గిరినిర్ఝరసమ్భూతా గిరినిర్దరివాసినామ్। సింహానాం నినదా దుఃఖాః శ్రోతుం దుఃఖమతో వనమ్
పర్వతనదుల నుంచి పుట్టిన, పర్వత గుహల్లో నివసించే సింహాల గర్జనలు వినడం చాలా బాధాకరం. అందుకే అడవి బాధాకరమైనది.
క్రీడమానాశ్చ విస్రబ్ధా మత్తాః శూన్యే తథా మృగాః। దృష్ట్వా సమభివర్తన్తే సీతే దుఃఖమతో వనమ్
శూన్యప్రదేశాల్లో నిర్భయంగా తిరిగే, మత్తులో ఉన్న అడవి జంతువులు ఆడుకుంటుంటాయి. వాటిని చూస్తే, సీతా, అడవి ఎంత బాధాకరమో తెలుస్తుంది.
సగ్రాహాః సరితశ్చైవ పఙ్కవత్యస్తు దుస్తరాః। మత్తైరపి గజైర్నిత్యమతో దుఃఖతరం వనమ్
నదులు మొసళ్లతో నిండిపోయి, మట్టితో మసకబారినవిగా, దాటి పోవడం చాలా కష్టం. ఏనుగులు కూడా ఇక్కడ ఇబ్బంది పడతాయి. అందుకే అరణ్యం మరింత బాధతో నిండినది.
లతాకణ్టకసంకీర్ణాః కృకవాకూపనాదితాః। నిరపాశ్చ సుదుఃఖాశ్చ మార్గా దుఃఖమతో వనమ్
మార్గాలు ముల్లులతలతో అడ్డంగా పెరిగిపోయి, నెమళ్ళ అరుపులతో మారుమోగుతూ, నీరు లేక చాలా కష్టంగా ఉంటాయి. అందుకే అరణ్యం బాధతో నిండినది.
సుప్యతే పర్ణశయ్యాసు స్వయంభగ్నాసు భూతలే। రాత్రిషు శ్రమఖిన్నేన తస్మాద్ దుఃఖమతో వనమ్
రాత్రిళ్ళు అలసటతో నేలమీద చితికిపోయిన ఆకులపై నిద్రపోవాల్సి వస్తుంది. అందుకే అరణ్యంలో జీవితం మరింత కష్టంగా ఉంటుంది.
అహోరాత్రం చ సంతోషః కర్తవ్యో నియతాత్మనా। ఫలైర్వృక్షావపతితైః సీతే దుఃఖమతో వనమ్
రాత్రింబవళ్ళు మనసు నియంత్రణతో చెట్ల నుండి పడిన పండ్లతో సంతృప్తిగా ఉండాలి. సీత, అందుకే అరణ్యం బాధతో నిండినది.
ఉపవాసశ్చ కర్తవ్యో యథా ప్రాణేన మైథిలి। జటాభారశ్చ కర్తవ్యో వల్కలామ్బరధారణమ్
మైతిలీ, ప్రాణం ఉన్నంతవరకు ఉపవాసం చేయాలి. జటలు వేసుకుని వల్కల వస్త్రాలు ధరించాలి.
దేవతానాం పితౄణాం చ కర్తవ్యం విధిపూర్వకమ్। ప్రాప్తానామతిథీనాం చ నిత్యశః ప్రతిపూజనమ్
దేవతలకు, పితృదేవతలకు నియమం ప్రకారం పూజలు చేయాలి. వచ్చిన అతిథులను ఎప్పుడూ మర్యాదగా ఆహ్వానించాలి.
కార్యస్త్రిరభిషేకశ్చ కాలే కాలే చ నిత్యశః। చరతాం నియమేనైవ తస్మాద్ దుఃఖతరం వనమ్
అక్కడ నివసించేవారు ప్రతిరోజూ సరైన సమయాల్లో మూడుసార్లు స్నానం చేయాలి. అందుకే అరణ్యం మరింత కష్టంగా ఉంటుంది.
ఉపహారశ్చ కర్తవ్యః కుసుమైః స్వయమాహృతైః। ఆర్షేణ విధినా వేద్యాం సీతే దుఃఖమతో వనమ్
తానే తెచ్చిన పువ్వులతో వేద విధానంగా యజ్ఞవేదికపై నివేదనలు చేయాలి. సీత, అందుకే అరణ్యం బాధతో నిండినది.
