తస్య దక్షిణమన్వాగాత్ కౌసల్యా బాహుమఙ్గనా। పరం చాస్యాన్వగాత్ పార్శ్వం కైకేయీ సా సుమధ్యమా
ఆ సమయంలో కౌసల్యా తన భర్తకు కుడివైపు, అందమైన నడుము కలిగిన కైకేయి మరోవైపు వెంట నడిచారు.
తాం నయేన చ సమ్పన్నో ధర్మేణ వినయేన చ। ఉవాచ రాజా కైకేయీం సమీక్ష్య వ్యథితేన్ద్రియః
ధర్మమూ, వినయమూ కలిగిన రాజు, తన ఇంద్రియాలు బాధతో నిండిపోయి, కైకేయిని చూసి ఇలా అన్నాడు.
కైకేయి మామకాఙ్గాని మా స్ప్రాక్షీః పాపనిశ్చయే। నహి త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛామి న భార్యా న చ బాన్ధవీ
కైకేయి! పాపబుద్ధి కలిగిన నీవు నా శరీరాన్ని తాకవద్దు. నేను నిన్ను భార్యగా గానీ, బంధువుగా గానీ చూడాలనుకోవడం లేదు.
యే చ త్వామనుజీవన్తి నాహం తేషాం న తే మమ। కేవలార్థపరాం హి త్వాం త్యక్తధర్మాం త్యజామ్యహమ్
నిన్ను ఆశ్రయించి జీవించే వారితో నాకు సంబంధం లేదు, వారికి నాతో సంబంధం లేదు. నీవు ధర్మాన్ని వదిలి, కేవలం స్వార్థం కోసం ఉన్నావు. అందుకే నేను నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను.
అగృహ్ణాం యచ్చ తే పాణిమగ్నిం పర్యణయం చ యత్। అనుజానామి తత్ సర్వమస్మింల్లోకే పరత్ర చ
నీవు నా చేతిని పట్టుకున్నదీ, అగ్నిని చుట్టినదీ, మన మధ్య జరిగిన ప్రతీ ప్రమాణాన్ని ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ నీకు వదిలిపెడుతున్నాను.
భరతశ్చేత్ ప్రతీతః స్యాద్ రాజ్యం ప్రాప్యైతదవ్యయమ్। యన్మే స దద్యాత్ పిత్రర్థం మా మాం తద్దత్తమాగమత్
భరతుడు ఈ రాజ్యాన్ని పొందిన తర్వాత తన తండ్రి కోసం నాకు ఏదైనా ఇస్తే, ఆ దానం నాకు రాకూడదు.
అథ రేణుసముద్ధ్వస్తం సముత్థాప్య నరాధిపమ్। న్యవర్తత తదా దేవీ కౌసల్యా శోకకర్శితా
తర్వాత, దుమ్ముతో కప్పబడిన రాజును లేపి, శోకంతో అలమటిస్తున్న కౌసల్యా అక్కడినుంచి వెనక్కి వెళ్లింది.
హత్వేవ బ్రాహ్మణం కామాత్ స్పృష్ట్వాగ్నిమివ పాణినా। అన్వతప్యత ధర్మాత్మా పుత్రం సంచిన్త్య రాఘవమ్
కామవశాత్తు బ్రాహ్మణుడిని చంపినవాడు, చేతితో అగ్నిని తాకినవాడిలా, ధర్మాత్ముడైన రాజు తన కుమారుడు రాఘవుని గురించి ఆలోచిస్తూ బాధపడ్డాడు.
నివృత్యైవ నివృత్యైవ సీదతో రథవర్త్మసు। రాజ్ఞో నాతిబభౌ రూపం గ్రస్తస్యాంశుమతో యథా
రథ మార్గాలపై కూర్చుని, మళ్లీ మళ్లీ వెనక్కి తిరిగి చూస్తూ ఉండగా, రాజు రూపం కాంతి కోల్పోయిన చంద్రుడిలా కనిపించింది.
విలలాప స దుఃఖార్తః ప్రియం పుత్రమనుస్మరన్। నగరాన్తమనుప్రాప్తం బుద్ధ్వా పుత్రమథాబ్రవీత్
దుఃఖంతో బాధపడుతూ, తన ప్రియమైన కుమారుడిని గుర్తు చేసుకుంటూ, తన కుమారుడు నగరానికి చివరకు చేరాడని తెలుసుకుని రాజు ఇలా అన్నాడు.
