స్వరాజ్యం రాఘవః పాతు భవ త్వం విగతజ్వరా। నహి తే రాఘవాదన్యః క్షమః పురవరే వసన్
రాఘవుడు రాజ్యాన్ని కాపాడాలని, నువ్వు మనశ్శాంతితో ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను. ఈ మహానగరంలో రాఘవుడిని మించినవాడు ఉండలేడు.
ఇతి సాన్త్వైశ్చ తీక్ష్ణైశ్చ కైకేయీం రాజసంసది। భూయః సంక్షోభయామాస సుమన్త్రస్తు కృతాఞ్జలిః
ఇలా మృదువుగా, కఠినంగా మాటలు చెప్పుతూ, సుమంత్రుడు చేతులు జోడించి రాజsabhaలో కైకేయిని మరింత కలవరపరిచాడు.
నైవ సా క్షుభ్యతే దేవీ న చ స్మ పరిదూయతే। న చాస్యా ముఖవర్ణస్య లక్ష్యతే విక్రియా తదా
అయితే ఆ రాణి కైకేయి ఏమాత్రం కలవరపడలేదు, బాధపడలేదు; ఆమె ముఖంలో ఎలాంటి మార్పు కూడా కనిపించలేదు.
thumb|షడ్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షడ్త్రింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో ముప్పై ఆరవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
తతః సుమన్త్రమైక్ష్వాకః పీడితోఽత్ర ప్రతిజ్ఞయా। సబాష్పమతినిఃశ్వస్య జగాదేదం పునర్వచః
అప్పుడు ప్రతిజ్ఞ వల్ల బాధపడుతున్న ఇక్ష్వాకువంశజుడు, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, లోతైన ఊపిరి తీసుకుంటూ, సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు:
సూత రత్నసుసమ్పూర్ణా చతుర్విధబలా చమూః। రాఘవస్యానుయాత్రార్థం క్షిప్రం ప్రతివిధీయతామ్
ఓ రథసారధి! రాఘవునికి అనుసరణగా వెళ్ళేందుకు, రత్నాలతో నిండిన, నాలుగు విభాగాల సైన్యాన్ని త్వరగా సిద్ధం చేయించు.
రూపాజీవాశ్చ వాదిన్యో వణిజశ్చ మహాధనాః। శోభయన్తు కుమారస్య వాహినీః సుప్రసారితాః
అందంతో జీవించే మహిళలు, చక్కగా మాట్లాడే వారు, గొప్ప ధనవంతులైన వాణిజులు, వీరందరూ యువరాజు సైన్యాన్ని అలంకరించాలి.
యే చైనముపజీవన్తి రమతే యైశ్చ వీర్యతః। తేషాం బహువిధం దత్త్వా తానప్యత్ర నియోజయ
రామునిపై ఆధారపడే వారు, ఆయన బలంతో ఆనందించే వారు, వారికి ఎన్నో రకాల బహుమతులు ఇచ్చి, వారిని కూడా ఇక్కడ నియమించు.
ఆయుధాని చ ముఖ్యాని నాగరాః శకటాని చ। అనుగచ్ఛన్తు కాకుత్స్థం వ్యాధాశ్చారణ్యకోవిదాః
ప్రధాన ఆయుధాలు, పట్టణ ప్రజలు, బండ్లు, అడవి జీవులపై నిపుణులైన వేటగాళ్లు—allరు కలసి కాకుత్స్థుడిని అనుసరించాలి.
నిఘ్నన్ మృగాన్ కుఞ్జరాంశ్చ పిబంశ్చారణ్యకం మధు। నదీశ్చ వివిధాః పశ్యన్ న రాజ్యం సంస్మరిష్యతి
అతడు జింకలు, ఏనుగులను వేటాడుతూ, అడవి తేనె తాగుతూ,色色 నదులను చూస్తూ రాజ్యం గురించీ జ్ఞాపకం చేసుకోడు.
ధాన్యకోశశ్చ యః కశ్చిద్ ధనకోశశ్చ మామకః। తౌ రామమనుగచ్ఛేతాం వసన్తం నిర్జనే వనే
నా దగ్గర ఉన్న అన్నదానపు నిల్వలు, ధనపు నిల్వలు అన్నీ, రాముడు ఒంటరిగా అడవిలో నివసించేటప్పుడు అతడిని అనుసరించాలి.
