న మామసజ్జనేనార్యా సమానయితుమర్హతి। ధర్మాద్ విచలితుం నాహమలం చన్ద్రాదివ ప్రభా
ఆర్యే! మీరు నన్ను అనుచితమైన మార్గంలో ఒప్పించకూడదు. నేను ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టే వ్యక్తిని కాదు; చంద్రుని వెలుగు వదిలిపెట్టినట్టు నేను ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టను.
నాతన్త్రీ వాద్యతే వీణా నాచక్రో విద్యతే రథః। నాపతిః సుఖమేధేత యా స్యాదపి శతాత్మజా
వీణకు తంతులు లేకుండా వాయించలేరు, రథానికి చక్రాలు లేకుండా నడవదు. అలాగే, వందమంది కుమారులు ఉన్నా, భర్త లేకుండా భార్యకు సుఖం ఉండదు.
మితం దదాతి హి పితా మితం భ్రాతా మితం సుతః। అమితస్య తు దాతారం భర్తారం కా న పూజయేత్
తండ్రి కొంత ఇస్తాడు, అన్న కొంత ఇస్తాడు, కుమారుడు కొంత ఇస్తాడు. కాని, పరిమితి లేని దాత అయిన భర్తను ఎవరు గౌరవించరు చెప్పండి?
సాహమేవంగతా శ్రేష్ఠా శ్రుతధర్మపరావరా। ఆర్యే కిమవమన్యేయం స్త్రియా భర్తా హి దైవతమ్
ఇలా ధర్మశాస్త్రాలను తెలుసుకొని, ఉత్తమమైన మార్గాన్ని అనుసరించిన నేను, ఆర్యే, నా భర్తను నిర్లక్ష్యం చేయగలను? స్త్రీకి భర్తే దైవం.
సీతాయా వచనం శ్రుత్వా కౌసల్యా హృదయఙ్గమమ్। శుద్ధసత్త్వా ముమోచాశ్రు సహసా దుఃఖహర్షజమ్
సీత మాటలు హృదయాన్ని తాకగా, పవిత్రమైన మనసున్న కౌసల్య, ఆనందం మరియు విషాదంతో కలిసిన కన్నీళ్లు అకస్మాత్తుగా విడిచింది.
తాం ప్రాఞ్జలిరభిప్రేక్ష్య మాతృమధ్యేఽతిసత్కృతామ్। రామః పరమధర్మాత్మా మాతరం వాక్యమబ్రవీత్
చేతులు జోడించి, తల్లుల మధ్య ఎంతో గౌరవం పొందిన సీతను చూసి, పరమధార్మికుడు రాముడు తన తల్లితో ఇలా అన్నాడు.
అమ్బ మా దుఃఖితా భూత్వా పశ్యేస్త్వం పితరం మమ। క్షయోఽపి వనవాసస్య క్షిప్రమేవ భవిష్యతి
అమ్మా! బాధపడకండి. మీరు నాన్నగారిని చూడండి. నా వనవాస కాలం త్వరలోనే ముగుస్తుంది.
సుప్తాయాస్తే గమిష్యన్తి నవ వర్షాణి పఞ్చ చ। సమగ్రమిహ సమ్ప్రాప్తం మాం ద్రక్ష్యసి సుహృద్వృతమ్
పదిహేను సంవత్సరాలు మీకు నిద్రలో గడిచినట్టు వేగంగా పోతాయి. అప్పటికి నేను స్నేహితులతో కూడి ఇక్కడికి తిరిగి వస్తాను.
ఏతావదభినీతార్థముక్త్వా స జననీం వచః। త్రయః శతశతార్ధా హి దదర్శావేక్ష్య మాతరః
తన మనసులోని మాటను తల్లికి చెప్పిన రాముడు, అక్కడ కూడిన వందలాది తల్లులను చూశాడు.
తాశ్చాపి స తథైవార్తా మాతౄర్దశరథాత్మజః। ధర్మయుక్తమిదం వాక్యం నిజగాద కృతాఞ్జలిః
దశరథుని కుమారుడు రాముడు, బాధతో ఉన్న తల్లులను చూసి, చేతులు జోడించి ధర్మబద్ధంగా ఇలా అన్నాడు.
