భక్తాం పతివ్రతాం దీనాం మాం సమాం సుఖదుఃఖయోః। నేతుమర్హసి కాకుత్స్థ సమానసుఖదుఃఖినీమ్
నేను నీకు భక్తురాలిని, పతివ్రతను, దుఃఖంలో ఉన్నాను, సుఖ దుఃఖాల్లో సమానంగా ఉంటాను. కాకుత్స్థ వంశజా! నన్ను తీసుకెళ్లడం నీకు తగినదే.
యది మాం దుఃఖితామేవం వనం నేతుం న చేచ్ఛసి। విషమగ్నిం జలం వాహమాస్థాస్యే మృత్యుకారణాత్
ఇలా బాధపడుతున్న నన్ను అడవికి తీసుకెళ్లాలని నీవు కోరుకోకపోతే, మరణం కోసం విషం లేదా అగ్ని లేదా నీటిలోకి నేను దూకుతాను.
ఏవం బహువిధం తం సా యాచతే గమనం ప్రతి। నానుమేనే మహాబాహుస్తాం నేతుం విజనం వనమ్
ఇలా అనేక విధాలుగా ఆమె అడిగినా, బలవంతుడైన అతను, ఆమెను ఒంటరి అడవిలోకి తీసుకెళ్లాలని ఒప్పుకోలేదు.
ఏవముక్తా తు సా చిన్తాం మైథిలీ సముపాగతా। స్నాపయన్తీవ గాముష్ణైరశ్రుభిర్నయనచ్యుతైః
ఇలా చెప్పబడిన మైతిలి, ఆందోళనలో పడింది. కన్నీళ్లు వేడిగా కళ్ల నుంచి జారిపడి భూమిని స్నానంచేసినట్లు అయ్యింది.
చిన్తయన్తీం తదా తాం తు నివర్తయితుమాత్మవాన్। క్రోధావిష్టాం తు వైదేహీం కాకుత్స్థో బహ్వసాన్త్వయత్
ఆమెను ఆలోచనలలో మునిగిపోయినట్టు చూసిన కాకుత్స్థుడు, కోపంతో ఉన్న వైదేహిని పలువురు మృదువైన మాటలతో ఓదార్చాడు.
thumb|త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో ఇది ముప్పైవ సర్గ.
సాన్త్వ్యమానా తు రామేణ మైథిలీ జనకాత్మజా। వనవాసనిమిత్తార్థం భర్తారమిదమబ్రవీత్
రాముడు ఓదార్చిన తర్వాత, జనకుని కుమార్తె మైతిలి, అడవిలో నివాసం కోసం తన భర్తతో ఇలా చెప్పింది.
సా తముత్తమసంవిగ్నా సీతా విపులవక్షసమ్। ప్రణయాచ్చాభిమానాచ్చ పరిచిక్షేప రాఘవమ్
ఆమె, ఎంతో మనోవేదనతో, విస్తృతమైన ఛాతి కలిగిన రాఘవుని పట్ల ప్రేమతో, గర్వంతో మాట్లాడింది.
కిం త్వామన్యత వైదేహః పితా మే మిథిలాధిపః। రామ జామాతరం ప్రాప్య స్త్రియం పురుషవిగ్రహమ్
రామా! మిథిలా రాజైన నా తండ్రి నిన్ను అల్లుడిగా పొందినప్పుడు ఏమనుకున్నాడు? నీవు మగవాడి రూపంలో స్త్రీలా ఉన్నావని భావించాడా?
అనృతం బత లోకోఽయమజ్ఞానాద్ యది వక్ష్యతి। తేజో నాస్తి పరం రామే తపతీవ దివాకరే
ఓహో! రామునిలో గొప్ప తేజస్సు లేదని ఎవరు అజ్ఞానంతో అంటారో వారు అబద్ధం చెబుతున్నారు. రాముడు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.
కిం హి కృత్వా విషణ్ణస్త్వం కుతో వా భయమస్తి తే। యత్ పరిత్యక్తుకామస్త్వం మామనన్యపరాయణామ్
నీవు ఏమి చేసి చింతిస్తున్నావు? నీకు భయం ఏమిటి? నన్ను, నీతో తప్ప మరెవరూ ఆశ్రయం లేని నన్ను వదిలిపెట్టాలని ఎందుకు అనుకుంటున్నావు?
