సీతాతృతీయానారూఢాన్ దృష్ట్వా రథమచోదయత్। సుమన్త్రః సమ్మతానశ్వాన్ వాయువేగసమాఞ్జవే
సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు రథంలో కూర్చున్నారని చూసి, సుమంత్రుడు గాలి వేగంతో పరుగెత్తే గుర్రాలను జోడించి రథాన్ని నడిపించాడు.
ప్రయాతే తు మహారణ్యం చిరరాత్రాయ రాఘవే। బభూవ నగరే మూర్చ్ఛా బలమూర్చ్ఛా జనస్య చ
రాఘవుడు దీర్ఘకాల వనవాసానికి బయలుదేరినప్పుడు, నగరమంతా, ప్రజలంతా మూర్ఛావస్థలో పడిపోయారు.
తత్ సమాకులసమ్భ్రాన్తం మత్తసంకుపితద్విపమ్। హయసిఞ్జితనిర్ఘోషం పురమాసీన్మహాస్వనమ్
ఆ నగరం అంతా గందరగోళంగా, భయంతో నిండిపోయింది. మత్తులో ఉన్న, కోపంగా ఉన్న ఏనుగులు, హత్తుగా అరుస్తున్న గుర్రాల శబ్దాలతో ఆ ఊరు పెద్ద హడావుడితో మారుమోగింది.
తతః సబాలవృద్ధా సా పురీ పరమపీడితా। రామమేవాభిదుద్రావ ఘర్మార్తః సలిలం యథా
అప్పుడు ఆ నగరం, పిల్లలతో, వృద్ధులతో, తీవ్రమైన బాధతో రాముడివైపే పరుగెత్తింది. ఎండ వేధింపుతో ఉన్నవాడు నీళ్లు వెతకినట్లు వారు రాముని ఆశ్రయించారు.
పార్శ్వతః పృష్ఠతశ్చాపి లమ్బమానాస్తదున్ముఖాః। బాష్పపూర్ణముఖాః సర్వే తమూచుర్భృశనిఃస్వనాః
అందరూ, పక్కనూ వెనకనూ చేరి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో, గొప్పగా ఏడుస్తూ రాముని వెంబడించారు.
సంయచ్ఛ వాజినాం రశ్మీన్ సూత యాహి శనైః శనైః। ముఖం ద్రక్ష్యామ రామస్య దుర్దర్శం నో భవిష్యతి
ఓ రథసారధి, గుర్రాల నాడులను కొంచెం ఆపు, నెమ్మదిగా పో. మేము రాముని ముఖాన్ని చూడాలి, ఇకపై మనకు ఆయన ముఖం చూడటం కష్టం అవుతుంది.
ఆయసం హృదయం నూనం రామమాతురసంశయమ్। యద్ దేవగర్భప్రతిమే వనం యాతి న భిద్యతే
రాముని తల్లి హృదయం నిజంగా ఇనుపతో చేసినట్టుంది. ఎందుకంటే దేవతలకు సమానమైన తన కుమారుడు అడవికి వెళ్తున్నా ఆమె మనసు విరగడం లేదు.
కృతకృత్యా హి వైదేహీ ఛాయేవానుగతా పతిమ్। న జహాతి రతా ధర్మే మేరుమర్కప్రభా యథా
వైదేహి తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చింది. ఆమె నీడలా భర్తను అనుసరిస్తోంది. ధర్మాన్ని ప్రేమించే ఆమె, మెరుపుతో మెరిసే సూర్యకాంతి మెరుపు మేరు పర్వతాన్ని వదిలిపెట్టనట్లు, భర్తను విడిచిపెట్టదు.
అహో లక్ష్మణ సిద్ధార్థః సతతం ప్రియవాదినమ్। భ్రాతరం దేవసంకాశం యస్త్వం పరిచరిష్యసి
లక్ష్మణా! నీకు నిజంగా అదృష్టం. ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడే, దేవతలవంటి రూపం గల అన్నయ్యను నీవు సేవించబోతున్నావు.
మహత్యేషా హి తే బుద్ధిరేష చాభ్యుదయో మహాన్। ఏష స్వర్గస్య మార్గశ్చ యదేనమనుగచ్ఛసి
నీకు గొప్ప బుద్ధి ఉంది, ఇది నీకు మహా శ్రేయస్సు. నీవు రాముని వెంబడించడం, స్వర్గానికి దారి వేసే మార్గం.
