స సూతో రామమాదాయ లక్ష్మణం మైథిలీం తథా। జగామాభిముఖస్తూర్ణం సకాశం జగతీపతేః
ఆ సారథి, రాముని, లక్ష్మణుని, అలాగే మైతిలిని తీసుకుని, త్వరగా భూమిపతికి ఎదురుగా వెళ్లాడు.
స రాజా పుత్రమాయాన్తం దృష్ట్వా చారాత్ కృతాఞ్జలిమ్। ఉత్పపాతాసనాత్ తూర్ణమార్తః స్త్రీజనసంవృతః
రాజు తన కుమారుడు చేతులు జోడించి దగ్గరికి వస్తున్నాడని చూసి, బాధతో, స్త్రీల మధ్య ఉండి, వెంటనే తన ఆసనంనుంచి లేచాడు.
సోఽభిదుద్రావ వేగేన రామం దృష్ట్వా విశామ్పతిః। తమసమ్ప్రాప్య దుఃఖార్తః పపాత భువి మూర్చ్ఛితః
రాజు రాముని చూసి, అతని వైపు వేగంగా పరుగెత్తాడు. బాధతో అతని దగ్గరకు చేరి, అక్కడే మూర్చిపోయి నేలపై పడిపోయాడు.
తం రామోఽభ్యపతత్ క్షిప్రం లక్ష్మణశ్చ మహారథః। విసంజ్ఞమివ దుఃఖేన సశోకం నృపతిం తథా
రాముడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు కూడా, బాధతో చైతన్యం కోల్పోయిన రాజుని వెంటనే దగ్గరికి వెళ్లారు.
స్త్రీసహస్రనినాదశ్చ సంజజ్ఞే రాజవేశ్మని। హా హా రామేతి సహసా భూషణధ్వనిమిశ్రితః
రాజభవనంలో వేలాది స్త్రీల అరుపులతో కలసి, 'హాయ్ రామా!' అని ఆభరణాల మోగుతో కూడిన గొప్ప దుఃఖధ్వని వినిపించింది.
తం పరిష్వజ్య బాహుభ్యాం తావుభౌ రామలక్ష్మణౌ। పర్యఙ్కే సీతయా సార్ధం రుదన్తః సమవేశయన్
రాజు తన రెండు చేతులతో రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరినీ ఆలింగనం చేసి, సీతతో కలిసి ఏడుస్తూ ఆయనను మంచంపై పడుకోబెట్టారు.
అథ రామో ముహూర్తస్య లబ్ధసంజ్ఞం మహీపతిమ్। ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్బాష్పశోకార్ణవపరిప్లుతమ్
తర్వాత, కొంతసేపటికి రాజు మళ్లీ చైతన్యం పొందినప్పుడు, రాముడు చేతులు జోడించి, కన్నీళ్లూ బాధతో మునిగిపోయి ఇలా అన్నాడు:
ఆపృచ్ఛే త్వాం మహారాజ సర్వేషామీశ్వరోఽసి నః। ప్రస్థితం దణ్డకారణ్యం పశ్య త్వం కుశలేన మామ్
మహారాజా! మేమందరికీ అధిపతివైన మీరు, నేను దండకారణ్యానికి వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు, మీరు నన్ను క్షేమంగా చూడాలని వీడ్కోలు చెబుతున్నాను.
లక్ష్మణం చానుజానీహి సీతా చాన్వేతు మాం వనమ్। కారణైర్బహుభిస్తథ్యైర్వార్యమాణౌ న చేచ్ఛతః
లక్ష్మణుడికి అనుమతి ఇవ్వండి. సీత కూడా నన్ను అడవికి అనుసరించనివ్వండి. ఎంతగా అడ్డుకున్నా, వారు ఉండాలని ఇష్టపడటం లేదు.
అనుజానీహి సర్వాన్ నః శోకముత్సృజ్య మానద। లక్ష్మణం మాం చ సీతాం చ ప్రజాపతిరివాత్మజాన్
మాన్యుడా! మీ బాధను విడిచిపెట్టి, మమ్మల్ని — లక్ష్మణుణ్ని, నన్ను, సీతను — ప్రజాపతి తన పిల్లలకు అనుమతి ఇచ్చినట్టు అనుమతించండి.