వాహనానాం చ ముఖ్యానాం వహతాం తం మమాత్మజమ్। పదాని పథి దృశ్యన్తే స మహాత్మా న దృశ్యతే
నా కుమారుడిని తీసుకెళ్లిన ఉత్తమ వాహనాల ముద్రలు మార్గంలో కనిపిస్తున్నాయి. కానీ ఆ మహాత్ముడు మాత్రం కనబడటం లేదు.
యః సుఖేనోపధానేషు శేతే చన్దనరూషితః। వీజ్యమానో మహార్హాభిః స్త్రీభిర్మమ సుతోత్తమః
చందనపు పరుచులపై సుఖంగా నిద్రపోయే, విలువైన స్త్రీలు పంకజాలు ఊదుతూ సేవించే నా ప్రియమైన కుమారుడు—
స నూనం క్వచిదేవాద్య వృక్షమూలముపాశ్రితః। కాష్ఠం వా యది వాశ్మానముపధాయ శయిష్యతే
ఇవాళ అతడు ఎక్కడో ఒక చెట్టు కింద, దారిలో దారిలో, మట్టికట్ట లేదా రాయిని దిండుగా వేసుకుని పడుకున్నాడేమో.
ఉత్థాస్యతి చ మేదిన్యాః కృపణః పాంసుగుణ్ఠితః। వినిఃశ్వసన్ ప్రస్రవణాత్ కరేణూనామివర్షభః
పాపం, అతడు నేలమీద పడి, దుమ్ముతో కప్పబడి, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, సరస్సులోంచి బయటపడే ఏనుగులా లేచి నిలబడతాడు.
ద్రక్ష్యన్తి నూనం పురుషా దీర్ఘబాహుం వనేచరాః। రామముత్థాయ గచ్ఛన్తం లోకనాథమనాథవత్
అటు అడవిలో ఉండే వారు, దీర్ఘమైన భుజాలు కలిగిన రాముని, ప్రజలందరికీ అధిపతిగా ఉన్నవాడిని, అనాథుడిలా నడుచుకుంటూ వెళ్ళడాన్ని తప్పక చూస్తారు.
సా నూనం జనకస్యేష్టా సుతా సుఖసదోచితా। కణ్టకాక్రమణక్లాన్తా వనమద్య గమిష్యతి
జనకుని ప్రియ కుమార్తె, సుఖంగా ఉండటానికి అలవాటుపడిన ఆమె, ఇప్పుడు ముల్లు దారిలో నడిచి అలసిపోయి, అడవిలోకి వెళ్ళిపోతుంది.
అనభిజ్ఞా వనానాం సా నూనం భయముపైష్యతి। శ్వపదానర్దితం శ్రుత్వా గమ్భీరం రోమహర్షణమ్
అడవుల గురించి తెలియని ఆమె, అడవిలో ఉన్న క్రూరమృగాల గంభీరమైన, రోమాలు నిక్కబొడిచే అరుపులు విని తప్పక భయపడుతుంది.
సకామా భవ కైకేయి విధవా రాజ్యమావస। నహి తం పురుషవ్యాఘ్రం వినా జీవితుముత్సహే
కైకేయి! నీవు నీ కోరిక తీరిందని సంతోషించు, రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ వితంతువుగా జీవించు. ఎందుకంటే ఆ మానవసింహుడైన రాముడి లేకుండా నేను బ్రతకలేను.
ఇత్యేవం విలపన్ రాజా జనౌఘేనాభిసంవృతః। అపస్నాత ఇవారిష్టం ప్రవివేశ గృహోత్తమమ్
ఇలా విలపిస్తూ, ప్రజలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న రాజు, దురదృష్టం తటస్థించినవాడు స్నానం చేసినట్టు, తన గొప్ప ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
శూన్యచత్వరవేశ్మాన్తాం సంవృతాపణవేదికామ్। క్లాన్తదుర్బలదుఃఖార్తాం నాత్యాకీర్ణమహాపథామ్
ఆయన నగరాన్ని చూశాడు. అక్కడ అంగణాలు, ఇళ్లు ఖాళీగా ఉన్నాయి; మార్కెట్లు, బజార్లు మూసివేయబడ్డాయి; ప్రజలు అలసిపోయి, బలహీనంగా, బాధతో ఉన్నారు; పెద్ద వీధుల్లో జనసంచారం లేదు.
