సంవాసాత్ పరుషం కించిదజ్ఞానాదపి యత్ కృతమ్। తన్మే సముపజానీత సర్వాశ్చామన్త్రయామి వః
మనందరం కలిసి ఉండగా, తెలియకుండానే ఏదైనా కఠినంగా మాట్లాడినట్లయితే, దయచేసి అందరూ నన్ను క్షమించండి అని నేను ప్రార్థిస్తున్నాను.
జజ్ఞోఽథ తాసాం సంనాదః క్రౌఞ్చీనామివ నిఃస్వనః। మానవేన్ద్రస్య భార్యాణామేవం వదతి రాఘవే
రాఘవుడు రాజు భార్యలతో ఇలా మాట్లాడినప్పుడు, అవన్నీ కలసి, క్రౌంచపక్షుల అరుపులా ఒక గొంతు వినిపించింది.
మురజపణవమేఘఘోషవద్ దశరథవేశ్మ బభూవ యత్ పురా। విలపితపరిదేవనాకులం వ్యసనగతం తదభూత్ సుదుఃఖితమ్
దశరథుని ఇంటి అంతటా మృదంగాలు, పణవాలు, మేఘగర్జనల మాదిరిగా శబ్దం మోగింది. ఆ ఇంటి అంతా విలాపంతో, దుఃఖంతో నిండిపోయి, దురదృష్టంలో మునిగిపోయింది.
thumb|చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభైవ సర్గను వినండి.
అథ రామశ్చ సీతా చ లక్ష్మణశ్చ కృతాఞ్జలిః। ఉపసంగృహ్య రాజానం చక్రుర్దీనాః ప్రదక్షిణమ్
ఆ సమయంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, దుఃఖంతో రాజును చుట్టూ ప్రదక్షిణగా తిరిగారు.
తం చాపి సమనుజ్ఞాప్య ధర్మజ్ఞః సహ సీతయా। రాఘవః శోకసమ్మూఢో జననీమభ్యవాదయత్
రాజు అనుమతి ఇచ్చిన తర్వాత, ధర్మబద్ధుడైన రాఘవుడు సీతతో కలిసి, విషాదంతో మునిగిపోయి తన తల్లికి నమస్కరించాడు.
అన్వక్షం లక్ష్మణో భ్రాతుః కౌసల్యామభ్యవాదయత్। అపి మాతుః సుమిత్రాయా జగ్రాహ చరణౌ పునః
తమ్ముడి వెంట లక్ష్మణుడు కౌసల్యకు నమస్కరించాడు. ఆ తరువాత తన తల్లి సుమిత్ర పాదాలను మళ్లీ పట్టుకున్నాడు.
తం వన్దమానం రుదతీ మాతా సౌమిత్రిమబ్రవీత్। హితకామా మహాబాహుం మూర్ధ్న్యుపాఘ్రాయ లక్ష్మణమ్
అప్పుడు కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, సుమిత్ర తన కుమారుడు లక్ష్మణుని తలపై ముద్దిచ్చి, శుభాకాంక్షలతో మాట్లాడింది.
సృష్టస్త్వం వనవాసాయ స్వనురక్తః సుహృజ్జనే। రామే ప్రమాదం మా కార్షీః పుత్ర భ్రాతరి గచ్ఛతి
నీవు వనవాసానికి పంపించబడ్డావు, నీవు స్నేహితులు, బంధువుల పట్ల ఎంతో ప్రేమతో ఉన్నావు. రాముని వెంట వెళ్తున్నప్పుడు, నా కుమారా, ఏమాత్రం నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
వ్యసనీ వా సమృద్ధో వా గతిరేష తవానఘ। ఏష లోకే సతాం ధర్మో యజ్జ్యేష్ఠవశగో భవేత్
బాధలోనైనా, సుఖంలోనైనా, నీకు ఇదే మార్గం, నిష్కళంకుడా. పెద్దవారి మాట వినడం ధర్మమని మంచి వాళ్లు భావిస్తారు.
