అహో నిశ్చేతనో రాజా జీవలోకస్య సంక్షయమ్। ధర్మ్యం సత్యవ్రతం రామం వనవాసే ప్రవత్స్యతి
అయ్యో! మన రాజు ఎంత మూర్ఖుడు! జీవులు బతికే లోకాన్ని నాశనం చేస్తూ, ధర్మబద్ధుడైన, మాట నిలబెట్టుకునే రాముడిని అడవికి పంపిస్తున్నాడు.
ఇతి సర్వా మహిష్యస్తా వివత్సా ఇవ ధేనవః। రురుదుశ్చైవ దుఃఖార్తాః సస్వరం చ విచుక్రుశుః
అంతటా రాజకుమార్తెలు, పిల్లలు పోయిన ఆవుల్లా, బాధతో ఏడ్చుకుంటూ, గొంతెత్తి విలపించాయి.
స తమన్తఃపురే ఘోరమార్తశబ్దం మహీపతిః। పుత్రశోకాభిసంతప్తః శ్రుత్వా చాసీత్ సుదుఃఖితః
తన కుమారుని వేదనతో మనసు ముక్కలు అయిన రాజు, అంతఃపురంలో ఆ భయంకరమైన ఏడుపు శబ్దం విని, మరింత దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
నాగ్నిహోత్రాణ్యహూయన్త నాపచన్ గృహమేధినః। అకుర్వన్ న ప్రజాః కార్యం సూర్యశ్చాన్తరధీయత
ఎక్కడా హోమాలు జరగలేదు, ఇంటివారు వంట చేయలేదు, ప్రజలు తమ పనులు మానేశారు, సూర్యుడు కూడా కనబడలేదు.
వ్యసృజన్ కవలాన్ నాగా గావో వత్సాన్ న పాయయన్। పుత్రాం ప్రథమజం లబ్ధ్వా జననీ నాభ్యనన్దత
ఏనుగులు తినే ముద్దలను వదిలేశాయి, ఆవులు తమ పిల్లలకు పాలిచ్చలేదు, తల్లులు మొదటి సంతానాన్ని కనగానే ఆనందించలేదు.
త్రిశఙ్కుర్లోహితాఙ్గశ్చ బృహస్పతిబుధావపి। దారుణాః సోమమభ్యేత్య గ్రహాః సర్వే వ్యవస్థితాః
త్రిశంకు, లోహితాంగుడు, బృహస్పతి, బుధుడు, ఇంకా అన్ని క్రూర గ్రహాలు కూడా సోముని దగ్గరికి చేరి నిలిచిపోయాయి.
నక్షత్రాణి గతార్చీంషి గ్రహాశ్చ గతతేజసః। విశాఖాశ్చ సధూమాశ్చ నభసి ప్రచకాశిరే
నక్షత్రాలు వెలుగు కోల్పోయాయి, గ్రహాలు కాంతి కోల్పోయాయి, విశాఖ నక్షత్రం పొగతో కూడి ఆకాశంలో కనిపించింది.
కాలికానిలవేగేన మహోదధిరివోత్థితః। రామే వనం ప్రవ్రజితే నగరం ప్రచచాల తత్
రాముడు అడవికి వెళ్ళేటప్పుడు, నల్ల గాలి తాకిన మహాసముద్రంలా, ఆ నగరం కంపించిపోయింది.
దిశః పర్యాకులాః సర్వాస్తిమిరేణేవ సంవృతాః। న గ్రహో నాపి నక్షత్రం ప్రచకాశే న కించన
అన్ని దిశలు కలవరపడి, చీకటితో కమ్ముకున్నట్లయ్యాయి. ఎక్కడా గ్రహం, నక్షత్రం, ఏదీ కనిపించలేదు.
అకస్మాన్నాగరః సర్వో జనో దైన్యముపాగమత్। ఆహారే వా విహారే వా న కశ్చిదకరోన్మనః
అనూహ్యంగా, నగరంలోని ప్రజలందరికీ దుఃఖం పట్టుకుంది. ఆహారం, వినోదం ఏదీ ఎవరికీ మనసులో లేదు.