ద్యుమత్సేనసుతం వీరం సత్యవన్తమనువ్రతామ్। సావిత్రీమివ మాం విద్ధి త్వమాత్మవశవర్తినీమ్
ద్యూమత్సేనుని కుమారుడు సత్యవంతునికి సావిత్రి ఎలా నిబద్ధురాలిగా ఉండిందో, నేను కూడా నీకు పూర్తిగా లోబడి ఉంటాను అని తెలుసుకో.
న త్వహం మనసా త్వన్యం ద్రష్టాస్మి త్వదృతేఽనఘ। త్వయా రాఘవ గచ్ఛేయం యథాన్యా కులపాంసనీ
నిర్దోషుడా రాఘవా! నిన్ను తప్ప మరెవరినీ మనసులో కూడా చూడను. నీతోనే నేను వస్తాను. మరొకరు కుటుంబానికి అపకీర్తి తేవడంలా కాదు.
స్వయం తు భార్యాం కౌమారీం చిరమధ్యుషితాం సతీమ్। శైలూష ఇవ మాం రామ పరేభ్యో దాతుమిచ్ఛసి
రామా! నీవు నీ చిన్నప్పటి నుండే నీతో ఉన్న, పవిత్రమైన భార్యను, నాట్యకారిణిలా ఇతరులకు ఇవ్వాలని కోరుకుంటున్నావా?
యస్య పథ్యంచరామాత్థ యస్య చార్థేఽవరుధ్యసే। త్వం తస్య భవ వశ్యశ్చ విధేయశ్చ సదానఘ
నీవు ఎవరి కోసం మంచి మాటలు చెప్పావో, ఎవరి కోసం శ్రమిస్తున్నావో, ఆ వ్యక్తికి ఎప్పుడూ లోబడినవాడిగా, వినయంగా ఉండాలి, ఓ నిర్దోషుడా!
స మామనాదాయ వనం న త్వం ప్రస్థితుమర్హసి। తపో వా యది వారణ్యం స్వర్గో వా స్యాత్ త్వయా సహ
నన్ను తీసుకోకుండా అడవికి వెళ్లకూడదు. తపస్సు అయినా, అడవి అయినా, స్వర్గం అయినా, నీవు ఉన్నచోటే నాకు కావాలి.
న చ మే భవితా తత్ర కశ్చిత్ పథి పరిశ్రమః। పృష్ఠతస్తవ గచ్ఛన్త్యా విహారశయనేష్వివ
నీ వెనక నడిచేటప్పుడు, నాకు ఏ మాత్రం అలసట అనిపించదు. అది విహారం, విశ్రాంతి సమయంలో ఉన్నట్టు అనిపిస్తుంది.
కుశకాశశరేషీకా యే చ కణ్టకినో ద్రుమాః। తూలాజినసమస్పర్శా మార్గే మమ సహ త్వయా
కుశ, కాశ, ముళ్లు గల చెట్లు, దారిలో ఉన్న పదార్థాలు — నీవు నాతో ఉంటే, అవన్నీ నాకూ పత్తి లేదా జింక చర్మంలా మృదువుగా అనిపిస్తాయి.
మహావాతసముద్భూతం యన్మామవకరిష్యతి। రజో రమణ తన్మన్యే పరార్ఘ్యమివ చన్దనమ్
ప్రియమైనవాడా, గాలి వల్ల ఎగిసిన దుమ్ము నాపై పడినా, దాన్ని నేను విలువైన గంధపు పూతలా భావిస్తాను.
శాద్వలేషు యదా శిశ్యే వనాన్తర్వనగోచరా। కుథాస్తరణయుక్తేషు కిం స్యాత్ సుఖతరం తతః
అడవిలో పచ్చికపై, ఆకులతో చేసిన పరుపు మీద నిద్రపోతే, దాని కన్నా మధురమైన ఆనందం ఇంకేదీ ఉండదు.
