ఐశ్వర్యస్య రసజ్ఞః సన్ కామానాం చాకరో మహాన్। నేచ్ఛత్యేవానృతం కర్తుం వచనం ధర్మగౌరవాత్
ఆయన ఐశ్వర్యాన్ని ఆస్వాదించినవాడు, అనేక సుఖాలకు మూలమైనవాడు, ధర్మాన్ని గౌరవించి అసత్యం ఎప్పుడూ పలకడు.
యా న శక్యా పురా ద్రష్టుం భూతైరాకాశగైరపి। తామద్య సీతాం పశ్యన్తి రాజమార్గగతా జనాః
ఎవరూ చూడలేని సీతను, ఇప్పుడు రాజమార్గంలో ఉన్న ప్రజలు చూస్తున్నారు.
అఙ్గరాగోచితాం సీతాం రక్తచన్దనసేవినీమ్। వర్షముష్ణం చ శీతం చ నేష్యత్యాశు వివర్ణతామ్
సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఎర్రగంధపు పూతలు అలవాటైన సీత, వాన, వేడి, చలి ఇలా ఋతువుల ప్రభావంతో త్వరలోనే రంగు కోల్పోతుంది.
అద్య నూనం దశరథః సత్త్వమావిశ్య భాషతే। నహి రాజా ప్రియం పుత్రం వివాసయితుమర్హతి
ఈ రోజు దశరథుడు ఏదో ఆత్మవశమై మాట్లాడుతున్నట్టు అనిపిస్తోంది; ఎందుకంటే రాజు తన ప్రియమైన కుమారుడిని అటవీకి పంపించడమూ తగదు.
నిర్గుణస్యాపి పుత్రస్య కథం స్యాద్ వినివాసనమ్। కిం పునర్యస్య లోకోఽయం జితో వృత్తేన కేవలమ్
గుణాలు లేని కుమారుడికైనా ఇలా దేశనుండి పంపించడమెలా న్యాయం? మరి, తన ఆచరణతోనే ప్రపంచాన్ని గెలిచినవాడికి ఎలా న్యాయం అవుతుంది?
ఆనృశంస్యమనుక్రోశః శ్రుతం శీలం దమః శమః। రాఘవం శోభయన్త్యేతే షడ్గుణాః పురుషర్షభమ్
దయ, కరుణ, విద్య, మంచితనం, నియమం, శాంతి—ఈ ఆరు లక్షణాలు రాఘవుని, మానవులలో శ్రేష్ఠుడిని, మరింత అందంగా చేస్తాయి.
తస్మాత్ తస్యోపఘాతేన ప్రజాః పరమపీడితాః। ఔదకానీవ సత్త్వాని గ్రీష్మే సలిలసంక్షయాత్
అందుకే ఆయన బాధతో ప్రజలు చాలా బాధపడుతున్నారు; వేసవిలో చెరువులు ఎండిపోతే నీటిలో జీవాలు ఎలా తల్లడిల్లుతాయో అలాగే.
పీడయా పీడితం సర్వం జగదస్య జగత్పతేః। మూలస్యేవోపఘాతేన వృక్షః పుష్పఫలోపగః
ఈ లోకపతి బాధతో మొత్తం లోకం బాధపడుతోంది; వేరుకు హాని కలిగితే పూలూ పండ్లతో ఉన్న చెట్టు ఎలా నష్టపోతుందో అలాగే.
మూలం హ్యేష మనుష్యాణాం ధర్మసారో మహాద్యుతిః। పుష్పం ఫలం చ పత్రం చ శాఖాశ్చాస్యేతరే జనాః
ఈయనే మానవులకి వేరుగా, ధర్మసారంగా, మహాతేజస్సుతో ఉన్నవాడు; పువ్వులు, పండ్లు, ఆకులు, కొమ్మలు మిగతా మనుషులే.
తే లక్ష్మణ ఇవ క్షిప్రం సపత్న్యః సహబాన్ధవాః। గచ్ఛన్తమనుగచ్ఛామో యేన గచ్ఛతి రాఘవః
కాబట్టి, లక్ష్మణుడిలా మనమందరం మన భార్యలు, బంధువులతో కలిసి రాఘవుడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో వెంటనే వెళ్ళిపోదాం.
