ప్రత్యగారమివాయాన్తీ సవత్సా వత్సకారణాత్। బద్ధవత్సా యథా ధేనూ రామమాతాభ్యధావత
పిల్లను కోల్పోయిన ఆవు బంధాన్ని తెంచుకుని దూడవైపు పరుగెత్తినట్లు, రాముని తల్లి కూడా అతని వైపు పరుగెత్తింది.
తథా రుదన్తీం కౌసల్యాం రథం తమనుధావతీమ్। క్రోశన్తీం రామ రామేతి హా సీతే లక్ష్మణేతి చ
అలా, కౌసల్యా ఏడుస్తూ రథాన్ని వెంబడిస్తూ, 'రామా! హాయో సీతా! లక్ష్మణా!' అని గొంతెత్తి పిలిచింది.
రామలక్ష్మణసీతార్థం స్రవన్తీం వారి నేత్రజమ్। అసకృత్ ప్రైక్షత స తాం నృత్యన్తీమివ మాతరమ్
రాముడు తన తల్లిని మళ్లీ మళ్లీ చూసాడు. ఆమె రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత కోసం కన్నీరు కార్చుతూ, దుఃఖంలో తడిసి, నాట్యం చేస్తున్నట్టు కనిపించింది.
తిష్ఠేతి రాజా చుక్రోశ యాహి యాహీతి రాఘవః। సుమన్త్రస్య బభూవాత్మా చక్రయోరివ చాన్తరా
రాజు 'ఆపు!' అని అరవగా, రాఘవుడు 'వెళ్ళు, వెళ్ళు!' అని చెప్పాడు. సుమంత్రుడు ఇద్దరి మాటల మధ్య చిక్కుకుని, రెండు చక్రాల మధ్య ఇరుక్కున్నట్టు అయిపోయాడు.
నాశ్రౌషమితి రాజానముపాలబ్ధోఽపి వక్ష్యసి। చిరం దుఃఖస్య పాపిష్ఠమితి రామస్తమబ్రవీత్
రాముడు అతనితో, 'రాజు నిన్ను మందలించినా, నేను వినలేదు అని చెప్పు. ఎక్కువ కాలం బాధ అనుభవించడం పాపం' అని అన్నాడు.
స రామస్య వచః కుర్వన్ననుజ్ఞాప్య చ తం జనమ్। వ్రజతోఽపి హయాన్ శీఘ్రం చోదయామాస సారథిః
రాముని మాటను పాటిస్తూ, ప్రజలకు వీడ్కోలు చెప్పి, సారథి వెళ్ళిపోతూ కూడా గుర్రాలను వేగంగా నడిపించాడు.
న్యవర్తత జనో రాజ్ఞో రామం కృత్వా ప్రదక్షిణమ్। మనసాప్యాశువేగేన న న్యవర్తత మానుషమ్
ప్రజలు రాముని చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేసి వెనక్కి తిరిగారు. కానీ, వారి మనసు మాత్రం వేగంగా రాముని నుండి దూరం కాలేకపోయింది.
యమిచ్ఛేత్ పునరాయాతం నైనం దూరమనువ్రజేత్। ఇత్యమాత్యా మహారాజమూచుర్దశరథం వచః
మంత్రులు మహారాజు దశరథుని వద్ద, 'మీరు రాముడు తిరిగి రావాలని కోరుకుంటే, ఎవరూ అతని వెనక ఎక్కువ దూరం వెళ్ళవద్దు' అని చెప్పారు.
తేషాం వచః సర్వగుణోపపన్నః ప్రస్విన్నగాత్రః ప్రవిషణ్ణరూపః। నిశమ్య రాజా కృపణః సభార్యో వ్యవస్థితస్తం సుతమీక్షమాణః
అన్ని గుణాలతో కూడిన వారి మాటలు విని, చెమటలు పట్టి, దిగులుతో ఉన్న ఆ రాజు భార్యతో కలిసి అక్కడే నిలబడి, తన కుమారుణ్ణి చూస్తూ ఉన్నాడు.
thumb|ఏకచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకచత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో నలభై ఒకవ సర్గను వినండి.