శోకపర్యాయసంతప్తః సతతం దీర్ఘముచ్ఛ్వసన్। అయోధ్యాయాం జనః సర్వశ్చుక్రోశ జగతీపతిమ్
బాధతో మునిగిపోయి, ఎప్పుడూ దీర్ఘంగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, అయోధ్య ప్రజలు అంతా భూమిపతిని విలపిస్తూ ఏడ్చారు.
బాష్పపర్యాకులముఖో రాజమార్గగతో జనః। న హృష్టో లభ్యతే కశ్చిత్ సర్వః శోకపరాయణః
రాజమార్గంలో ఉన్న ప్రజల ముఖాలు కన్నీళ్లతో తడిసిపోయాయి. ఎవ్వరూ ఆనందంగా కనిపించలేదు. అందరూ శోకంలో మునిగిపోయారు.
న వాతి పవనః శీతో న శశీ సౌమ్యదర్శనః। న సూర్యస్తపతే లోకం సర్వం పర్యాకులం జగత్
చల్లని గాలి వీయలేదు, చంద్రుడు చూడదగ్గట్టుగా లేడు, సూర్యుడు వేడి ఇవ్వలేదు. మొత్తం లోకం కలవరంగా మారింది.
అనర్థినః సుతాః స్త్రీణాం భర్తారో భ్రాతరస్తథా। సర్వే సర్వం పరిత్యజ్య రామమేవాన్వచిన్తయన్
స్త్రీల కుమారులు, భర్తలు, అన్నదమ్ములు — ఎవరికీ ఏమీ అవసరం లేకపోయినా, అన్నీ వదిలేసి రాముడినే ఆలోచిస్తూ ఉన్నారు.
యే తు రామస్య సుహృదః సర్వే తే మూఢచేతసః। శోకభారేణ చాక్రాన్తాః శయనం నైవ భేజిరే
రామునికి స్నేహితులైనవారు అందరూ, మనసు మబ్బయ్యి, దుఃఖ భారంతో నిండిపోయి, పడుకుని నిద్రపోవడం కూడా మానేశారు.
తతస్త్వయోధ్యా రహితా మహాత్మనా పురన్దరేణేవ మహీ సపర్వతా। చచాల ఘోరం భయశోకదీపితా సనాగయోధాశ్వగణా ననాద చ
ఆ మహాత్ముడు లేక అయోధ్య, ఇంద్రుడు లేని భూమిలా, పర్వతాలతో కూడిన భూమి వణికినట్లుగా, భయంతో, దుఃఖంతో తడిసి, ఏనుగులు, యోధులు, గుర్రాల గుంపులు గర్జించాయి.
thumb|ద్విచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విచత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభై రెండవ అధ్యాయం ఇది.
యావత్ తు నిర్యతస్తస్య రజోరూపమదృశ్యత। నైవేక్ష్వాకువరస్తావత్ సంజహారాత్మచక్షుషీ
రాముడు బయలుదేరి వెళ్ళినప్పుడు అతని వెళ్ళిన దారిలో లేచిన దుమ్ము కనిపించేంతవరకు ఇక్ష్వాకువంశాధిపతి తన చూపును వెనక్కి తిప్పలేదు.
యావద్ రాజా ప్రియం పుత్రం పశ్యత్యత్యన్తధార్మికమ్। తావద్ వ్యవర్ధతేవాస్య ధరణ్యాం పుత్రదర్శనే
రాజు తన ప్రియమైన, ధర్మపరుడైన కుమారుడిని చూస్తున్నంతకాలం భూమిపై తన కుమారుడిని చూడాలనే తపన మరింత పెరిగింది.
న పశ్యతి రజోఽప్యస్య యదా రామస్య భూమిపః। తదార్తశ్చ నిషణ్ణశ్చ పపాత ధరణీతలే
రాజు ఇక రాముడి దుమ్ము కూడా కనిపించని సమయంలో, దుఃఖంతో కుంగిపోయి నేలమీద పడిపోయాడు.
తస్య దక్షిణమన్వాగాత్ కౌసల్యా బాహుమఙ్గనా। పరం చాస్యాన్వగాత్ పార్శ్వం కైకేయీ సా సుమధ్యమా
ఆ సమయంలో కౌసల్యా తన భర్తకు కుడివైపు, అందమైన నడుము కలిగిన కైకేయి మరోవైపు వెంట నడిచారు.
