వ్యరాజయత వైదేహీ వేశ్మ తత్ సువిభూషితా। ఉద్యతోంఽశుమతః కాలే ఖం ప్రభేవ వివస్వతః
అలా అందంగా అలంకరించబడిన వైదేహి, ఉదయాన్నే ఉదయసూర్యుడు ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లు, ఆ ఇంటిని మెరిపించింది.
తాం భుజాభ్యాం పరిష్వజ్య శ్వశ్రూర్వచనమబ్రవీత్। అనాచరన్తీం కృపణం మూర్ధ్న్యుపాఘ్రాయ మైథిలీమ్
ఆమెను రెండు చేతులతో ఆలింగనం చేసి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, మాతృశ్రీ మైథిలిని తలపై ముద్దాడి ఇలా అన్నది.
అసత్యః సర్వలోకేఽస్మిన్ సతతం సత్కృతాః ప్రియైః। భర్తారం నానుమన్యన్తే వినిపాతగతం స్త్రియః
ఈ లోకంలో స్త్రీలు ఎప్పుడూ ప్రియమైనవారి చేత గౌరవించబడినా, పడిపోయిన భర్తను ఆదరించరు; వారు నమ్మకంలేని వారు.
ఏష స్వభావో నారీణామనుభూయ పురా సుఖమ్। అల్పామప్యాపదం ప్రాప్య దుష్యన్తి ప్రజహత్యపి
స్త్రీల స్వభావం ఇలానే: ఒకసారి సుఖం అనుభవించిన తర్వాత, చిన్న కష్టమొచ్చినా, వారు తప్పుదారి పడతారు, తమవారిని కూడా వదిలిపెడతారు.
అసత్యశీలా వికృతా దుర్గా అహృదయాః సదా। అసత్యః పాపసంకల్పాః క్షణమాత్రవిరాగిణః
స్త్రీలు ఎప్పుడూ అబద్ధపు స్వభావం కలవారు, మారుముఖం చూపేవారు, హృదయం లేనివారు, దురాశయంతో ఉండేవారు; వారి ప్రేమ క్షణకాలమే ఉంటుంది.
న కులం న కృతం విద్యా న దత్తం నాపి సంగ్రహః। స్త్రీణాం గృహ్ణాతి హృదయమనిత్యహృదయా హి తాః
వారి హృదయాన్ని కుటుంబం, చేసిన పనులు, విద్య, దానం, ప్రేమ ఏదీ నిలబెట్టలేవు; ఎందుకంటే వారి మనసు స్థిరంగా ఉండదు.
సాధ్వీనాం తు స్థితానాం తు శీలే సత్యే శ్రుతే స్థితే। స్త్రీణాం పవిత్రం పరమం పతిరేకో విశిష్యతే
ధర్మంలో, సత్యంలో, జ్ఞానంలో నిలబడిన సతీస్త్రీలకు భర్తే పరమ పవిత్రతగా భావించబడతాడు.
స త్వయా నావమన్తవ్యః పుత్రః ప్రవ్రాజితో వనమ్। తవ దేవసమస్త్వేష నిర్ధనః సధనోఽపి వా
వనవాసానికి వెళ్లిన నీ కుమారుడిని ధనవంతుడైనా, దరిద్రుడైనా, దేవతలందరిలోనూ నీ దేవుడిగా భావించాలి; అతన్ని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
విజ్ఞాయ వచనం సీతా తస్యా ధర్మార్థసంహితమ్। కృత్వాఞ్జలిమువాచేదం శ్వశ్రూమభిముఖే స్థితా
ఆ ధర్మబద్ధమైన మాటలు అర్థం చేసుకున్న సీత, తన అత్తగారిముందు చేతులు జోడించి ఇలా పలికింది.
కరిష్యే సర్వమేవాహమార్యా యదనుశాస్తి మామ్। అభిజ్ఞాస్మి యథా భర్తుర్వర్తితవ్యం శ్రుతం చ మే
ఆర్యే! మీరు చెప్పిన ప్రతిదీ నేను తప్పక చేస్తాను. భార్య భర్తకు ఎలా ప్రవర్తించాలో నాకు తెలుసు, అలాగే వినియున్నాను కూడా.