తస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రే నిష్క్రామతి కృతాఞ్జలౌ। ఆర్తశబ్దో హి సంజజ్ఞే స్త్రీణామన్తఃపురే మహాన్
ఆ మహాపురుషుడు చేతులు జోడించి బయలుదేరినప్పుడు, అంతఃపురంలో ఉన్న స్త్రీలు పెద్దగా ఏడుస్తూ అరవడం మొదలుపెట్టారు.
అనాథస్య జనస్యాస్య దుర్బలస్య తపస్వినః। యో గతిః శరణం చాసీత్ స నాథః క్వ ను గచ్ఛతి
ఈ బలహీనమైన, దిక్కులేని, తపస్సు చేసే ప్రజలకు రక్షకుడైన వాడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?
న క్రుధ్యత్యభిశస్తోఽపి క్రోధనీయాని వర్జయన్। క్రుద్ధాన్ ప్రసాదయన్ సర్వాన్ సమదుఃఖః క్వ గచ్ఛతి
తాను దూషణలు వినినా కోపపడడు, కోపానికి కారణమయ్యే విషయాలను దూరం చేస్తాడు, కోపంగా ఉన్నవారిని శాంతింపజేస్తాడు. అలాంటి సమదుఃఖుడైన వాడు ఇప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?
కౌసల్యాయాం మహాతేజా యథా మాతరి వర్తతే। తథా యో వర్తతేఽస్మాసు మహాత్మా క్వ ను గచ్ఛతి
కౌసల్యమ్మను ఎంత ప్రేమగా, శ్రద్ధగా చూసుకుంటాడో, మనందరినీ కూడా అలానే ఆదరిస్తాడు ఆ మహాత్ముడు. అలాంటి వాడెక్కడికి వెళ్తున్నాడో?
కైకేయ్యా క్లిశ్యమానేన రాజ్ఞా సంచోదితో వనమ్। పరిత్రాతా జనస్యాస్య జగతః క్వ ను గచ్ఛతి
కైకేయి వల్ల బాధపడుతున్న రాజు చెప్పినట్లు అడవికి వెళ్తున్నాడు. ఈ జనాన్ని, ఈ లోకాన్ని కాపాడే వాడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడో?
అహో నిశ్చేతనో రాజా జీవలోకస్య సంక్షయమ్। ధర్మ్యం సత్యవ్రతం రామం వనవాసే ప్రవత్స్యతి
అయ్యో! మన రాజు ఎంత మూర్ఖుడు! జీవులు బతికే లోకాన్ని నాశనం చేస్తూ, ధర్మబద్ధుడైన, మాట నిలబెట్టుకునే రాముడిని అడవికి పంపిస్తున్నాడు.
ఇతి సర్వా మహిష్యస్తా వివత్సా ఇవ ధేనవః। రురుదుశ్చైవ దుఃఖార్తాః సస్వరం చ విచుక్రుశుః
అంతటా రాజకుమార్తెలు, పిల్లలు పోయిన ఆవుల్లా, బాధతో ఏడ్చుకుంటూ, గొంతెత్తి విలపించాయి.
స తమన్తఃపురే ఘోరమార్తశబ్దం మహీపతిః। పుత్రశోకాభిసంతప్తః శ్రుత్వా చాసీత్ సుదుఃఖితః
తన కుమారుని వేదనతో మనసు ముక్కలు అయిన రాజు, అంతఃపురంలో ఆ భయంకరమైన ఏడుపు శబ్దం విని, మరింత దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
నాగ్నిహోత్రాణ్యహూయన్త నాపచన్ గృహమేధినః। అకుర్వన్ న ప్రజాః కార్యం సూర్యశ్చాన్తరధీయత
ఎక్కడా హోమాలు జరగలేదు, ఇంటివారు వంట చేయలేదు, ప్రజలు తమ పనులు మానేశారు, సూర్యుడు కూడా కనబడలేదు.
వ్యసృజన్ కవలాన్ నాగా గావో వత్సాన్ న పాయయన్। పుత్రాం ప్రథమజం లబ్ధ్వా జననీ నాభ్యనన్దత
ఏనుగులు తినే ముద్దలను వదిలేశాయి, ఆవులు తమ పిల్లలకు పాలిచ్చలేదు, తల్లులు మొదటి సంతానాన్ని కనగానే ఆనందించలేదు.