ఏవం వదన్తస్తే సోఢుం న శేకుర్బాష్పమాగతమ్। నరాస్తమనుగచ్ఛన్తి ప్రియమిక్ష్వాకునన్దనమ్
ఇలా మాట్లాడుతూనే వారు వచ్చిన కన్నీళ్లను ఆపుకోలేకపోయారు. ప్రజలు తమ ప్రియమైన ఇక్ష్వాకుల వంశానందుడిని వెంబడించారు.
అథ రాజా వృతః స్త్రీభిర్దీనాభిర్దీనచేతనః। నిర్జగామ ప్రియం పుత్రం ద్రక్ష్యామీతి బ్రువన్ గృహాత్
అప్పుడు రాజు, బాధతో ఉన్న స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, తానే కూడా దుఃఖంతో, మనసు మూర్చిపోయినట్లు, 'నా ప్రియమైన కుమారుడిని చూడాలి' అని అంటూ ఇంటి నుండి బయటకు వచ్చాడు.
శుశ్రువే చాగ్రతః స్త్రీణాం రుదతీనాం మహాస్వనః। యథా నాదః కరేణూనాం బద్ధే మహతి కుఞ్జరే
ఆయన ముందుగా, ఏడుస్తున్న స్త్రీల గొప్ప అరుపు వినిపించింది. అది బలమైన ఏనుగు బంధించబడినప్పుడు ఆడ ఏనుగులు చేసే అరుపులా వినిపించింది.
పితా హి రాజా కాకుత్స్థః శ్రీమాన్ సన్నస్తదా బభౌ। పరిపూర్ణః శశీ కాలే గ్రహేణోపప్లుతో యథా
కాకుత్స్థుని తండ్రైన మహారాజు, ఆ సమయంలో, గ్రహణం పట్టిన పరిపూర్ణ చంద్రుడిలా, కాంతి కోల్పోయినట్టు కనిపించాడు.
స చ శ్రీమానచిన్త్యాత్మా రామో దశరథాత్మజః। సూతం సంచోదయామాస త్వరితం వాహ్యతామితి
దశరథుని కుమారుడైన రాముడు, మహిమతో నిండినవాడు, లోతైన మనసు కలవాడు, రథసారధిని త్వరగా నడిపించమని ఉత్తేజించాడు.
రామో యాహీతి తం సూతం తిష్ఠేతి చ జనస్తథా। ఉభయం నాశకత్ సూతః కర్తుమధ్వని చోదితః
రాముడు రథసారధికి 'పో' అన్నాడు. ప్రజలు 'ఆపు' అని పిలిచారు. మార్గంలో నడిపించబడుతున్న రథసారధి ఇద్దరి మాటలు పాటించలేకపోయాడు.
నిర్గచ్ఛతి మహాబాహౌ రామే పౌరజనాశ్రుభిః। పతితైరభ్యవహితం ప్రణనాశ మహీరజః
బలమైన భుజాలు గల రాముడు బయలుదేరినప్పుడు, పట్టణ ప్రజల కన్నీళ్లు భూమిపై పడుతూ, అక్కడి దుమ్మును తడిపేశాయి.
రుదితాశ్రుపరిద్యూనం హాహాకృతమచేతనమ్। ప్రయాణే రాఘవస్యాసీత్ పురం పరమపీడితమ్
రాఘవుడు వెళ్ళిపోతుండగా, ఆ నగరం ఏడుపుతో, కన్నీళ్లతో, గందరగోళంతో, 'హాయో' అని అరుపులతో, పూర్తిగా బాధతో మూర్చిపోయింది.
సుస్రావ నయనైః స్త్రీణామస్రమాయాససమ్భవమ్। మీనసంక్షోభచలితైః సలిలం పఙ్కజైరివ
స్త్రీల కళ్ల నుంచి బాధతో వచ్చిన కన్నీళ్లు పారాయి. అవి చేపలు కదిలించగా తామరలు కదిలినట్టు నీరు కదిలినట్లు కనిపించాయి.
దృష్ట్వా తు నృపతిః శ్రీమానేకచిత్తగతం పురమ్। నిపపాతైవ దుఃఖేన కృత్తమూల ఇవ ద్రుమః
రాజు, ప్రజల మనసు రామునిపైనే ఉన్న నగరాన్ని చూసి, తీవ్ర దుఃఖంతో, వేరుచేయబడిన వేరుతో చెట్టు నేలకూలినట్టు నేలపై పడిపోయాడు.