ఇదం హి వృత్తముచితం కులస్యాస్య సనాతనమ్। దానం దీక్షా చ యజ్ఞేషు తనుత్యాగో మృధేషు హి
మన వంశానికి ఇదే సదాచారం, ఇది ఎప్పటికీ ఉండే గొప్ప సంప్రదాయం. దానం చేయడం, యజ్ఞాల్లో దీక్ష తీసుకోవడం, యుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేయడం మన కుటుంబానికి తగినవి.
లక్ష్మణం త్వేవముక్త్వాసౌ సంసిద్ధం ప్రియరాఘవమ్। సుమిత్రా గచ్ఛ గచ్ఛేతి పునః పునరువాచ తమ్
ఇలా లక్ష్మణునికి చెప్పిన తర్వాత, రాఘవుని ఎంతో ప్రేమించే సుమిత్ర, మళ్లీ మళ్లీ 'వెళ్ళు, వెళ్ళు' అని అతనిని ప్రోత్సహించింది.
రామం దశరథం విద్ధి మాం విద్ధి జనకాత్మజామ్। అయోధ్యామటవీం విద్ధి గచ్ఛ తాత యథాసుఖమ్
రాముడిని నువ్వు నాన్నగా భావించు, నన్ను తల్లిగా భావించు, జనకుని కుమార్తెను నీ సొంతవాళ్లలా చూడు. అయోధ్యను అడవిలా భావించి, నా బిడ్డా, సుఖంగా వెళ్ళు.
తతః సుమన్త్రః కాకుత్స్థం ప్రాఞ్జలిర్వాక్యమబ్రవీత్। వినీతో వినయజ్ఞశ్చ మాతలిర్వాసవం యథా
ఆ తరువాత, వినయంగా చేతులు జోడించి, వినయాన్ని బాగా తెలిసిన సుమంత్రుడు కకుత్స్థ వంశజుడైన రామునితో మాతలి ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లుగా మాట్లాడాడు.
రథమారోహ భద్రం తే రాజపుత్ర మహాయశః। క్షిప్రం త్వాం ప్రాపయిష్యామి యత్ర మాం రామ వక్ష్యసే
రాజకుమారా, మహాప్రతిష్ఠ కలవాడా, రథంపైకి ఎక్కు. నీకు శుభం కలుగాలి. రాముడు చెప్పిన చోటికి నిన్ను త్వరగా తీసుకెళ్తాను.
చతుర్దశ హి వర్షాణి వస్తవ్యాని వనే త్వయా। తాన్యుపక్రమితవ్యాని యాని దేవ్యా ప్రచోదితః
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నీవు అడవిలో నివసించాలి. ఆ సంవత్సరాలు, రాణి చెప్పినట్లు, మొదలు పెట్టాలి.
తం రథం సూర్యసంకాశం సీతా హృష్టేన చేతసా। ఆరురోహ వరారోహా కృత్వాలంకారమాత్మనః
ఆ సమయంలో సీత, ఆనందంతో తనను తాను అలంకరించుకొని, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రథంపై ఎక్కింది.
వనవాసం హి సంఖ్యాయ వాసాంస్యాభరణాని చ। భర్తారమనుగచ్ఛన్త్యై సీతాయై శ్వశురో దదౌ
వనవాస సంవత్సరాలను లెక్కపెట్టి, భర్తను అనుసరించేందుకు, తన అత్తగారు సీతకు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు ఇచ్చారు.
తథైవాయుధజాతాని భ్రాతృభ్యాం కవచాని చ। రథోపస్థే ప్రవిన్యస్య సచర్మ కఠినం చ యత్
అలాగే, ఆయుధాలు, కవచాలు కూడా ఇద్దరు అన్నదమ్ములకు ఇచ్చారు. అవన్నీ బలమైన కవచంతో రథంలో ఉంచారు.
అథో జ్వలనసంకాశం చామీకరవిభూషితమ్। తమారురుహతుస్తూర్ణం భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
తర్వాత రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ, అగ్నిలా మెరిసే, బంగారు అలంకారాలతో ఉన్న రథంపై త్వరగా ఎక్కారు.
సీతాతృతీయానారూఢాన్ దృష్ట్వా రథమచోదయత్। సుమన్త్రః సమ్మతానశ్వాన్ వాయువేగసమాఞ్జవే
సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు రథంలో కూర్చున్నారని చూసి, సుమంత్రుడు గాలి వేగంతో పరుగెత్తే గుర్రాలను జోడించి రథాన్ని నడిపించాడు.