ప్రతీక్షమాణమవ్యగ్రమనుజ్ఞాం జగతీపతేః। ఉవాచ రాజా సమ్ప్రేక్ష్య వనవాసాయ రాఘవమ్
రాఘవుడు రాజుని ప్రశాంతమైన అనుమతిని ఎదురుచూస్తూ ఉండగా, రాజు అడవిలో నివాసం గురించీ అతనితో మాట్లాడాడు.
అహం రాఘవ కైకేయ్యా వరదానేన మోహితః। అయోధ్యాయాం త్వమేవాద్య భవ రాజా నిగృహ్య మామ్
రాఘవా! కైకేయి ఇచ్చిన వరానికి బంధితుడై, నేను మోసపోయాను. నువ్వే నన్ను నియంత్రించి, ఈ రోజు అయోధ్యలో రాజుగా ఉండాలి.
ఏవముక్తో నృపతినా రామో ధర్మభృతాం వరః। ప్రత్యువాచాఞ్జలిం కృత్వా పితరం వాక్యకోవిదః
ఇలా రాజు చెప్పగానే, ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు, చేతులు జోడించి, తన తండ్రిని గౌరవంగా ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
భవాన్ వర్షసహస్రాయ పృథివ్యా నృపతే పతిః। అహం త్వరణ్యే వత్స్యామి న మే రాజ్యస్య కాంక్షితా
రాజా! మీరు వెయ్యేళ్ల పాటు భూమిపై పాలించాలి. నేను అడవిలో ఉంటాను. నాకు రాజ్యం మీద ఎలాంటి ఆశ లేదు.
నవ పఞ్చ చ వర్షాణి వనవాసే విహృత్య తే। పునః పాదౌ గ్రహీష్యామి ప్రతిజ్ఞాన్తే నరాధిప
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో గడిపిన తర్వాత, నా ప్రతిజ్ఞ పూర్తయినప్పుడు, మళ్లీ మీ పాదాలను తాకుతాను, నరాధిపా!
రుదన్నార్తః ప్రియం పుత్రం సత్యపాశేన సంయుతః। కైకేయ్యా చోద్యమానస్తు మిథో రాజా తమబ్రవీత్
బాధతో ఏడుస్తూ, నిజం నిబంధనకు బంధించబడి, కైకేయి ప్రేరణతో, రాజు తన ప్రియమైన కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
శ్రేయసే వృద్ధయే తాత పునరాగమనాయ చ। గచ్ఛస్వారిష్టమవ్యగ్రః పన్థానమకుతోభయమ్
తండ్రి గారూ, మీ మేలు, అభివృద్ధి, మళ్లీ తిరిగి రావడానికి, మీరు భయపడకుండా, నిర్భయంగా, సురక్షితంగా ప్రయాణం చేయండి.
న హి సత్యాత్మనస్తాత ధర్మాభిమనసస్తవ। సంనివర్తయితుం బుద్ధిః శక్యతే రఘునన్దన
రఘువంశంలో జన్మించినవాడా, నిజాయితీతో, ధర్మాన్ని మనసులో పెట్టుకున్న మీ నిర్ణయాన్ని ఎవరూ మార్చలేరు.
అద్య త్విదానీం రజనీం పుత్ర మా గచ్ఛ సర్వథా। ఏకాహం దర్శనేనాపి సాధు తావచ్చరామ్యహమ్
కానీ నేడు రాత్రి నీవు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వెళ్లవద్దు నా కుమారుడా. కనీసం ఒక్క రోజు నీతో ఉండాలని నేను కోరుకుంటున్నాను.
దుష్కరం క్రియతే పుత్ర సర్వథా రాఘవ ప్రియ। త్వయా హి మత్ప్రియార్థం తు వనమేవముపాశ్రితమ్
ప్రియమైన రాఘవా, నీవు చేస్తున్నది నిజంగా చాలా కష్టం. నా కోసమే నీవు అడవిలో నివసించేందుకు సిద్ధమయ్యావు.