త్రిశఙ్కుర్లోహితాఙ్గశ్చ బృహస్పతిబుధావపి। దారుణాః సోమమభ్యేత్య గ్రహాః సర్వే వ్యవస్థితాః
త్రిశంకు, లోహితాంగుడు, బృహస్పతి, బుధుడు, ఇంకా అన్ని క్రూర గ్రహాలు కూడా సోముని దగ్గరికి చేరి నిలిచిపోయాయి.
నక్షత్రాణి గతార్చీంషి గ్రహాశ్చ గతతేజసః। విశాఖాశ్చ సధూమాశ్చ నభసి ప్రచకాశిరే
నక్షత్రాలు వెలుగు కోల్పోయాయి, గ్రహాలు కాంతి కోల్పోయాయి, విశాఖ నక్షత్రం పొగతో కూడి ఆకాశంలో కనిపించింది.
కాలికానిలవేగేన మహోదధిరివోత్థితః। రామే వనం ప్రవ్రజితే నగరం ప్రచచాల తత్
రాముడు అడవికి వెళ్ళేటప్పుడు, నల్ల గాలి తాకిన మహాసముద్రంలా, ఆ నగరం కంపించిపోయింది.
దిశః పర్యాకులాః సర్వాస్తిమిరేణేవ సంవృతాః। న గ్రహో నాపి నక్షత్రం ప్రచకాశే న కించన
అన్ని దిశలు కలవరపడి, చీకటితో కమ్ముకున్నట్లయ్యాయి. ఎక్కడా గ్రహం, నక్షత్రం, ఏదీ కనిపించలేదు.
అకస్మాన్నాగరః సర్వో జనో దైన్యముపాగమత్। ఆహారే వా విహారే వా న కశ్చిదకరోన్మనః
అనూహ్యంగా, నగరంలోని ప్రజలందరికీ దుఃఖం పట్టుకుంది. ఆహారం, వినోదం ఏదీ ఎవరికీ మనసులో లేదు.
శోకపర్యాయసంతప్తః సతతం దీర్ఘముచ్ఛ్వసన్। అయోధ్యాయాం జనః సర్వశ్చుక్రోశ జగతీపతిమ్
బాధతో మునిగిపోయి, ఎప్పుడూ దీర్ఘంగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, అయోధ్య ప్రజలు అంతా భూమిపతిని విలపిస్తూ ఏడ్చారు.
బాష్పపర్యాకులముఖో రాజమార్గగతో జనః। న హృష్టో లభ్యతే కశ్చిత్ సర్వః శోకపరాయణః
రాజమార్గంలో ఉన్న ప్రజల ముఖాలు కన్నీళ్లతో తడిసిపోయాయి. ఎవ్వరూ ఆనందంగా కనిపించలేదు. అందరూ శోకంలో మునిగిపోయారు.
న వాతి పవనః శీతో న శశీ సౌమ్యదర్శనః। న సూర్యస్తపతే లోకం సర్వం పర్యాకులం జగత్
చల్లని గాలి వీయలేదు, చంద్రుడు చూడదగ్గట్టుగా లేడు, సూర్యుడు వేడి ఇవ్వలేదు. మొత్తం లోకం కలవరంగా మారింది.
అనర్థినః సుతాః స్త్రీణాం భర్తారో భ్రాతరస్తథా। సర్వే సర్వం పరిత్యజ్య రామమేవాన్వచిన్తయన్
స్త్రీల కుమారులు, భర్తలు, అన్నదమ్ములు — ఎవరికీ ఏమీ అవసరం లేకపోయినా, అన్నీ వదిలేసి రాముడినే ఆలోచిస్తూ ఉన్నారు.
యే తు రామస్య సుహృదః సర్వే తే మూఢచేతసః। శోకభారేణ చాక్రాన్తాః శయనం నైవ భేజిరే
రామునికి స్నేహితులైనవారు అందరూ, మనసు మబ్బయ్యి, దుఃఖ భారంతో నిండిపోయి, పడుకుని నిద్రపోవడం కూడా మానేశారు.