తాం నయేన చ సమ్పన్నో ధర్మేణ వినయేన చ। ఉవాచ రాజా కైకేయీం సమీక్ష్య వ్యథితేన్ద్రియః
ధర్మమూ, వినయమూ కలిగిన రాజు, తన ఇంద్రియాలు బాధతో నిండిపోయి, కైకేయిని చూసి ఇలా అన్నాడు.
కైకేయి మామకాఙ్గాని మా స్ప్రాక్షీః పాపనిశ్చయే। నహి త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛామి న భార్యా న చ బాన్ధవీ
కైకేయి! పాపబుద్ధి కలిగిన నీవు నా శరీరాన్ని తాకవద్దు. నేను నిన్ను భార్యగా గానీ, బంధువుగా గానీ చూడాలనుకోవడం లేదు.
యే చ త్వామనుజీవన్తి నాహం తేషాం న తే మమ। కేవలార్థపరాం హి త్వాం త్యక్తధర్మాం త్యజామ్యహమ్
నిన్ను ఆశ్రయించి జీవించే వారితో నాకు సంబంధం లేదు, వారికి నాతో సంబంధం లేదు. నీవు ధర్మాన్ని వదిలి, కేవలం స్వార్థం కోసం ఉన్నావు. అందుకే నేను నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను.
అగృహ్ణాం యచ్చ తే పాణిమగ్నిం పర్యణయం చ యత్। అనుజానామి తత్ సర్వమస్మింల్లోకే పరత్ర చ
నీవు నా చేతిని పట్టుకున్నదీ, అగ్నిని చుట్టినదీ, మన మధ్య జరిగిన ప్రతీ ప్రమాణాన్ని ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ నీకు వదిలిపెడుతున్నాను.
భరతశ్చేత్ ప్రతీతః స్యాద్ రాజ్యం ప్రాప్యైతదవ్యయమ్। యన్మే స దద్యాత్ పిత్రర్థం మా మాం తద్దత్తమాగమత్
భరతుడు ఈ రాజ్యాన్ని పొందిన తర్వాత తన తండ్రి కోసం నాకు ఏదైనా ఇస్తే, ఆ దానం నాకు రాకూడదు.
అథ రేణుసముద్ధ్వస్తం సముత్థాప్య నరాధిపమ్। న్యవర్తత తదా దేవీ కౌసల్యా శోకకర్శితా
తర్వాత, దుమ్ముతో కప్పబడిన రాజును లేపి, శోకంతో అలమటిస్తున్న కౌసల్యా అక్కడినుంచి వెనక్కి వెళ్లింది.
హత్వేవ బ్రాహ్మణం కామాత్ స్పృష్ట్వాగ్నిమివ పాణినా। అన్వతప్యత ధర్మాత్మా పుత్రం సంచిన్త్య రాఘవమ్
కామవశాత్తు బ్రాహ్మణుడిని చంపినవాడు, చేతితో అగ్నిని తాకినవాడిలా, ధర్మాత్ముడైన రాజు తన కుమారుడు రాఘవుని గురించి ఆలోచిస్తూ బాధపడ్డాడు.
నివృత్యైవ నివృత్యైవ సీదతో రథవర్త్మసు। రాజ్ఞో నాతిబభౌ రూపం గ్రస్తస్యాంశుమతో యథా
రథ మార్గాలపై కూర్చుని, మళ్లీ మళ్లీ వెనక్కి తిరిగి చూస్తూ ఉండగా, రాజు రూపం కాంతి కోల్పోయిన చంద్రుడిలా కనిపించింది.
విలలాప స దుఃఖార్తః ప్రియం పుత్రమనుస్మరన్। నగరాన్తమనుప్రాప్తం బుద్ధ్వా పుత్రమథాబ్రవీత్
దుఃఖంతో బాధపడుతూ, తన ప్రియమైన కుమారుడిని గుర్తు చేసుకుంటూ, తన కుమారుడు నగరానికి చివరకు చేరాడని తెలుసుకుని రాజు ఇలా అన్నాడు.