పత్రం మూలం ఫలం యత్తు అల్పం వా యది వా బహు। దాస్యసే స్వయమాహృత్య తన్మేఽమృతరసోపమమ్
నీవు తెచ్చిన ఆకులు, మూలాలు, పండ్లు — తక్కువ అయినా, ఎక్కువ అయినా — అవన్నీ నాకు అమృతంలా అనిపిస్తాయి.
న మాతుర్న పితుస్తత్ర స్మరిష్యామి న వేశ్మనః। ఆర్తవాన్యుపభుఞ్జానా పుష్పాణి చ ఫలాని చ
అక్కడ, కాలానుగుణంగా పువ్వులు, పండ్లు ఆస్వాదిస్తూ, తల్లి, తండ్రి, ఇల్లు ఏమాత్రం గుర్తుకు రారు.
న చ తత్ర తతః కించిద్ ద్రష్టుమర్హసి విప్రియమ్। మత్కృతే న చ తే శోకో న భవిష్యామి దుర్భరా
అక్కడ నీకు ఏదైనా అపరిచితమైన బాధ కలిగించేదీ కనిపించదు. నా వల్ల నీకు దుఃఖం కలగదు, నేను నీకు భారంగా ఉండను.
యస్త్వయా సహ స స్వర్గో నిరయో యస్త్వయా వినా। ఇతి జానన్ పరాం ప్రీతిం గచ్ఛ రామ మయా సహ
నీవు నాతో ఉంటే స్వర్గమే స్వర్గం, నీవు లేనప్పుడు అది నరకమే. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకొని, రామా! నన్ను వెంట తీసుకెళ్ళు. నీపై నాకు అపారమైన ప్రేమ ఉంది.
అథ మామేవమవ్యగ్రాం వనం నైవ నయిష్యసే। విషమద్యైవ పాస్యామి మా వశం ద్విషతాం గమమ్
నీవు నన్ను ఈ స్థిరమైన మనసుతో అడవికి తీసుకెళ్ళకపోతే, నేను వెంటనే విషం తాగుతాను. శత్రువుల చేతిలో పడకూడదని కోరుకుంటున్నాను.
పశ్చాదపి హి దుఃఖేన మమ నైవాస్తి జీవితమ్। ఉజ్ఝితాయాస్త్వయా నాథ తదైవ మరణం వరమ్
తర్వాత ఎంత బాధలో ఉన్నా నాకు జీవితం ఉండదు. నీవు నన్ను వదిలేస్తే, ఆ క్షణానే మరణం నాకు మేలైనది.
ఇమం హి సహితుం శోకం ముహూర్తమపి నోత్సహే। కిం పునర్దశ వర్షాణి త్రీణి చైకం చ దుఃఖితా
ఈ దుఃఖాన్ని ఒక్క క్షణం కూడా భరించలేను. మరి పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఎలా భరిస్తాను?
ఇతి సా శోకసంతప్తా విలప్య కరుణం బహు। చుక్రోశ పతిమాయస్తా భృశమాలిఙ్గ్య సస్వరమ్
ఈ విధంగా, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఆమె హృదయాన్ని కలిచేలా ఎక్కువగా విలపించింది. భర్తను గట్టిగా ఆలింగనం చేసుకుని, గట్టిగా ఏడ్చింది.
సా విద్ధా బహుభిర్వాక్యైర్దిగ్ధైరివ గజాఙ్గనా। చిరసంనియతం బాష్పం ముమోచాగ్నిమివారణిః
అనేక బాధాకరమైన మాటలతో గాయపడిన ఆవిడ, బాణాలతో గాయపడిన ఏనుగు పిల్లిలా, చాలా కాలంగా ఆపుకున్న కన్నీళ్లు అగ్ని మంటలవలె విడిచిపెట్టింది.
తస్యాః స్ఫటికసంకాశం వారి సంతాపసమ్భవమ్। నేత్రాభ్యాం పరిసుస్రావ పఙ్కజాభ్యామివోదకమ్
ఆమె కన్నుల నుంచి, కమలాల వలె, స్ఫటికంలా నిర్మలమైన నీరు, బాధ వల్ల ప్రవహించింది.