తతో హలహలాశబ్దో జజ్ఞే రామస్య పృష్ఠతః। నరాణాం ప్రేక్ష్య రాజానం సీదన్తం భృశదుఃఖితమ్
అప్పుడు రాముని వెనకవైపు పెద్ద శబ్దం మోగింది. రాజును చూస్తూ, ఆయన ఎంతో బాధతో క్షీణిస్తున్నాడని ప్రజలు గుంపుగా చేరారు.
హా రామేతి జనాః కేచిద్ రామమాతేతి చాపరే। అన్తఃపురసమృద్ధం చ క్రోశన్తం పర్యదేవయన్
కొంతమంది 'హాయో రామా!' అని, మరికొందరు 'రాముని తల్లీ!' అని విలపించారు. అంతఃపురంలో ఉన్నవారు కూడా గొంతెత్తి ఏడుస్తూ దుఃఖించారు.
అన్వీక్షమాణో రామస్తు విషణ్ణం భ్రాన్తచేతసమ్। రాజానం మాతరం చైవ దదర్శానుగతౌ పథి
రాముడు వెనక్కి చూసి, మార్గంలో తన వెంట నడుస్తున్న తండ్రి, తల్లి ఇద్దరూ మనసు కలవరపడి, దిగులుతో ఉన్నారని గమనించాడు.
పదాతినౌ చ యానార్హావదుఃఖార్హౌ సుఖోచితౌ। దృష్ట్వా సంచోదయామాస శీఘ్రం యాహీతి సారథిమ్
సుఖానికి అలవాటైన తల్లిదండ్రులు ఇప్పుడు కాలినడకన, బాధతో వెళ్తున్నారని చూసి, రాముడు రథసారథిని త్వరగా వెళ్లమని ఆదేశించాడు.
నహి తత్ పురుషవ్యాఘ్రో దుఃఖజం దర్శనం పితుః। మాతుశ్చ సహితుం శక్తస్తోత్త్రైర్నున్న ఇవ ద్విపః
ఆ మహాపురుషుడు తండ్రి, తల్లి బాధతో ఉన్న దృశ్యాన్ని చూడలేకపోయాడు. అది గద్దెతో తాకబడిన ఏనుగుకు కలిగే బాధలా అతనికి తట్టుకోలేనిది అయింది.
ప్రత్యగారమివాయాన్తీ సవత్సా వత్సకారణాత్। బద్ధవత్సా యథా ధేనూ రామమాతాభ్యధావత
పిల్లను కోల్పోయిన ఆవు బంధాన్ని తెంచుకుని దూడవైపు పరుగెత్తినట్లు, రాముని తల్లి కూడా అతని వైపు పరుగెత్తింది.
తథా రుదన్తీం కౌసల్యాం రథం తమనుధావతీమ్। క్రోశన్తీం రామ రామేతి హా సీతే లక్ష్మణేతి చ
అలా, కౌసల్యా ఏడుస్తూ రథాన్ని వెంబడిస్తూ, 'రామా! హాయో సీతా! లక్ష్మణా!' అని గొంతెత్తి పిలిచింది.
రామలక్ష్మణసీతార్థం స్రవన్తీం వారి నేత్రజమ్। అసకృత్ ప్రైక్షత స తాం నృత్యన్తీమివ మాతరమ్
రాముడు తన తల్లిని మళ్లీ మళ్లీ చూసాడు. ఆమె రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత కోసం కన్నీరు కార్చుతూ, దుఃఖంలో తడిసి, నాట్యం చేస్తున్నట్టు కనిపించింది.
తిష్ఠేతి రాజా చుక్రోశ యాహి యాహీతి రాఘవః। సుమన్త్రస్య బభూవాత్మా చక్రయోరివ చాన్తరా
రాజు 'ఆపు!' అని అరవగా, రాఘవుడు 'వెళ్ళు, వెళ్ళు!' అని చెప్పాడు. సుమంత్రుడు ఇద్దరి మాటల మధ్య చిక్కుకుని, రెండు చక్రాల మధ్య ఇరుక్కున్నట్టు అయిపోయాడు.
నాశ్రౌషమితి రాజానముపాలబ్ధోఽపి వక్ష్యసి। చిరం దుఃఖస్య పాపిష్ఠమితి రామస్తమబ్రవీత్
రాముడు అతనితో, 'రాజు నిన్ను మందలించినా, నేను వినలేదు అని చెప్పు. ఎక్కువ కాలం బాధ అనుభవించడం పాపం' అని అన్నాడు.