యథాలబ్ధేన కర్తవ్యః సంతోషస్తేన మైథిలి। యతాహారైర్వనచరైః సీతే దుఃఖమతో వనమ్
మైతిలీ, అరణ్యంలో దొరికినదానితో సంతృప్తిగా ఉండాలి. అక్కడ దొరికే ఆహారంతోనే జీవించాలి. సీత, అందుకే అరణ్యం బాధతో నిండినది.
అతీవ వాతస్తిమిరం బుభుక్షా చాతి నిత్యశః। భయాని చ మహాన్త్యత్ర తతో దుఃఖతరం వనమ్
ఇక్కడ గాలి బలంగా వీయుతుంది, చీకటి ఎక్కువగా ఉంటుంది, ఎప్పుడూ ఆకలి బాధిస్తుంది. ఇంకా పెద్దపెద్ద భయాలు కూడా ఉంటాయి. అందుకే అరణ్యం మరింత బాధతో నిండినది.
సరీసృపాశ్చ బహవో బహురూపాశ్చ భామిని। చరన్తి పథి తే దర్పాత్ తతో దుఃఖతరం వనమ్
ఓ సుందరి, అనేక ఆకారాల పాములు మార్గాల్లో ధైర్యంగా సంచరిస్తుంటాయి. అందుకే అరణ్యం మరింత బాధతో నిండినది.
నదీనిలయనాః సర్పా నదీకుటిలగామినః। తిష్ఠన్త్యావృత్య పన్థానమతో దుఃఖతరంవనమ్
నదుల్లో నివసించే పాములు, వంకరగా పోయే నదిప్రవాహాన్ని అనుసరించి మార్గాన్ని అడ్డుకుంటాయి. అందుకే అరణ్యం మరింత కష్టంగా ఉంటుంది.
పతఙ్గా వృశ్చికాః కీటా దంశాశ్చ మశకైః సహ। బాధన్తే నిత్యమబలే సర్వం దుఃఖమతో వనమ్
పురుగులు, తేలు, కీటకాలు, కాటు ఈగలు ఎప్పుడూ బలహీనులను బాధిస్తుంటాయి. అందుకే అరణ్యం మొత్తం బాధతో నిండినది.
ద్రుమాః కణ్టకినశ్చైవ కుశాః కాశాశ్చ భామిని। వనే వ్యాకులశాఖాగ్రాస్తేన దుఃఖమతో వనమ్
ఓ సుందరి, చెట్లు ముల్లులతో, కుశ, కాశ గడ్డి తో, అరణ్యంలో కొమ్మలు గజిబిజిగా పెరిగి ఉంటాయి. అందుకే అరణ్యం బాధతో నిండినది.
కాయక్లేశాశ్చ బహవో భయాని వివిధాని చ। అరణ్యవాసే వసతో దుఃఖమేవ సదా వనమ్
అరణ్యంలో నివసించేవారికి శరీరానికి అనేక కష్టాలు,色色 భయాలు ఉంటాయి. అందుకే అరణ్యం ఎప్పుడూ బాధతో నిండినది.
క్రోధలోభౌ విమోక్తవ్యౌ కర్తవ్యా తపసే మతిః। న భేతవ్యం చ భేతవ్యే దుఃఖం నిత్యమతో వనమ్
కోపం, లోభం వదిలిపెట్టి, మనసు తపస్సులో నిలిపించాలి. భయపడే విషయాల్లో కూడా భయపడకూడదు. అందుకే అరణ్యం ఎప్పుడూ బాధతో నిండినది.
తదలం తే వనం గత్వా క్షేమం నహి వనం తవ। విమృశన్నివ పశ్యామి బహుదోషకరం వనమ్
కాబట్టి నీకు అరణ్యానికి వెళ్లడం అవసరం కాదు. అక్కడ నీకు రక్షణ లేదు. నేను ఆలోచించినప్పుడు, అరణ్యం ఎన్నో అపాయాలను కలిగించేదిగా కనిపిస్తుంది.