యజన్ పుణ్యేషు దేశేషు విసృజంశ్చాప్తదక్షిణాః। ఋషిభిశ్చాపి సంగమ్య ప్రవత్స్యతి సుఖం వనే
పవిత్రమైన ప్రదేశాల్లో యజ్ఞాలు చేసి, యోగ్యమైన వారికి దానాలు ఇచ్చి, ఋషులతో కలసి ఉండి, అతడు అడవిలో సుఖంగా జీవిస్తాడు.
భరతశ్చ మహాబాహురయోధ్యాం పాలయిష్యతి। సర్వకామైః పునః శ్రీమాన్ రామః సంసాధ్యతామితి
బలమైన భరతుడు అయోధ్యను పాలిస్తాడు. రామునికి మళ్లీ అన్ని కోరికలు నెరవేరాలి.
ఏవం బ్రువతి కాకుత్స్థే కైకేయ్యా భయమాగతమ్। ముఖం చాప్యగమచ్ఛోషం స్వరశ్చాపి వ్యరుధ్యత
కాకుత్స్థుడి గురించి కైకేయి ఇలా చెప్పినప్పుడు, ఆమెకు భయం పట్టుకుంది; ముఖం వాడిపోయింది, స్వరం ఆగిపోయింది.
సా విషణ్ణా చ సంత్రస్తా ముఖేన పరిశుష్యతా। రాజానమేవాభిముఖీ కైకేయీ వాక్యమబ్రవీత్
ఆమె మనసు కలవరపడి, భయంతో, ముఖం పొడిబారిపోయి, రాజుని వైపు తిరిగి కైకేయి ఇలా చెప్పింది.
రాజ్యం గతధనం సాధో పీతమణ్డాం సురామివ। నిరాస్వాద్యతమం శూన్యం భరతో నాభిపత్స్యతే
ధనం లేని, ఆనందం లేని, ఖాళీ రాజ్యాన్ని భరతుడు కోరడు; అది మద్యం నుండి మద్యం పోయినట్టు రుచి లేనిది.
కైకేయ్యాం ముక్తలజ్జాయాం వదన్త్యామతిదారుణమ్। రాజా దశరథో వాక్యమువాచాయతలోచనామ్
కైకేయి సిగ్గు విడిచిపెట్టి చాలా కఠినంగా మాట్లాడినప్పుడు, పద్మాకారమైన కన్నులతో ఉన్న దశరథుడు ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.
వహన్తం కిం తుదసి మాం నియుజ్య ధురి మాహితే। అనార్యే కృత్యమారబ్ధం కిం న పూర్వముపారుధః
నీవు నన్ను ఈ భారమైన పనిలో పెట్టి, నేను భారం మోస్తున్నప్పుడు ఎందుకు బాధ పెడుతున్నావు? అనార్యా! ఈ పని మొదలు పెట్టేముందే నన్ను ఆపలేదేంటి?
తస్యైతత్ క్రోధసంయుక్తముక్తం శ్రుత్వా వరాఙ్గనా। కైకేయీ ద్విగుణం క్రుద్ధా రాజానమిదమబ్రవీత్
దశరథుడు కోపంతో ఇలా అన్న మాటలు విని, కైకేయి రెండింతలు కోపంతో రాజుతో ఇలా చెప్పింది.
తవైవ వంశే సగరో జ్యేష్ఠపుత్రముపారుధత్। అసమఞ్జ ఇతి ఖ్యాతం తథాయం గన్తుమర్హతి
నీ వంశంలోనే సాగరుడు తన పెద్ద కుమారుడైన అసమంజసుని వెలివేశాడు. అలాగే ఇతడూ వెళ్లాలి.
ఏవముక్తో ధిగిత్యేవ రాజా దశరథోఽబ్రవీత్। వ్రీడితశ్చ జనః సర్వః సా చ తన్నావబుధ్యత
ఇలా 'అయ్యో నీకు!' అని అన్నప్పుడు దశరథుడు సమాధానం చెప్పాడు. అందరూ సిగ్గుపడ్డారు, కానీ ఆమె మాత్రం అర్థం చేసుకోలేదు.