సంవాసాత్ పరుషం కించిదజ్ఞానాదపి యత్ కృతమ్। తన్మే సముపజానీత సర్వాశ్చామన్త్రయామి వః
మనందరం కలిసి ఉండగా, తెలియకుండానే ఏదైనా కఠినంగా మాట్లాడినట్లయితే, దయచేసి అందరూ నన్ను క్షమించండి అని నేను ప్రార్థిస్తున్నాను.
జజ్ఞోఽథ తాసాం సంనాదః క్రౌఞ్చీనామివ నిఃస్వనః। మానవేన్ద్రస్య భార్యాణామేవం వదతి రాఘవే
రాఘవుడు రాజు భార్యలతో ఇలా మాట్లాడినప్పుడు, అవన్నీ కలసి, క్రౌంచపక్షుల అరుపులా ఒక గొంతు వినిపించింది.
మురజపణవమేఘఘోషవద్ దశరథవేశ్మ బభూవ యత్ పురా। విలపితపరిదేవనాకులం వ్యసనగతం తదభూత్ సుదుఃఖితమ్
దశరథుని ఇంటి అంతటా మృదంగాలు, పణవాలు, మేఘగర్జనల మాదిరిగా శబ్దం మోగింది. ఆ ఇంటి అంతా విలాపంతో, దుఃఖంతో నిండిపోయి, దురదృష్టంలో మునిగిపోయింది.
thumb|చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభైవ సర్గను వినండి.
అథ రామశ్చ సీతా చ లక్ష్మణశ్చ కృతాఞ్జలిః। ఉపసంగృహ్య రాజానం చక్రుర్దీనాః ప్రదక్షిణమ్
ఆ సమయంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, దుఃఖంతో రాజును చుట్టూ ప్రదక్షిణగా తిరిగారు.
తం చాపి సమనుజ్ఞాప్య ధర్మజ్ఞః సహ సీతయా। రాఘవః శోకసమ్మూఢో జననీమభ్యవాదయత్
రాజు అనుమతి ఇచ్చిన తర్వాత, ధర్మబద్ధుడైన రాఘవుడు సీతతో కలిసి, విషాదంతో మునిగిపోయి తన తల్లికి నమస్కరించాడు.
అన్వక్షం లక్ష్మణో భ్రాతుః కౌసల్యామభ్యవాదయత్। అపి మాతుః సుమిత్రాయా జగ్రాహ చరణౌ పునః
తమ్ముడి వెంట లక్ష్మణుడు కౌసల్యకు నమస్కరించాడు. ఆ తరువాత తన తల్లి సుమిత్ర పాదాలను మళ్లీ పట్టుకున్నాడు.
తం వన్దమానం రుదతీ మాతా సౌమిత్రిమబ్రవీత్। హితకామా మహాబాహుం మూర్ధ్న్యుపాఘ్రాయ లక్ష్మణమ్
అప్పుడు కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, సుమిత్ర తన కుమారుడు లక్ష్మణుని తలపై ముద్దిచ్చి, శుభాకాంక్షలతో మాట్లాడింది.
సృష్టస్త్వం వనవాసాయ స్వనురక్తః సుహృజ్జనే। రామే ప్రమాదం మా కార్షీః పుత్ర భ్రాతరి గచ్ఛతి
నీవు వనవాసానికి పంపించబడ్డావు, నీవు స్నేహితులు, బంధువుల పట్ల ఎంతో ప్రేమతో ఉన్నావు. రాముని వెంట వెళ్తున్నప్పుడు, నా కుమారా, ఏమాత్రం నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
వ్యసనీ వా సమృద్ధో వా గతిరేష తవానఘ। ఏష లోకే సతాం ధర్మో యజ్జ్యేష్ఠవశగో భవేత్
బాధలోనైనా, సుఖంలోనైనా, నీకు ఇదే మార్గం, నిష్కళంకుడా. పెద్దవారి మాట వినడం ధర్మమని మంచి వాళ్లు భావిస్తారు.