వనం తు నేతుం న కృతా మతిర్యదా బభూవ రామేణ తదా మహాత్మనా। న తస్య సీతా వచనం చకార తం తతోఽబ్రవీద్ రామమిదం సుదుఃఖితా
అప్పుడు మహాత్ముడైన రాముడు సీతను అరణ్యానికి తీసుకెళ్లాలని నిర్ణయించలేదు. అయినా సీత అతని మాట వినలేదు. ఆ బాధతో, సీత రామునితో ఇలా చెప్పింది.
thumb|ఏకోనత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనత్రింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో ఇరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ఇది.
ఏతత్ తు వచనం శ్రుత్వా సీతా రామస్య దుఃఖితా। ప్రసక్తాశ్రుముఖీ మన్దమిదం వచనమబ్రవీత్
రాముడు చెప్పిన మాటలు విని, సీతా చాలా బాధతో, కన్నీళ్లు ఆపుకోలేక, మెల్లగా ఇలా అన్నది.
యే త్వయా కీర్తితా దోషా వనే వస్తవ్యతాం ప్రతి। గుణానిత్యేవ తాన్ విద్ధి తవ స్నేహపురస్కృతా
అరణ్యంలో ఉండడం గురించి నువ్వు చెప్పిన అపవాదాలన్నీ, నీపై ఉన్న ప్రేమతోనే నాకు మంచి లక్షణాలుగా కనిపిస్తున్నాయి.
మృగాః సింహా గజాశ్చైవ శార్దూలాః శరభాస్తథా। చమరాః సృమరాశ్చైవ యే చాన్యే వనచారిణః
అరణ్యంలో సంచరించే జింకలు, సింహాలు, ఏనుగులు, పులులు, శరభాలు, ఒంటెలు, అడవి పందులు, ఇంకా ఇతర జంతువులన్నీ—
అదృష్టపూర్వరూపత్వాత్ సర్వే తే తవ రాఘవ। రూపం దృష్ట్వాపసర్పేయుస్తవ సర్వే హి బిభ్యతి
రాఘవా! నిన్ను ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని వాళ్లందరూ, నీ రూపాన్ని చూసి భయపడి పారిపోతారు. నిజంగా, నీకు అందరూ భయపడతారు.
త్వయా చ సహ గన్తవ్యం మయా గురుజనాజ్ఞయా। త్వద్వియోగేన మే రామ త్యక్తవ్యమిహ జీవితమ్
మా పెద్దల ఆజ్ఞతో నేను నీతో పాటు రావాల్సిందే. రామా! నిన్ను వదిలి ఇక్కడ బ్రతకడం నాకు సాధ్యం కాదు.
నహి మాం త్వత్సమీపస్థామపి శక్రోఽపి రాఘవ। సురాణామీశ్వరః శక్తః ప్రధర్షయితుమోజసా
రాఘవా! నేను నీ దగ్గర ఉన్నప్పుడు, దేవతల అధిపతి ఇంద్రుడికైనా నన్ను బలవంతంగా హింసించడం అసాధ్యం.
పతిహీనా తు యా నారీ న సా శక్ష్యతి జీవితుమ్। కామమేవంవిధం రామ త్వయా మమ నిదర్శితమ్
భర్త లేకుండా ఉన్న ఆడవారు బ్రతకలేరు. రామా! నువ్వు నాకీ విషయం స్పష్టంగా చూపించావు.
అథాపి చ మహాప్రాజ్ఞ బ్రాహ్మణానాం మయా శ్రుతమ్। పురా పితృగృహే సత్యం వస్తవ్యం కిల మే వనే
మహాపండితా! నా తండ్రి ఇంట్లో బ్రాహ్మణుల దగ్గర నేను ముందే విన్నాను—నిజంగా నాకు అరణ్యంలో నివసించాల్సిందేనని.
లక్షణిభ్యో ద్విజాతిభ్యః శ్రుత్వాహం వచనం గృహే। వనవాసకృతోత్సాహా నిత్యమేవ మహాబల
పండితులైన బ్రాహ్మణులు ఇంట్లో చెప్పిన ఆ మాటలు విని, ఓ మహాబలుడా! అరణ్యవాసం కోసం నేను ఎప్పుడూ ఆసక్తిగా ఉన్నాను.