వాహనానాం చ ముఖ్యానాం వహతాం తం మమాత్మజమ్। పదాని పథి దృశ్యన్తే స మహాత్మా న దృశ్యతే
నా కుమారుడిని తీసుకెళ్లిన ఉత్తమ వాహనాల ముద్రలు మార్గంలో కనిపిస్తున్నాయి. కానీ ఆ మహాత్ముడు మాత్రం కనబడటం లేదు.
యః సుఖేనోపధానేషు శేతే చన్దనరూషితః। వీజ్యమానో మహార్హాభిః స్త్రీభిర్మమ సుతోత్తమః
చందనపు పరుచులపై సుఖంగా నిద్రపోయే, విలువైన స్త్రీలు పంకజాలు ఊదుతూ సేవించే నా ప్రియమైన కుమారుడు—
స నూనం క్వచిదేవాద్య వృక్షమూలముపాశ్రితః। కాష్ఠం వా యది వాశ్మానముపధాయ శయిష్యతే
ఇవాళ అతడు ఎక్కడో ఒక చెట్టు కింద, దారిలో దారిలో, మట్టికట్ట లేదా రాయిని దిండుగా వేసుకుని పడుకున్నాడేమో.
ఉత్థాస్యతి చ మేదిన్యాః కృపణః పాంసుగుణ్ఠితః। వినిఃశ్వసన్ ప్రస్రవణాత్ కరేణూనామివర్షభః
పాపం, అతడు నేలమీద పడి, దుమ్ముతో కప్పబడి, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, సరస్సులోంచి బయటపడే ఏనుగులా లేచి నిలబడతాడు.
ద్రక్ష్యన్తి నూనం పురుషా దీర్ఘబాహుం వనేచరాః। రామముత్థాయ గచ్ఛన్తం లోకనాథమనాథవత్
అటు అడవిలో ఉండే వారు, దీర్ఘమైన భుజాలు కలిగిన రాముని, ప్రజలందరికీ అధిపతిగా ఉన్నవాడిని, అనాథుడిలా నడుచుకుంటూ వెళ్ళడాన్ని తప్పక చూస్తారు.
సా నూనం జనకస్యేష్టా సుతా సుఖసదోచితా। కణ్టకాక్రమణక్లాన్తా వనమద్య గమిష్యతి
జనకుని ప్రియ కుమార్తె, సుఖంగా ఉండటానికి అలవాటుపడిన ఆమె, ఇప్పుడు ముల్లు దారిలో నడిచి అలసిపోయి, అడవిలోకి వెళ్ళిపోతుంది.
అనభిజ్ఞా వనానాం సా నూనం భయముపైష్యతి। శ్వపదానర్దితం శ్రుత్వా గమ్భీరం రోమహర్షణమ్
అడవుల గురించి తెలియని ఆమె, అడవిలో ఉన్న క్రూరమృగాల గంభీరమైన, రోమాలు నిక్కబొడిచే అరుపులు విని తప్పక భయపడుతుంది.
సకామా భవ కైకేయి విధవా రాజ్యమావస। నహి తం పురుషవ్యాఘ్రం వినా జీవితుముత్సహే
కైకేయి! నీవు నీ కోరిక తీరిందని సంతోషించు, రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ వితంతువుగా జీవించు. ఎందుకంటే ఆ మానవసింహుడైన రాముడి లేకుండా నేను బ్రతకలేను.
ఇత్యేవం విలపన్ రాజా జనౌఘేనాభిసంవృతః। అపస్నాత ఇవారిష్టం ప్రవివేశ గృహోత్తమమ్
ఇలా విలపిస్తూ, ప్రజలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న రాజు, దురదృష్టం తటస్థించినవాడు స్నానం చేసినట్టు, తన గొప్ప ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
శూన్యచత్వరవేశ్మాన్తాం సంవృతాపణవేదికామ్। క్లాన్తదుర్బలదుఃఖార్తాం నాత్యాకీర్ణమహాపథామ్
ఆయన నగరాన్ని చూశాడు. అక్కడ అంగణాలు, ఇళ్లు ఖాళీగా ఉన్నాయి; మార్కెట్లు, బజార్లు మూసివేయబడ్డాయి; ప్రజలు అలసిపోయి, బలహీనంగా, బాధతో ఉన్నారు; పెద్ద వీధుల్లో జనసంచారం లేదు.