న మామసజ్జనేనార్యా సమానయితుమర్హతి। ధర్మాద్ విచలితుం నాహమలం చన్ద్రాదివ ప్రభా
ఆర్యే! మీరు నన్ను అనుచితమైన మార్గంలో ఒప్పించకూడదు. నేను ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టే వ్యక్తిని కాదు; చంద్రుని వెలుగు వదిలిపెట్టినట్టు నేను ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టను.
నాతన్త్రీ వాద్యతే వీణా నాచక్రో విద్యతే రథః। నాపతిః సుఖమేధేత యా స్యాదపి శతాత్మజా
వీణకు తంతులు లేకుండా వాయించలేరు, రథానికి చక్రాలు లేకుండా నడవదు. అలాగే, వందమంది కుమారులు ఉన్నా, భర్త లేకుండా భార్యకు సుఖం ఉండదు.
మితం దదాతి హి పితా మితం భ్రాతా మితం సుతః। అమితస్య తు దాతారం భర్తారం కా న పూజయేత్
తండ్రి కొంత ఇస్తాడు, అన్న కొంత ఇస్తాడు, కుమారుడు కొంత ఇస్తాడు. కాని, పరిమితి లేని దాత అయిన భర్తను ఎవరు గౌరవించరు చెప్పండి?
సాహమేవంగతా శ్రేష్ఠా శ్రుతధర్మపరావరా। ఆర్యే కిమవమన్యేయం స్త్రియా భర్తా హి దైవతమ్
ఇలా ధర్మశాస్త్రాలను తెలుసుకొని, ఉత్తమమైన మార్గాన్ని అనుసరించిన నేను, ఆర్యే, నా భర్తను నిర్లక్ష్యం చేయగలను? స్త్రీకి భర్తే దైవం.
సీతాయా వచనం శ్రుత్వా కౌసల్యా హృదయఙ్గమమ్। శుద్ధసత్త్వా ముమోచాశ్రు సహసా దుఃఖహర్షజమ్
సీత మాటలు హృదయాన్ని తాకగా, పవిత్రమైన మనసున్న కౌసల్య, ఆనందం మరియు విషాదంతో కలిసిన కన్నీళ్లు అకస్మాత్తుగా విడిచింది.
తాం ప్రాఞ్జలిరభిప్రేక్ష్య మాతృమధ్యేఽతిసత్కృతామ్। రామః పరమధర్మాత్మా మాతరం వాక్యమబ్రవీత్
చేతులు జోడించి, తల్లుల మధ్య ఎంతో గౌరవం పొందిన సీతను చూసి, పరమధార్మికుడు రాముడు తన తల్లితో ఇలా అన్నాడు.
అమ్బ మా దుఃఖితా భూత్వా పశ్యేస్త్వం పితరం మమ। క్షయోఽపి వనవాసస్య క్షిప్రమేవ భవిష్యతి
అమ్మా! బాధపడకండి. మీరు నాన్నగారిని చూడండి. నా వనవాస కాలం త్వరలోనే ముగుస్తుంది.
సుప్తాయాస్తే గమిష్యన్తి నవ వర్షాణి పఞ్చ చ। సమగ్రమిహ సమ్ప్రాప్తం మాం ద్రక్ష్యసి సుహృద్వృతమ్
పదిహేను సంవత్సరాలు మీకు నిద్రలో గడిచినట్టు వేగంగా పోతాయి. అప్పటికి నేను స్నేహితులతో కూడి ఇక్కడికి తిరిగి వస్తాను.
ఏతావదభినీతార్థముక్త్వా స జననీం వచః। త్రయః శతశతార్ధా హి దదర్శావేక్ష్య మాతరః
తన మనసులోని మాటను తల్లికి చెప్పిన రాముడు, అక్కడ కూడిన వందలాది తల్లులను చూశాడు.
తాశ్చాపి స తథైవార్తా మాతౄర్దశరథాత్మజః। ధర్మయుక్తమిదం వాక్యం నిజగాద కృతాఞ్జలిః
దశరథుని కుమారుడు రాముడు, బాధతో ఉన్న తల్లులను చూసి, చేతులు జోడించి ధర్మబద్ధంగా ఇలా అన్నాడు.
