య భవిష్యతి
నన్ను త్వరగా కౌసల్యా ఇంటికి, రాముని తల్లిదగ్గరికి తీసుకెళ్ళండి. ఎందుకంటే నా హృదయానికి అక్కడ తప్ప మరెక్కడా ఓదార్పు ఉండదు.
ఇతి బ్రువన్తం రాజానమనయన్ ద్వారదర్శినః। కౌసల్యాయా గృహం తత్ర న్యవేస్యత వినీతవత్
రాజు ఇలా చెప్పగా, ద్వారపాలకులు ఆయనను కౌసల్యా ఇంటికి తీసుకెళ్ళి, గౌరవంగా అక్కడ కూర్చోబెట్టారు.
తతస్తత్ర ప్రవిష్టస్య కౌసల్యాయా నివేశనమ్। అధిరుహ్యాపి శయనం బభూవ లులితం మనః
అక్కడ కౌసల్యా ఇంట్లోకి వెళ్లి, పడకపై పడుకున్నా, రాజు మనసు మాత్రం ప్రశాంతంగా లేకుండా కలవరంగా ఉంది.
పుత్రద్వయవిహీనం చ స్నుషయా చ వివర్జితమ్। అపశ్యద్ భవనం రాజా నష్టచన్ద్రమివామ్బరమ్
రెండు కుమారులు, కోడలు లేని ఆ ఇంటిని రాజు చూశాడు. అది చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా కనిపించింది.
తచ్చ దృష్ట్వా మహారాజో భుజముద్యమ్య వీర్యవాన్। ఉచ్చైఃస్వరేణ ప్రాక్రోశద్ధా రామ విజహాసి నౌ
అది చూసిన మహారాజు, తన భుజాన్ని పైకి ఎత్తి, పెద్దగా అరచి, 'ఓ రామా! నీవు మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపెట్టావు?' అని విలపించాడు.
సుఖితా బత తం కాలం జీవిష్యన్తి నరోత్తమాః। పరిష్వజన్తో యే రామం ద్రక్ష్యన్తి పునరాగతమ్
రాముడు తిరిగి వచ్చి, అతన్ని ఆలింగనం చేసేప్పుడు, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి బ్రతికే వారు నిజంగా ఎంతో భాగ్యవంతులు.
అథ రాత్ర్యాం ప్రపన్నాయాం కాలరాత్ర్యామివాత్మనః। అర్ధరాత్రే దశరథః కౌసల్యామిదమబ్రవీత్
అలా రాత్రి చీకటి కమ్ముకున్నప్పుడు, అది తనకు అంత్యకాల రాత్రిలా అనిపించింది. అర్ధరాత్రి సమయంలో దశరథుడు కౌసల్యకు ఇలా చెప్పాడు.
న త్వాం పశ్యామి కౌసల్యే సాధు మాం పాణినా స్పృశ। రామం మేఽనుగతా దృష్టిరద్యాపి న నివర్తతే
కౌసల్యా! నేను నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. దయచేసి నీ చేతితో నన్ను తాకు. నా చూపు ఇంకా రాముని వెంటనే ఉంది, తిరిగి రాలేదు.
తం రామమేవానువిచిన్తయన్తం సమీక్ష్య దేవీ శయనే నరేన్ద్రమ్। ఉపోపవిశ్యాధికమార్తరూపా వినిశ్వసన్తం విలలాప కృచ్ఛ్రమ్
రాజు పడకపై రాముని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉండగా, దేవి అతని పక్కన కూర్చొని, మరింత దుఃఖంతో, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, గాఢంగా విలపించింది.
thumb|త్రిచత్వారిశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిచత్వారిశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో నలభై మూడవ సర్గ ప్రారంభమవుతుంది.