తామవేక్ష్య పురీం సర్వాం రామమేవానుచిన్తయన్। విలపన్ ప్రావిశద్ రాజా గృహం సూర్య ఇవామ్బుదమ్
అంతా రాముని గురించే ఆలోచిస్తూ, ఆ నగరాన్ని చూసిన రాజు, విలపిస్తూ, సూర్యుడు మేఘంలోకి వెళ్ళినట్టు ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
మహాహ్రదమివాక్షోభ్యం సుపర్ణేన హృతోరగమ్। రామేణ రహితం వేశ్మ వైదేహ్యా లక్ష్మణేన చ
రాముడు, వైదేహి, లక్ష్మణుడు లేని ఆ ఇల్లు, గరుడుడు పాము తీసుకెళ్లిన తరువాత స్థిరంగా ఉన్న పెద్ద సరస్సులా కనిపించింది.
అథ గద్గదశబ్దస్తు విలపన్ వసుధాధిపః। ఉవాచ మృదు మన్దార్థం వచనం దీనమస్వరమ్
తర్వాత, రాజు కన్నీటి గొంతుతో, మృదువుగా, మందమైన, దుఃఖంతో నిండిన మాటలు పలికాడు.
కౌసల్యాయా గృహం శీఘ్రం రామమాతుర్నయన్తు మామ్। నహ్యన్యత్ర మమాశ్వాసో హృదయస్య భవిష్యతి
నన్ను త్వరగా కౌసల్యా ఇంటికి, రాముని తల్లిదగ్గరికి తీసుకెళ్ళండి. ఎందుకంటే నా హృదయానికి అక్కడ తప్ప మరెక్కడా ఓదార్పు ఉండదు.
ఇతి బ్రువన్తం రాజానమనయన్ ద్వారదర్శినః। కౌసల్యాయా గృహం తత్ర న్యవేస్యత వినీతవత్
రాజు ఇలా చెప్పగా, ద్వారపాలకులు ఆయనను కౌసల్యా ఇంటికి తీసుకెళ్ళి, గౌరవంగా అక్కడ కూర్చోబెట్టారు.
తతస్తత్ర ప్రవిష్టస్య కౌసల్యాయా నివేశనమ్। అధిరుహ్యాపి శయనం బభూవ లులితం మనః
అక్కడ కౌసల్యా ఇంట్లోకి వెళ్లి, పడకపై పడుకున్నా, రాజు మనసు మాత్రం ప్రశాంతంగా లేకుండా కలవరంగా ఉంది.
పుత్రద్వయవిహీనం చ స్నుషయా చ వివర్జితమ్। అపశ్యద్ భవనం రాజా నష్టచన్ద్రమివామ్బరమ్
రెండు కుమారులు, కోడలు లేని ఆ ఇంటిని రాజు చూశాడు. అది చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా కనిపించింది.
తచ్చ దృష్ట్వా మహారాజో భుజముద్యమ్య వీర్యవాన్। ఉచ్చైఃస్వరేణ ప్రాక్రోశద్ధా రామ విజహాసి నౌ
అది చూసిన మహారాజు, తన భుజాన్ని పైకి ఎత్తి, పెద్దగా అరచి, 'ఓ రామా! నీవు మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపెట్టావు?' అని విలపించాడు.
సుఖితా బత తం కాలం జీవిష్యన్తి నరోత్తమాః। పరిష్వజన్తో యే రామం ద్రక్ష్యన్తి పునరాగతమ్
రాముడు తిరిగి వచ్చి, అతన్ని ఆలింగనం చేసేప్పుడు, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి బ్రతికే వారు నిజంగా ఎంతో భాగ్యవంతులు.
అథ రాత్ర్యాం ప్రపన్నాయాం కాలరాత్ర్యామివాత్మనః। అర్ధరాత్రే దశరథః కౌసల్యామిదమబ్రవీత్
అలా రాత్రి చీకటి కమ్ముకున్నప్పుడు, అది తనకు అంత్యకాల రాత్రిలా అనిపించింది. అర్ధరాత్రి సమయంలో దశరథుడు కౌసల్యకు ఇలా చెప్పాడు.