సంవాసాత్ పరుషం కించిదజ్ఞానాదపి యత్ కృతమ్। తన్మే సముపజానీత సర్వాశ్చామన్త్రయామి వః
మనందరం కలిసి ఉండగా, తెలియకుండానే ఏదైనా కఠినంగా మాట్లాడినట్లయితే, దయచేసి అందరూ నన్ను క్షమించండి అని నేను ప్రార్థిస్తున్నాను.
జజ్ఞోఽథ తాసాం సంనాదః క్రౌఞ్చీనామివ నిఃస్వనః। మానవేన్ద్రస్య భార్యాణామేవం వదతి రాఘవే
రాఘవుడు రాజు భార్యలతో ఇలా మాట్లాడినప్పుడు, అవన్నీ కలసి, క్రౌంచపక్షుల అరుపులా ఒక గొంతు వినిపించింది.
మురజపణవమేఘఘోషవద్ దశరథవేశ్మ బభూవ యత్ పురా। విలపితపరిదేవనాకులం వ్యసనగతం తదభూత్ సుదుఃఖితమ్
దశరథుని ఇంటి అంతటా మృదంగాలు, పణవాలు, మేఘగర్జనల మాదిరిగా శబ్దం మోగింది. ఆ ఇంటి అంతా విలాపంతో, దుఃఖంతో నిండిపోయి, దురదృష్టంలో మునిగిపోయింది.
thumb|చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభైవ సర్గను వినండి.
అథ రామశ్చ సీతా చ లక్ష్మణశ్చ కృతాఞ్జలిః। ఉపసంగృహ్య రాజానం చక్రుర్దీనాః ప్రదక్షిణమ్
ఆ సమయంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, దుఃఖంతో రాజును చుట్టూ ప్రదక్షిణగా తిరిగారు.
తం చాపి సమనుజ్ఞాప్య ధర్మజ్ఞః సహ సీతయా। రాఘవః శోకసమ్మూఢో జననీమభ్యవాదయత్
రాజు అనుమతి ఇచ్చిన తర్వాత, ధర్మబద్ధుడైన రాఘవుడు సీతతో కలిసి, విషాదంతో మునిగిపోయి తన తల్లికి నమస్కరించాడు.
అన్వక్షం లక్ష్మణో భ్రాతుః కౌసల్యామభ్యవాదయత్। అపి మాతుః సుమిత్రాయా జగ్రాహ చరణౌ పునః
తమ్ముడి వెంట లక్ష్మణుడు కౌసల్యకు నమస్కరించాడు. ఆ తరువాత తన తల్లి సుమిత్ర పాదాలను మళ్లీ పట్టుకున్నాడు.
తం వన్దమానం రుదతీ మాతా సౌమిత్రిమబ్రవీత్। హితకామా మహాబాహుం మూర్ధ్న్యుపాఘ్రాయ లక్ష్మణమ్
అప్పుడు కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, సుమిత్ర తన కుమారుడు లక్ష్మణుని తలపై ముద్దిచ్చి, శుభాకాంక్షలతో మాట్లాడింది.
సృష్టస్త్వం వనవాసాయ స్వనురక్తః సుహృజ్జనే। రామే ప్రమాదం మా కార్షీః పుత్ర భ్రాతరి గచ్ఛతి
నీవు వనవాసానికి పంపించబడ్డావు, నీవు స్నేహితులు, బంధువుల పట్ల ఎంతో ప్రేమతో ఉన్నావు. రాముని వెంట వెళ్తున్నప్పుడు, నా కుమారా, ఏమాత్రం నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
వ్యసనీ వా సమృద్ధో వా గతిరేష తవానఘ। ఏష లోకే సతాం ధర్మో యజ్జ్యేష్ఠవశగో భవేత్
బాధలోనైనా, సుఖంలోనైనా, నీకు ఇదే మార్గం, నిష్కళంకుడా. పెద్దవారి మాట వినడం ధర్మమని మంచి వాళ్లు భావిస్తారు.