న చైతన్మే ప్రియం పుత్ర శపే సత్యేన రాఘవ। ఛన్నయా చలితస్త్వస్మి స్త్రియా భస్మాగ్నికల్పయా
కానీ ఇది నాకు ఇష్టం లేదు కుమారుడా. నిజం మీద ప్రమాణం చేస్తూ చెబుతున్నాను రాఘవా, బూడిదలో దాగిన అగ్నిలా ఉన్న ఆ స్త్రీ చేత మోసపోయాను.
వఞ్చనా యా తు లబ్ధా మే తాం త్వం నిస్తర్తుమిచ్ఛసి। అనయా వృత్తసాదిన్యా కైకేయ్యాభిప్రచోదితః
నాకు జరిగిన ఈ మోసాన్ని నీవు దాటి పోవాలని కోరుకుంటున్నావు. ధర్మం లేని ఆ కైకేయి పట్టుదలతో నిన్ను ప్రేరేపించింది.
న చైతదాశ్చర్యతమం యత్ త్వం జ్యేష్ఠః సుతో మమ। అపానృతకథం పుత్ర పితరం కర్తుమిచ్ఛసి
నీవు నా పెద్ద కుమారుడివి కావడం వల్ల నన్ను అబద్ధం చెప్పకుండా ఉంచాలని కోరుకోవడం ఆశ్చర్యంగా కాదు కుమారుడా.
అథ రామస్తదా శ్రుత్వా పితురార్తస్య భాషితమ్। లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా దీనో వచనమబ్రవీత్
తండ్రి బాధతో చెప్పిన మాటలు విని, రాముడు తన సోదరుడు లక్ష్మణునితో దుఃఖంగా ఇలా అన్నాడు.
ప్రాప్స్యామి యానద్య గుణాన్ కో మే శ్వస్తాన్ ప్రదాస్యతి। అపక్రమణమేవాతః సర్వకామైరహం వృణే
ఈ రోజు నేను ఏ సద్గుణాలు పొందగలను? రేపు వాటిని ఎవరు ఇస్తారు? అందుకే, అన్ని కోరికలను వదిలేసి, నేను వెళ్లిపోవడమే ఎంచుకుంటున్నాను.
ఇయం సరాష్ట్రా సజనా ధనధాన్యసమాకులా। మయా విసృష్టా వసుధా భరతాయ ప్రదీయతామ్
ఈ రాజ్యం, ప్రజలు, ధనం, ధాన్యంతో కూడిన భూమిని నేను వదిలేస్తున్నాను. దీనిని భరతునికి ఇవ్వండి.
వనవాసకృతా బుద్ధిర్న చ మేఽద్య చలిష్యతి। యస్తు యుద్ధే వరో దత్తః కైకేయ్యై వరద త్వయా
అడవిలో ఉండాలనే నా నిర్ణయం ఈ రోజు మారదు. యుద్ధంలో మీరు కైకేయికి ఇచ్చిన వరాన్ని తప్పక నెరవేర్చాలి.
దీయతాం నిఖిలేనైవ సత్యస్త్వం భవ పార్థివ। అహం నిదేశం భవతో యథోక్తమనుపాలయన్
మీరు ఇచ్చిన మాటను పూర్తిగా నెరవేర్చండి రాజా. నేను మీ ఆజ్ఞను యథావిధిగా పాటిస్తాను.
చతుర్దశ సమా వత్స్యే వనే వనచరైః సహ। మా విమర్శో వసుమతీ భరతాయ ప్రదీయతామ్
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో అడవివాసులతో కలిసి ఉంటాను. సందేహించకండి, భూమిని భరతునికి ఇవ్వండి.
నహి మే కాంక్షితం రాజ్యం సుఖమాత్మని వా ప్రియమ్। యథానిదేశం కర్తుం వై తవైవ రఘునన్దన
రాజ్యం నాకు కావాలి, సుఖం కావాలి, నాకు ఇష్టమైనదేదైనా కావాలి అన్న కోరిక లేదు. మీ ఆజ్ఞను పాటించడమే నాకు ముఖ్యమైనది రఘునందన.