ఇదం హి వృత్తముచితం కులస్యాస్య సనాతనమ్। దానం దీక్షా చ యజ్ఞేషు తనుత్యాగో మృధేషు హి
మన వంశానికి ఇదే సదాచారం, ఇది ఎప్పటికీ ఉండే గొప్ప సంప్రదాయం. దానం చేయడం, యజ్ఞాల్లో దీక్ష తీసుకోవడం, యుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేయడం మన కుటుంబానికి తగినవి.
లక్ష్మణం త్వేవముక్త్వాసౌ సంసిద్ధం ప్రియరాఘవమ్। సుమిత్రా గచ్ఛ గచ్ఛేతి పునః పునరువాచ తమ్
ఇలా లక్ష్మణునికి చెప్పిన తర్వాత, రాఘవుని ఎంతో ప్రేమించే సుమిత్ర, మళ్లీ మళ్లీ 'వెళ్ళు, వెళ్ళు' అని అతనిని ప్రోత్సహించింది.
రామం దశరథం విద్ధి మాం విద్ధి జనకాత్మజామ్। అయోధ్యామటవీం విద్ధి గచ్ఛ తాత యథాసుఖమ్
రాముడిని నువ్వు నాన్నగా భావించు, నన్ను తల్లిగా భావించు, జనకుని కుమార్తెను నీ సొంతవాళ్లలా చూడు. అయోధ్యను అడవిలా భావించి, నా బిడ్డా, సుఖంగా వెళ్ళు.
తతః సుమన్త్రః కాకుత్స్థం ప్రాఞ్జలిర్వాక్యమబ్రవీత్। వినీతో వినయజ్ఞశ్చ మాతలిర్వాసవం యథా
ఆ తరువాత, వినయంగా చేతులు జోడించి, వినయాన్ని బాగా తెలిసిన సుమంత్రుడు కకుత్స్థ వంశజుడైన రామునితో మాతలి ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లుగా మాట్లాడాడు.
రథమారోహ భద్రం తే రాజపుత్ర మహాయశః। క్షిప్రం త్వాం ప్రాపయిష్యామి యత్ర మాం రామ వక్ష్యసే
రాజకుమారా, మహాప్రతిష్ఠ కలవాడా, రథంపైకి ఎక్కు. నీకు శుభం కలుగాలి. రాముడు చెప్పిన చోటికి నిన్ను త్వరగా తీసుకెళ్తాను.
చతుర్దశ హి వర్షాణి వస్తవ్యాని వనే త్వయా। తాన్యుపక్రమితవ్యాని యాని దేవ్యా ప్రచోదితః
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నీవు అడవిలో నివసించాలి. ఆ సంవత్సరాలు, రాణి చెప్పినట్లు, మొదలు పెట్టాలి.
తం రథం సూర్యసంకాశం సీతా హృష్టేన చేతసా। ఆరురోహ వరారోహా కృత్వాలంకారమాత్మనః
ఆ సమయంలో సీత, ఆనందంతో తనను తాను అలంకరించుకొని, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రథంపై ఎక్కింది.
వనవాసం హి సంఖ్యాయ వాసాంస్యాభరణాని చ। భర్తారమనుగచ్ఛన్త్యై సీతాయై శ్వశురో దదౌ
వనవాస సంవత్సరాలను లెక్కపెట్టి, భర్తను అనుసరించేందుకు, తన అత్తగారు సీతకు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు ఇచ్చారు.
తథైవాయుధజాతాని భ్రాతృభ్యాం కవచాని చ। రథోపస్థే ప్రవిన్యస్య సచర్మ కఠినం చ యత్
అలాగే, ఆయుధాలు, కవచాలు కూడా ఇద్దరు అన్నదమ్ములకు ఇచ్చారు. అవన్నీ బలమైన కవచంతో రథంలో ఉంచారు.
అథో జ్వలనసంకాశం చామీకరవిభూషితమ్। తమారురుహతుస్తూర్ణం భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
తర్వాత రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ, అగ్నిలా మెరిసే, బంగారు అలంకారాలతో ఉన్న రథంపై త్వరగా ఎక్కారు.
సీతాతృతీయానారూఢాన్ దృష్ట్వా రథమచోదయత్। సుమన్త్రః సమ్మతానశ్వాన్ వాయువేగసమాఞ్జవే
సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు రథంలో కూర్చున్నారని చూసి, సుమంత్రుడు గాలి వేగంతో పరుగెత్తే గుర్రాలను జోడించి రథాన్ని నడిపించాడు.