ఉద్యానాని పరిత్యజ్య క్షేత్రాణి చ గృహాణి చ। ఏకదుఃఖసుఖా రామమనుగచ్ఛామ ధార్మికమ్
తోటలు, పొలాలు, ఇళ్ళు అన్నీ వదిలిపెట్టి, సుఖదుఃఖాల్లో ఒక్కటై, ధార్మికుడైన రాముని వెంట వెళ్ళిపోదాం.
సముద్ధృతనిధానాని పరిధ్వస్తాజిరాణి చ। ఉపాత్తధనధాన్యాని హృతసారాణి సర్వశః
సముద్రంలో దాచిన ధనాలు, పాడయిన ప్రాంగణాలు, కూడబెట్టిన ధనం, ధాన్యం—ఇవన్నీ పూర్తిగా విలువ కోల్పోవాలి.
రజసాభ్యవకీర్ణాని పరిత్యక్తాని దైవతైః। మూషకైః పరిధావద్భిరుద్బిలైరావృతాని చ
ధూళితో కప్పబడి, దేవతలు వదిలేసినవి, ఎలుకలు పరుగెత్తుతూ, వాటి బుర్రలతో నిండినవి అవ్వాలి.
అపేతోదకధూమాని హీనసమ్మార్జనాని చ। ప్రణష్టబలికర్మేజ్యామన్త్రహోమజపాని చ
నీరు, పొగ లేకుండా, శుభ్రత లేకుండా, పన్నులు, యజ్ఞాలు, మంత్రాలు, హోమాలు, జపాలు అన్నీ పోయినవి కావాలి.
దుష్కాలేనేవ భగ్నాని భిన్నభాజనవన్తి చ। అస్మత్త్యక్తాని కైకేయీ వేశ్మాని ప్రతిపద్యతామ్
కఠిన కాలంలో పగిలినట్టు, బండెలు పగిలినట్టు, మనం వదిలిన ఇళ్ళను కైకేయి స్వాధీనం చేసుకోవచ్చు.
వనం నగరమేవాస్తు యేన గచ్ఛతి రాఘవః। అస్మాభిశ్చ పరిత్యక్తం పురం సమ్పద్యతాం వనమ్
రాఘవుడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడ అడవి నగరంగా మారాలి; మనం వదిలిన నగరం అడవిగా మారిపోవాలి.
బిలాని దంష్ట్రిణః సర్వే సానూని మృగపక్షిణః। త్యజన్త్వస్మద్భయాద్భీతా గజాః సింహా వనాన్యపి
మనం భయపెట్టినందుకు, అన్ని రకాల పాములు, అడవి జంతువులు, పక్షులు, ఏనుగులు, సింహాలు కూడా అడవిని వదిలిపోవాలి.
అస్మత్త్యక్తం ప్రపద్యన్తు సేవ్యమానం త్యజన్తు చ। తృణమాంసఫలాదానాం దేశం వ్యాలమృగద్విజమ్
మనం వదిలినదాన్ని వారు తీసుకోగలరు, మనం నివసించే చోటు వారు వదిలేయాలి—పుల్ల, మాంసం, పండ్లు, అడవి జంతువులు, పక్షుల దేశాన్ని.
ప్రపద్యతాం హి కైకేయీ సపుత్రా సహ బాన్ధవైః। రాఘవేణ వయం సర్వే వనే వత్స్యామ నిర్వృతాః
కైకేయి తన కుమారులతో, బంధువులతో కలిసి ఈ రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకోగలదు; మనమంతా రాఘవునితో అడవిలో సంతోషంగా జీవించగలం.
ఇత్యేవం వివిధా వాచో నానాజనసమీరితాః। శుశ్రావ రాఘవః శ్రుత్వా న విచక్రేఽస్య మానసమ్
ఇలా అనేక జనం పలికిన మాటలు రాఘవుడు విన్నాడు; అయినా అతని మనసు ఏమాత్రం动లేకపోయింది.