తతః సమీక్ష్య శయనే సన్నం శోకేన పార్థివమ్। కౌసల్యా పుత్రశోకార్తా తమువాచ మహీపతిమ్
ఆ సమయంలో, పడకపై దుఃఖంతో క్షీణించిన రాజును చూసి, తన కుమారుడి విషాదంతో బాధపడుతున్న కౌసల్యా, భూమిపై పాలకుడైన అతనితో ఇలా చెప్పింది.
రాఘవే నరశార్దూలే విషం ముక్త్వాహిజిహ్మగా। విచరిష్యతి కైకేయీ నిర్ముక్తేవ హి పన్నగీ
నరులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇప్పుడు రాఘవుడిపై తన విషాన్ని పోసిన కైకేయి, తన వంకరచూపులతో, చర్మాన్ని వదిలేసిన పాము లాగా తిరుగుతుంది.
వివాస్య రామం సుభగా లబ్ధకామా సమాహితా। త్రాసయిష్యతి మాం భూయో దుష్టాహిరివ వేశ్మని
రాముడిని అరణ్యవాసానికి పంపించి, తాను కోరినది సాధించిన ఆ దుష్టురాలు, తన ఉద్దేశ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, ఇంట్లో విషపాము లాగా నన్ను మళ్లీ భయపెడుతుంది.
అథాస్మిన్ నగరే రామశ్చరన్ భైక్షం గృహే వసేత్। కామకారో వరం దాతుమపి దాసం మమాత్మజమ్
ఇప్పుడు ఈ పట్టణంలో రాముడు ఇంటింటికీ తిరిగి భిక్షాటన చేయాల్సి వస్తుంది; ఆమె ఇష్టానికి లోబడి, నీవు నా కుమారుడిని కూడా దాసుడిగా ఇవ్వగలవు.
పాతయిత్వా తు కైకేయ్యా రామం స్థానాద్ యథేష్టతః। ప్రవిద్ధో రక్షసాం భాగః పర్వణీవాహితాగ్నినా
కైకేయి ఇష్టానుసారం రాముడిని తన స్థానంలో నుండి పడగొట్టి, యజ్ఞంలో అగ్నిహోత్రుడు రాక్షసులకు భాగాన్ని పారేసినట్టు, అతడిని విసిరిపారేశారు.
నాగరాజగతిర్వీరో మహాబాహుర్ధనుర్ధరః। వనమావిశతే నూనం సభార్యః సహలక్ష్మణః
పాము రాజు నడకతో, మహాబాహువు, ధనుర్ధారి అయిన ఆ వీరుడు, తప్పక తన భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి అరణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు.
వనే త్వదృష్టదుఃఖానాం కైకేయ్యనుమతే త్వయా। త్యక్తానాం వనవాసాయ కాన్యావస్థా భవిష్యతి
నీకు కైకేయి అనుమతితో, ఇంతటి దుఃఖాన్ని ఎప్పుడూ అనుభవించని వారిని అరణ్యవాసానికి విడిచిపెట్టినప్పుడు, అక్కడ వారికి ఎలాంటి పరిస్థితి ఎదురవుతుందో?
తే రత్నహీనాస్తరుణాః ఫలకాలే వివాసితాః। కథం వత్స్యన్తి కృపణాః ఫలమూలైః కృతాశనాః
ధనం లేకుండా, ఇంకా యువకులే అయిన వారు, పండ్ల కాలంలో అరణ్యంలోకి పంపించబడి, ఆ దయనీయులు పండ్లు, కందులతో ఎలా జీవిస్తారో?
అపీదానీం స కాలః స్యాన్మమ శోకక్షయః శివః। సహభార్యం సహ భ్రాత్రా పశ్యేయమిహ రాఘవమ్
ఈ దుఃఖానికి అంతం కలిగే శుభసమయం ఇప్పుడు వచ్చినా బాగుండును; నా కుమారుడు రాఘవుడు తన భార్య, తన అన్నతో కలిసి ఇక్కడ కనిపిస్తే ఎంత ఆనందంగా ఉంటుంది.