ప్రయాతే తు మహారణ్యం చిరరాత్రాయ రాఘవే। బభూవ నగరే మూర్చ్ఛా బలమూర్చ్ఛా జనస్య చ
రాఘవుడు దీర్ఘకాల వనవాసానికి బయలుదేరినప్పుడు, నగరమంతా, ప్రజలంతా మూర్ఛావస్థలో పడిపోయారు.
తత్ సమాకులసమ్భ్రాన్తం మత్తసంకుపితద్విపమ్। హయసిఞ్జితనిర్ఘోషం పురమాసీన్మహాస్వనమ్
ఆ నగరం అంతా గందరగోళంగా, భయంతో నిండిపోయింది. మత్తులో ఉన్న, కోపంగా ఉన్న ఏనుగులు, హత్తుగా అరుస్తున్న గుర్రాల శబ్దాలతో ఆ ఊరు పెద్ద హడావుడితో మారుమోగింది.
తతః సబాలవృద్ధా సా పురీ పరమపీడితా। రామమేవాభిదుద్రావ ఘర్మార్తః సలిలం యథా
అప్పుడు ఆ నగరం, పిల్లలతో, వృద్ధులతో, తీవ్రమైన బాధతో రాముడివైపే పరుగెత్తింది. ఎండ వేధింపుతో ఉన్నవాడు నీళ్లు వెతకినట్లు వారు రాముని ఆశ్రయించారు.
పార్శ్వతః పృష్ఠతశ్చాపి లమ్బమానాస్తదున్ముఖాః। బాష్పపూర్ణముఖాః సర్వే తమూచుర్భృశనిఃస్వనాః
అందరూ, పక్కనూ వెనకనూ చేరి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో, గొప్పగా ఏడుస్తూ రాముని వెంబడించారు.
సంయచ్ఛ వాజినాం రశ్మీన్ సూత యాహి శనైః శనైః। ముఖం ద్రక్ష్యామ రామస్య దుర్దర్శం నో భవిష్యతి
ఓ రథసారధి, గుర్రాల నాడులను కొంచెం ఆపు, నెమ్మదిగా పో. మేము రాముని ముఖాన్ని చూడాలి, ఇకపై మనకు ఆయన ముఖం చూడటం కష్టం అవుతుంది.
ఆయసం హృదయం నూనం రామమాతురసంశయమ్। యద్ దేవగర్భప్రతిమే వనం యాతి న భిద్యతే
రాముని తల్లి హృదయం నిజంగా ఇనుపతో చేసినట్టుంది. ఎందుకంటే దేవతలకు సమానమైన తన కుమారుడు అడవికి వెళ్తున్నా ఆమె మనసు విరగడం లేదు.
కృతకృత్యా హి వైదేహీ ఛాయేవానుగతా పతిమ్। న జహాతి రతా ధర్మే మేరుమర్కప్రభా యథా
వైదేహి తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చింది. ఆమె నీడలా భర్తను అనుసరిస్తోంది. ధర్మాన్ని ప్రేమించే ఆమె, మెరుపుతో మెరిసే సూర్యకాంతి మెరుపు మేరు పర్వతాన్ని వదిలిపెట్టనట్లు, భర్తను విడిచిపెట్టదు.
అహో లక్ష్మణ సిద్ధార్థః సతతం ప్రియవాదినమ్। భ్రాతరం దేవసంకాశం యస్త్వం పరిచరిష్యసి
లక్ష్మణా! నీకు నిజంగా అదృష్టం. ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడే, దేవతలవంటి రూపం గల అన్నయ్యను నీవు సేవించబోతున్నావు.
మహత్యేషా హి తే బుద్ధిరేష చాభ్యుదయో మహాన్। ఏష స్వర్గస్య మార్గశ్చ యదేనమనుగచ్ఛసి
నీకు గొప్ప బుద్ధి ఉంది, ఇది నీకు మహా శ్రేయస్సు. నీవు రాముని వెంబడించడం, స్వర్గానికి దారి వేసే మార్గం.