స తు వేశ్మ పునర్మాతుః కైలాసశిఖరప్రభమ్। అభిచక్రామ ధర్మాత్మా మత్తమాతఙ్గవిక్రమః
ఆ ధర్మబద్ధుడు, మత్తుగా ఉన్న ఏనుగు నడకలా, కైలాస శిఖరంలా ప్రకాశించే తన తల్లి ఇంటివైపు అడుగులు వేసాడు.
వినీతవీరపురుషం ప్రవిశ్య తు నృపాలయమ్। దదర్శావస్థితం దీనం సుమన్త్రమవిదూరతః
వీరులు నివసించే రాజభవనంలోకి ప్రవేశించిన రాముడు, అక్కడే దగ్గరగా, మనసు మందమైన సుమంత్రుడిని చూసాడు.
ప్రతీక్షమాణోఽభిజనం తదార్త- మనార్తరూపః ప్రహసన్నివాథ। జగామ రామః పితరం దిదృక్షుః పితుర్నిదేశం విధివచ్చికీర్షుః
తాను బాధపడకపోయినా, అక్కడ ఉన్న విచారంలో ఉన్న ప్రజలను కాస్త వేచి చూసి, చిరునవ్వుతో రాముడు తన తండ్రిని చూడాలని, ఆయన ఆజ్ఞను పాటించాలని ముందుకు వెళ్లాడు.
తత్పూర్వమైక్ష్వాకసుతో మహాత్మా రామో గమిష్యన్ నృపమార్తరూపమ్। వ్యతిష్ఠత ప్రేక్ష్య తదా సుమన్త్రం పితుర్మహాత్మా ప్రతిహారణార్థమ్
అప్పుడు ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టిన మహాత్ముడు రాముడు, దుఃఖంలో ఉన్న రాజును చూడడానికి వెళ్లబోతూ, అక్కడ ఉన్న సుమంత్రుడిని చూసి, తండ్రికి తన రాకను తెలియజేయమని ఆగిపోయాడు.
పితుర్నిదేశేన తు ధర్మవత్సలో వనప్రవేశే కృతబుద్ధినిశ్చయః। స రాఘవః ప్రేక్ష్య సుమన్త్రమబ్రవీ- న్నివేదయస్వాగమనం నృపాయ మే
తండ్రి ఆజ్ఞను గౌరవించి, అడవిలోకి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్న రాఘవుడు, సుమంత్రుడిని చూసి, 'నన్ను వచ్చినట్టు రాజుకు తెలియజేయి' అని అన్నాడు.
thumb|చతుస్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుస్త్రింశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు ముప్పత్తినాల్గవ అధ్యాయం వినండి.
తతః కమలపత్రాక్షః శ్యామో నిరుపమో మహాన్। ఉవాచ రామస్తం సూతం పితురాఖ్యాహి మామితి
అప్పుడా కమలదళ నేత్రుడు, నలుపు వర్ణుడైన, అపూర్వమైన రాముడు, సారథిని చూసి, 'నన్ను వచ్చినట్టు నాన్నగారికి చెప్పు' అని అన్నాడు.
స రామప్రేషితః క్షిప్రం సంతాపకలుషేన్ద్రియమ్। ప్రవిశ్య నృపతిం సూతో నిఃశ్వసన్తం దదర్శ హ
రాముడు పంపిన సారథి, త్వరగా రాజు వద్దకు వెళ్లి, దుఃఖంతో ఇంద్రియాలు మందమైన రాజును, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ ఉన్నట్టు చూశాడు.
ఉపరక్తమివాదిత్యం భస్మచ్ఛన్నమివానలమ్। తటాకమివ నిస్తోయమపశ్యజ్జగతీపతిమ్
ఆ సారథి, భూమిపతిని, ఎర్రబడిన సూర్యుడిలా, బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా, నీరు లేని చెరువులా చూశాడు.
ఆబోధ్య చ మహాప్రాజ్ఞః పరమాకులచేతనమ్। రామమేవానుశోచన్తం సూతః ప్రాఞ్జలిరబ్రవీత్
అతని మేల్కొలిపి, మహాప్రజ్ఞుడైన రాజు, మనసు చాలా కలవరంగా ఉండగా, రాముని గురించి మాత్రమే విచారిస్తూ ఉండగా, సారథి చేతులు జోడించి పలికాడు.