శ్రుత్వైవోపస్థితౌ వీరౌ కదాయోధ్యా భవిష్యతి। యశస్వినీ హృష్టజనా సూచ్ఛ్రితధ్వజమాలినీ
ఆ ఇద్దరు వీరులు తిరిగి వచ్చారని విని, అయోధ్యా నగరం ఎప్పుడు మళ్లీ కీర్తితో నిండిపోతుందో, ప్రజలు ఆనందంతో ఉల్లాసపడతారో, ఎగురుతున్న జెండాలతో అలంకరించబడుతుందో?
కదా ప్రేక్ష్య నరవ్యాఘ్రావరణ్యాత్ పునరాగతౌ। భవిష్యతి పురీ హృష్టా సముద్ర ఇవ పర్వణి
అరణ్యంనుంచి ఆ నరవ్యాఘ్రులు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సముద్రం పౌర్ణమి సమయంలో ఎలా ఉల్లాసంగా ఉంటుందో, అలా నగరం ఎప్పుడు ఆనందంతో నిండిపోతుందో?
కదాయోధ్యాం మహాబాహుః పురీం వీరః ప్రవేక్ష్యతి। పురస్కృత్య రథే సీతాం వృషభో గోవధూమివ
మహాబాహువు, నా కుమారుడు, ఎప్పుడు సీతను రథంలో ముందుంచుకుని, వృషభుడు ఆవుల మధ్య నడిచినట్టు, అయోధ్య నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాడో?
కదా ప్రాణిసహస్రాణి రాజమార్గే మమాత్మజౌ। లాజైరవకరిష్యన్తి ప్రవిశన్తావరిందమౌ
రాజమార్గంలో వేలాది ప్రజలు, నా ఇద్దరు కుమారులు శత్రువులను జయించి నగరంలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు, ఎప్పుడు వారికి లాజలు చల్లుతారో?
ప్రవిశన్తౌ కదాయోధ్యాం ద్రక్ష్యామి శుభకుణ్డలౌ। ఉదగ్రాయుధనిస్త్రింశౌ సశృఙ్గావివ పర్వతౌ
శోభాయమానమైన కుండలాలు ధరించిన నా ఇద్దరు కుమారులు, చేతుల్లో కత్తులు మెరిపిస్తూ, రెండు కొండలు శిఖరాలతో కనిపించినట్టు, అయోధ్యలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు ఎప్పుడు చూస్తానో?
కదా సుమనసః కన్యా ద్విజాతీనాం ఫలాని చ। ప్రదిశన్త్యః పురీం హృష్టాః కరిష్యన్తి ప్రదక్షిణమ్
పుష్పాలతో అలంకరించిన యువతులు, ఫలాలతో బ్రాహ్మణులు, ఆనందంగా నగరాన్ని చుట్టి, శుభకార్యాలు చేస్తూ ఎప్పుడు ప్రవేశిస్తారో?
కదా పరిణతో బుద్ధ్యా వయసా చామరప్రభాః। అభ్యుపైష్యతి ధర్మాత్మా సువర్ష ఇవ లాలయన్
బుద్ధిలో, వయస్సులో పరిపక్వుడైన ధర్మాత్ముడు, మేఘంలా ప్రకాశిస్తూ, మంచికాలం వచ్చినట్టు ఆనందాన్ని పంచుతూ ఎప్పుడు తిరిగి వస్తాడో?
నిఃసంశయం మయా మన్యే పురా వీర కదర్యయా। పాతుకామేషు వత్సేషు మాతౄణాం శాతితాః స్తనాః
నిస్సందేహంగా వీరా, గతంలో ఎప్పుడో, దురాశపడి ఉన్న ఒక స్త్రీ వల్ల, పిల్లలకు పాలిచ్చే సమయంలో తల్లుల వక్షోజాలు కోసేయబడ్డాయేమో అని నేను అనుకుంటున్నాను.