తామవేక్ష్య పురీం సర్వాం రామమేవానుచిన్తయన్। విలపన్ ప్రావిశద్ రాజా గృహం సూర్య ఇవామ్బుదమ్
అంతా రాముని గురించే ఆలోచిస్తూ, ఆ నగరాన్ని చూసిన రాజు, విలపిస్తూ, సూర్యుడు మేఘంలోకి వెళ్ళినట్టు ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
మహాహ్రదమివాక్షోభ్యం సుపర్ణేన హృతోరగమ్। రామేణ రహితం వేశ్మ వైదేహ్యా లక్ష్మణేన చ
రాముడు, వైదేహి, లక్ష్మణుడు లేని ఆ ఇల్లు, గరుడుడు పాము తీసుకెళ్లిన తరువాత స్థిరంగా ఉన్న పెద్ద సరస్సులా కనిపించింది.
అథ గద్గదశబ్దస్తు విలపన్ వసుధాధిపః। ఉవాచ మృదు మన్దార్థం వచనం దీనమస్వరమ్
తర్వాత, రాజు కన్నీటి గొంతుతో, మృదువుగా, మందమైన, దుఃఖంతో నిండిన మాటలు పలికాడు.
కౌసల్యాయా గృహం శీఘ్రం రామమాతుర్నయన్తు మామ్। నహ్యన్యత్ర మమాశ్వాసో హృదయస్య భవిష్యతి
నన్ను త్వరగా కౌసల్యా ఇంటికి, రాముని తల్లిదగ్గరికి తీసుకెళ్ళండి. ఎందుకంటే నా హృదయానికి అక్కడ తప్ప మరెక్కడా ఓదార్పు ఉండదు.
ఇతి బ్రువన్తం రాజానమనయన్ ద్వారదర్శినః। కౌసల్యాయా గృహం తత్ర న్యవేస్యత వినీతవత్
రాజు ఇలా చెప్పగా, ద్వారపాలకులు ఆయనను కౌసల్యా ఇంటికి తీసుకెళ్ళి, గౌరవంగా అక్కడ కూర్చోబెట్టారు.
తతస్తత్ర ప్రవిష్టస్య కౌసల్యాయా నివేశనమ్। అధిరుహ్యాపి శయనం బభూవ లులితం మనః
అక్కడ కౌసల్యా ఇంట్లోకి వెళ్లి, పడకపై పడుకున్నా, రాజు మనసు మాత్రం ప్రశాంతంగా లేకుండా కలవరంగా ఉంది.
పుత్రద్వయవిహీనం చ స్నుషయా చ వివర్జితమ్। అపశ్యద్ భవనం రాజా నష్టచన్ద్రమివామ్బరమ్
రెండు కుమారులు, కోడలు లేని ఆ ఇంటిని రాజు చూశాడు. అది చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా కనిపించింది.
తచ్చ దృష్ట్వా మహారాజో భుజముద్యమ్య వీర్యవాన్। ఉచ్చైఃస్వరేణ ప్రాక్రోశద్ధా రామ విజహాసి నౌ
అది చూసిన మహారాజు, తన భుజాన్ని పైకి ఎత్తి, పెద్దగా అరచి, 'ఓ రామా! నీవు మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపెట్టావు?' అని విలపించాడు.
సుఖితా బత తం కాలం జీవిష్యన్తి నరోత్తమాః। పరిష్వజన్తో యే రామం ద్రక్ష్యన్తి పునరాగతమ్
రాముడు తిరిగి వచ్చి, అతన్ని ఆలింగనం చేసేప్పుడు, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి బ్రతికే వారు నిజంగా ఎంతో భాగ్యవంతులు.
అథ రాత్ర్యాం ప్రపన్నాయాం కాలరాత్ర్యామివాత్మనః। అర్ధరాత్రే దశరథః కౌసల్యామిదమబ్రవీత్
అలా రాత్రి చీకటి కమ్ముకున్నప్పుడు, అది తనకు అంత్యకాల రాత్రిలా అనిపించింది. అర్ధరాత్రి సమయంలో దశరథుడు కౌసల్యకు ఇలా చెప్పాడు.