తత్ర వృద్ధో మహామాత్రః సిద్ధార్థో నామ నామతః। శుచిర్బహుమతో రాజ్ఞః కైకేయీమిదమబ్రవీత్
అప్పుడు వయసు మీద పడ్డ, రాజుకు ఎంతో ఆదరణ కలిగిన, సిద్ధార్థుడు అనే మంత్రివర్యుడు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు.
అసమఞ్జో గృహీత్వా తు క్రీడతః పథి దారకాన్। సరయ్వాం ప్రక్షిపన్నప్సు రమతే తేన దుర్మతిః
అసమంజసుడు వీధిలో ఆడుకుంటున్న పిల్లలను పట్టుకుని, సరయూ నదిలో నీళ్లలో వేసేవాడు. ఆ దుష్టుడు అందులో ఆనందం పొందేవాడు.
తం దృష్ట్వా నాగరాః సర్వే క్రుద్ధా రాజానమబ్రువన్। అసమఞ్జం వృణీష్వైకమస్మాన్ వా రాష్ట్రవర్ధన
అది చూసిన పట్టణవాసులందరూ కోపంతో రాజుతో ఇలా అన్నారు: 'రాష్ట్రాన్ని పెంచే రాజా! అసమంజసుని లేదా మమ్మల్ని ఎవరిని కావాలో ఎంచుకో.'
తానువాచ తతో రాజా కింనిమిత్తమిదం భయమ్। తాశ్చాపి రాజ్ఞా సమ్పృష్టా వాక్యం ప్రకృతయోఽబ్రువన్
అప్పుడు రాజు వారిని అడిగాడు: 'ఈ భయం ఎందుకు?' అని. రాజు అడిగినప్పుడు ప్రజలు ఇలా చెప్పారు.
క్రీడతస్త్వేష నః పుత్రాన్ బాలానుద్భ్రాన్తచేతసః। సరయ్వాం ప్రక్షిపన్మౌర్ఖ్యాదతులాం ప్రీతిమశ్నుతే
ఆడుకుంటున్నప్పుడు మన పిల్లలను, ఇంకా మనస్సు స్థిరంగా లేని వారిని, అతడు సరయూ నదిలో వేసి, అజ్ఞానంతో చాలా ఆనందపడుతున్నాడు.
స తాసాం వచనం శ్రుత్వా ప్రకృతీనాం నరాధిపః। తం తత్యాజాహితం పుత్రం తాసాం ప్రియచికీర్షయా
పౌరులు చెప్పిన మాటలు విని, రాజు తనకు ఏమాత్రం అపకారం చేయని తన కుమారుడిని, వారిని సంతుష్టిపర్చాలనే ఉద్దేశంతో వదిలిపెట్టాడు.
తం యానం శీఘ్రమారోప్య సభార్యం సపరిచ్ఛదమ్। యావజ్జీవం వివాస్యోఽయమితి తానన్వశాత్ పితా
తండ్రి ఆజ్ఞతో, అతడిని భార్యతో పాటు సేవకులతో కూడిన రథంలో వేగంగా ఎక్కించి, జీవితాంతం అరణ్యంలో ఉండమని దేశనుంచి పంపించాడు.
స ఫాలపిటకం గృహ్య గిరిదుర్గాణ్యలోకయత్। దిశః సర్వాస్త్వనుచరన్ స యథా పాపకర్మకృత్
అతడు కొడవలి, బుట్ట తీసుకుని, పర్వత గుహల్లో తిరుగుతూ, అన్ని దిశలలో సంచరించాడు; పాపం చేసినవాడిలా అల్లాడుతూ జీవించాడు.
ఇత్యేనమత్యజద్ రాజా సగరో వై సుధార్మికః। రామః కిమకరోత్ పాపం యేనైవముపరుధ్యతే
అలా ధర్మపరుడు అయిన సాగరుడు తన కుమారుని వదలలేదు. మరి రాముడు ఏ పాపం చేశాడో, ఇంతటి అవమానానికి గురవుతున్నాడు?