ప్రయాతే తు మహారణ్యం చిరరాత్రాయ రాఘవే। బభూవ నగరే మూర్చ్ఛా బలమూర్చ్ఛా జనస్య చ
రాఘవుడు దీర్ఘకాల వనవాసానికి బయలుదేరినప్పుడు, నగరమంతా, ప్రజలంతా మూర్ఛావస్థలో పడిపోయారు.
తత్ సమాకులసమ్భ్రాన్తం మత్తసంకుపితద్విపమ్। హయసిఞ్జితనిర్ఘోషం పురమాసీన్మహాస్వనమ్
ఆ నగరం అంతా గందరగోళంగా, భయంతో నిండిపోయింది. మత్తులో ఉన్న, కోపంగా ఉన్న ఏనుగులు, హత్తుగా అరుస్తున్న గుర్రాల శబ్దాలతో ఆ ఊరు పెద్ద హడావుడితో మారుమోగింది.
తతః సబాలవృద్ధా సా పురీ పరమపీడితా। రామమేవాభిదుద్రావ ఘర్మార్తః సలిలం యథా
అప్పుడు ఆ నగరం, పిల్లలతో, వృద్ధులతో, తీవ్రమైన బాధతో రాముడివైపే పరుగెత్తింది. ఎండ వేధింపుతో ఉన్నవాడు నీళ్లు వెతకినట్లు వారు రాముని ఆశ్రయించారు.
పార్శ్వతః పృష్ఠతశ్చాపి లమ్బమానాస్తదున్ముఖాః। బాష్పపూర్ణముఖాః సర్వే తమూచుర్భృశనిఃస్వనాః
అందరూ, పక్కనూ వెనకనూ చేరి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో, గొప్పగా ఏడుస్తూ రాముని వెంబడించారు.
సంయచ్ఛ వాజినాం రశ్మీన్ సూత యాహి శనైః శనైః। ముఖం ద్రక్ష్యామ రామస్య దుర్దర్శం నో భవిష్యతి
ఓ రథసారధి, గుర్రాల నాడులను కొంచెం ఆపు, నెమ్మదిగా పో. మేము రాముని ముఖాన్ని చూడాలి, ఇకపై మనకు ఆయన ముఖం చూడటం కష్టం అవుతుంది.
ఆయసం హృదయం నూనం రామమాతురసంశయమ్। యద్ దేవగర్భప్రతిమే వనం యాతి న భిద్యతే
రాముని తల్లి హృదయం నిజంగా ఇనుపతో చేసినట్టుంది. ఎందుకంటే దేవతలకు సమానమైన తన కుమారుడు అడవికి వెళ్తున్నా ఆమె మనసు విరగడం లేదు.
కృతకృత్యా హి వైదేహీ ఛాయేవానుగతా పతిమ్। న జహాతి రతా ధర్మే మేరుమర్కప్రభా యథా
వైదేహి తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చింది. ఆమె నీడలా భర్తను అనుసరిస్తోంది. ధర్మాన్ని ప్రేమించే ఆమె, మెరుపుతో మెరిసే సూర్యకాంతి మెరుపు మేరు పర్వతాన్ని వదిలిపెట్టనట్లు, భర్తను విడిచిపెట్టదు.
అహో లక్ష్మణ సిద్ధార్థః సతతం ప్రియవాదినమ్। భ్రాతరం దేవసంకాశం యస్త్వం పరిచరిష్యసి
లక్ష్మణా! నీకు నిజంగా అదృష్టం. ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడే, దేవతలవంటి రూపం గల అన్నయ్యను నీవు సేవించబోతున్నావు.
మహత్యేషా హి తే బుద్ధిరేష చాభ్యుదయో మహాన్। ఏష స్వర్గస్య మార్గశ్చ యదేనమనుగచ్ఛసి
నీకు గొప్ప బుద్ధి ఉంది, ఇది నీకు మహా శ్రేయస్సు. నీవు రాముని వెంబడించడం, స్వర్గానికి దారి వేసే మార్గం.