న త్వాం పశ్యామి కౌసల్యే సాధు మాం పాణినా స్పృశ। రామం మేఽనుగతా దృష్టిరద్యాపి న నివర్తతే
కౌసల్యా! నేను నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. దయచేసి నీ చేతితో నన్ను తాకు. నా చూపు ఇంకా రాముని వెంటనే ఉంది, తిరిగి రాలేదు.
తం రామమేవానువిచిన్తయన్తం సమీక్ష్య దేవీ శయనే నరేన్ద్రమ్। ఉపోపవిశ్యాధికమార్తరూపా వినిశ్వసన్తం విలలాప కృచ్ఛ్రమ్
రాజు పడకపై రాముని గురించే ఆలోచిస్తూ ఉండగా, దేవి అతని పక్కన కూర్చొని, మరింత దుఃఖంతో, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, గాఢంగా విలపించింది.
thumb|త్రిచత్వారిశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిచత్వారిశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో నలభై మూడవ సర్గ ప్రారంభమవుతుంది.
తతః సమీక్ష్య శయనే సన్నం శోకేన పార్థివమ్। కౌసల్యా పుత్రశోకార్తా తమువాచ మహీపతిమ్
ఆ సమయంలో, పడకపై దుఃఖంతో క్షీణించిన రాజును చూసి, తన కుమారుడి విషాదంతో బాధపడుతున్న కౌసల్యా, భూమిపై పాలకుడైన అతనితో ఇలా చెప్పింది.
రాఘవే నరశార్దూలే విషం ముక్త్వాహిజిహ్మగా। విచరిష్యతి కైకేయీ నిర్ముక్తేవ హి పన్నగీ
నరులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇప్పుడు రాఘవుడిపై తన విషాన్ని పోసిన కైకేయి, తన వంకరచూపులతో, చర్మాన్ని వదిలేసిన పాము లాగా తిరుగుతుంది.
వివాస్య రామం సుభగా లబ్ధకామా సమాహితా। త్రాసయిష్యతి మాం భూయో దుష్టాహిరివ వేశ్మని
రాముడిని అరణ్యవాసానికి పంపించి, తాను కోరినది సాధించిన ఆ దుష్టురాలు, తన ఉద్దేశ్యంలో స్థిరంగా ఉండి, ఇంట్లో విషపాము లాగా నన్ను మళ్లీ భయపెడుతుంది.
అథాస్మిన్ నగరే రామశ్చరన్ భైక్షం గృహే వసేత్। కామకారో వరం దాతుమపి దాసం మమాత్మజమ్
ఇప్పుడు ఈ పట్టణంలో రాముడు ఇంటింటికీ తిరిగి భిక్షాటన చేయాల్సి వస్తుంది; ఆమె ఇష్టానికి లోబడి, నీవు నా కుమారుడిని కూడా దాసుడిగా ఇవ్వగలవు.
పాతయిత్వా తు కైకేయ్యా రామం స్థానాద్ యథేష్టతః। ప్రవిద్ధో రక్షసాం భాగః పర్వణీవాహితాగ్నినా
కైకేయి ఇష్టానుసారం రాముడిని తన స్థానంలో నుండి పడగొట్టి, యజ్ఞంలో అగ్నిహోత్రుడు రాక్షసులకు భాగాన్ని పారేసినట్టు, అతడిని విసిరిపారేశారు.
నాగరాజగతిర్వీరో మహాబాహుర్ధనుర్ధరః। వనమావిశతే నూనం సభార్యః సహలక్ష్మణః
పాము రాజు నడకతో, మహాబాహువు, ధనుర్ధారి అయిన ఆ వీరుడు, తప్పక తన భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి అరణ్యంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు.
వనే త్వదృష్టదుఃఖానాం కైకేయ్యనుమతే త్వయా। త్యక్తానాం వనవాసాయ కాన్యావస్థా భవిష్యతి
నీకు కైకేయి అనుమతితో, ఇంతటి దుఃఖాన్ని ఎప్పుడూ అనుభవించని వారిని అరణ్యవాసానికి విడిచిపెట్టినప్పుడు, అక్కడ వారికి ఎలాంటి పరిస్థితి ఎదురవుతుందో?