ఏవం వదన్తస్తే సోఢుం న శేకుర్బాష్పమాగతమ్। నరాస్తమనుగచ్ఛన్తి ప్రియమిక్ష్వాకునన్దనమ్
ఇలా మాట్లాడుతూనే వారు వచ్చిన కన్నీళ్లను ఆపుకోలేకపోయారు. ప్రజలు తమ ప్రియమైన ఇక్ష్వాకుల వంశానందుడిని వెంబడించారు.
అథ రాజా వృతః స్త్రీభిర్దీనాభిర్దీనచేతనః। నిర్జగామ ప్రియం పుత్రం ద్రక్ష్యామీతి బ్రువన్ గృహాత్
అప్పుడు రాజు, బాధతో ఉన్న స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, తానే కూడా దుఃఖంతో, మనసు మూర్చిపోయినట్లు, 'నా ప్రియమైన కుమారుడిని చూడాలి' అని అంటూ ఇంటి నుండి బయటకు వచ్చాడు.
శుశ్రువే చాగ్రతః స్త్రీణాం రుదతీనాం మహాస్వనః। యథా నాదః కరేణూనాం బద్ధే మహతి కుఞ్జరే
ఆయన ముందుగా, ఏడుస్తున్న స్త్రీల గొప్ప అరుపు వినిపించింది. అది బలమైన ఏనుగు బంధించబడినప్పుడు ఆడ ఏనుగులు చేసే అరుపులా వినిపించింది.
పితా హి రాజా కాకుత్స్థః శ్రీమాన్ సన్నస్తదా బభౌ। పరిపూర్ణః శశీ కాలే గ్రహేణోపప్లుతో యథా
కాకుత్స్థుని తండ్రైన మహారాజు, ఆ సమయంలో, గ్రహణం పట్టిన పరిపూర్ణ చంద్రుడిలా, కాంతి కోల్పోయినట్టు కనిపించాడు.
స చ శ్రీమానచిన్త్యాత్మా రామో దశరథాత్మజః। సూతం సంచోదయామాస త్వరితం వాహ్యతామితి
దశరథుని కుమారుడైన రాముడు, మహిమతో నిండినవాడు, లోతైన మనసు కలవాడు, రథసారధిని త్వరగా నడిపించమని ఉత్తేజించాడు.
రామో యాహీతి తం సూతం తిష్ఠేతి చ జనస్తథా। ఉభయం నాశకత్ సూతః కర్తుమధ్వని చోదితః
రాముడు రథసారధికి 'పో' అన్నాడు. ప్రజలు 'ఆపు' అని పిలిచారు. మార్గంలో నడిపించబడుతున్న రథసారధి ఇద్దరి మాటలు పాటించలేకపోయాడు.
నిర్గచ్ఛతి మహాబాహౌ రామే పౌరజనాశ్రుభిః। పతితైరభ్యవహితం ప్రణనాశ మహీరజః
బలమైన భుజాలు గల రాముడు బయలుదేరినప్పుడు, పట్టణ ప్రజల కన్నీళ్లు భూమిపై పడుతూ, అక్కడి దుమ్మును తడిపేశాయి.
రుదితాశ్రుపరిద్యూనం హాహాకృతమచేతనమ్। ప్రయాణే రాఘవస్యాసీత్ పురం పరమపీడితమ్
రాఘవుడు వెళ్ళిపోతుండగా, ఆ నగరం ఏడుపుతో, కన్నీళ్లతో, గందరగోళంతో, 'హాయో' అని అరుపులతో, పూర్తిగా బాధతో మూర్చిపోయింది.
సుస్రావ నయనైః స్త్రీణామస్రమాయాససమ్భవమ్। మీనసంక్షోభచలితైః సలిలం పఙ్కజైరివ
స్త్రీల కళ్ల నుంచి బాధతో వచ్చిన కన్నీళ్లు పారాయి. అవి చేపలు కదిలించగా తామరలు కదిలినట్టు నీరు కదిలినట్లు కనిపించాయి.
దృష్ట్వా తు నృపతిః శ్రీమానేకచిత్తగతం పురమ్। నిపపాతైవ దుఃఖేన కృత్తమూల ఇవ ద్రుమః
రాజు, ప్రజల మనసు రామునిపైనే ఉన్న నగరాన్ని చూసి, తీవ్ర దుఃఖంతో, వేరుచేయబడిన వేరుతో చెట్టు నేలకూలినట్టు నేలపై పడిపోయాడు.