ఇదం హి వృత్తముచితం కులస్యాస్య సనాతనమ్। దానం దీక్షా చ యజ్ఞేషు తనుత్యాగో మృధేషు హి
మన వంశానికి ఇదే సదాచారం, ఇది ఎప్పటికీ ఉండే గొప్ప సంప్రదాయం. దానం చేయడం, యజ్ఞాల్లో దీక్ష తీసుకోవడం, యుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేయడం మన కుటుంబానికి తగినవి.
లక్ష్మణం త్వేవముక్త్వాసౌ సంసిద్ధం ప్రియరాఘవమ్। సుమిత్రా గచ్ఛ గచ్ఛేతి పునః పునరువాచ తమ్
ఇలా లక్ష్మణునికి చెప్పిన తర్వాత, రాఘవుని ఎంతో ప్రేమించే సుమిత్ర, మళ్లీ మళ్లీ 'వెళ్ళు, వెళ్ళు' అని అతనిని ప్రోత్సహించింది.
రామం దశరథం విద్ధి మాం విద్ధి జనకాత్మజామ్। అయోధ్యామటవీం విద్ధి గచ్ఛ తాత యథాసుఖమ్
రాముడిని నువ్వు నాన్నగా భావించు, నన్ను తల్లిగా భావించు, జనకుని కుమార్తెను నీ సొంతవాళ్లలా చూడు. అయోధ్యను అడవిలా భావించి, నా బిడ్డా, సుఖంగా వెళ్ళు.
తతః సుమన్త్రః కాకుత్స్థం ప్రాఞ్జలిర్వాక్యమబ్రవీత్। వినీతో వినయజ్ఞశ్చ మాతలిర్వాసవం యథా
ఆ తరువాత, వినయంగా చేతులు జోడించి, వినయాన్ని బాగా తెలిసిన సుమంత్రుడు కకుత్స్థ వంశజుడైన రామునితో మాతలి ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లుగా మాట్లాడాడు.
రథమారోహ భద్రం తే రాజపుత్ర మహాయశః। క్షిప్రం త్వాం ప్రాపయిష్యామి యత్ర మాం రామ వక్ష్యసే
రాజకుమారా, మహాప్రతిష్ఠ కలవాడా, రథంపైకి ఎక్కు. నీకు శుభం కలుగాలి. రాముడు చెప్పిన చోటికి నిన్ను త్వరగా తీసుకెళ్తాను.
చతుర్దశ హి వర్షాణి వస్తవ్యాని వనే త్వయా। తాన్యుపక్రమితవ్యాని యాని దేవ్యా ప్రచోదితః
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నీవు అడవిలో నివసించాలి. ఆ సంవత్సరాలు, రాణి చెప్పినట్లు, మొదలు పెట్టాలి.
తం రథం సూర్యసంకాశం సీతా హృష్టేన చేతసా। ఆరురోహ వరారోహా కృత్వాలంకారమాత్మనః
ఆ సమయంలో సీత, ఆనందంతో తనను తాను అలంకరించుకొని, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే రథంపై ఎక్కింది.
వనవాసం హి సంఖ్యాయ వాసాంస్యాభరణాని చ। భర్తారమనుగచ్ఛన్త్యై సీతాయై శ్వశురో దదౌ
వనవాస సంవత్సరాలను లెక్కపెట్టి, భర్తను అనుసరించేందుకు, తన అత్తగారు సీతకు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు ఇచ్చారు.
తథైవాయుధజాతాని భ్రాతృభ్యాం కవచాని చ। రథోపస్థే ప్రవిన్యస్య సచర్మ కఠినం చ యత్
అలాగే, ఆయుధాలు, కవచాలు కూడా ఇద్దరు అన్నదమ్ములకు ఇచ్చారు. అవన్నీ బలమైన కవచంతో రథంలో ఉంచారు.
అథో జ్వలనసంకాశం చామీకరవిభూషితమ్। తమారురుహతుస్తూర్ణం భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
తర్వాత రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ, అగ్నిలా మెరిసే, బంగారు అలంకారాలతో ఉన్న రథంపై త్వరగా ఎక్కారు.