క ఏతచ్ఛ్రద్దధేచ్ఛ్రుత్వా కస్య వా న భవేద్ భయమ్। గుణవాన్ దయితో రాజ్ఞః కాకుత్స్థో యద్ వివాస్యతే
ఇది విని ఎవరు నమ్మగలరు? ఎవరికైనా భయం కలగదు? రాజుకు ప్రియమైన, గుణవంతుడైన కకుత్స్థ వంశజుడు దేశనుంచి పంపించబడుతున్నాడని.
నూనం తు బలవాఁల్లోకే కృతాన్తః సర్వమాదిశన్। లోకే రామాభిరామస్త్వం వనం యత్ర గమిష్యసి
ఈ లోకంలో విధి ఎంత బలమైనదో! అందరినీ నడిపిస్తుంది. అందరికీ ఇష్టమైన రాముడు అడవికి వెళ్తున్నాడు.
అయం తు మామాత్మభవస్తవాదర్శనమారుతః। విలాపదుఃఖసమిధో రుదితాశ్రుహుతాహుతిః
నీకు సమానమైన ఈ గాలి, నాకు నీ దర్శనం లేకపోవడం వల్ల, నా విలాపంతో, కన్నీళ్లతో, దుఃఖాగ్నికి ఆహుతులు ఇస్తున్నట్లుగా బాధను పెంచుతోంది.
చిన్తాబాష్పమహాధూమస్తవాగమనచిన్తజః। కర్శయిత్వాధికం పుత్ర నిఃశ్వాసాయాససమ్భవః
నీ వెళ్ళిపోవడాన్ని ఆలోచిస్తూ వచ్చే ఆందోళన కన్నీళ్ల పొగ, నా శ్వాసల అలసటతో కలిసి, నన్ను మరింతగా క్షీణింపజేస్తుంది కుమారా.
త్వయా విహీనామిహ మాం శోకాగ్నిరతులో మహాన్। ప్రధక్ష్యతి యథా కక్ష్యం చిత్రభానుర్హిమాత్యయే
నీవు లేని ఈ ఇంట్లో, నా హృదయంలో ఉన్న అపారమైన దుఃఖాగ్ని, చలికాలం చివరలో సూర్యుడు పొదలను కాల్చినట్లే నన్ను కాల్చేస్తుంది కుమారా.
కథం హి ధేనుః స్వం వత్సం గచ్ఛన్తమనుగచ్ఛతి। అహం త్వానుగమిష్యామి యత్ర వత్స గమిష్యసి
ఎలా ఆవు తన కూనను వెళ్ళిన చోట వెంబడిస్తుందో, అలాగే బిడ్డా! నీవెక్కడికి వెళ్తే నేను కూడా అక్కడికే వస్తాను.
యథా నిగదితం మాత్రా తద్ వాక్యం పురుషర్షభః। శ్రుత్వా రామోఽబ్రవీద్ వాక్యం మాతరం భృశదుఃఖితామ్
తల్లి చెప్పిన మాటలు విని, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు, తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న తల్లిని ఇలా సమాధానపరిచాడు.
కైకేయ్యా వఞ్చితో రాజా మయి చారణ్యమాశ్రితే। భవత్యా చ పరిత్యక్తో న నూనం వర్తయిష్యతి
కైకేయి మోసం చేసి, నేను అడవికి వెళ్ళినప్పుడు నీవు కూడా నన్ను వదిలిపెడితే, రాజు తప్పకుండా బ్రతకడు.
భర్తుః కిల పరిత్యాగో నృశంసః కేవలం స్త్రియాః। స భవత్యా న కర్తవ్యో మనసాపి విగర్హితః
భర్తను వదిలిపెట్టడం ఒక మహిళకు అత్యంత క్రూరమైన పని. అలాంటి పని మనసులోకైనా నీవు చేయకూడదు, అది తక్కువగా చూడదగినది.
యావజ్జీవతి కాకుత్స్థః పితా మే జగతీపతిః। శుశ్రూషా క్రియతాం తావత్ స హి ధర్మః సనాతనః
నా తండ్రి, జగత్తుకు అధిపతి అయిన కౌసల్యా వంశజుడు, బ్రతికున్నంత వరకు ఆయనకు సేవ చేయాలి. అదే శాశ్వతమైన ధర్మం.
ఏవముక్తా తు రామేణ కౌసల్యా శుభదర్శనా। తథేత్యువాచ సుప్రీతా రామమక్లిష్టకారిణమ్
రాముడు ఇలా చెప్పగానే, మంగళకరమైన రూపం కలిగిన కౌసల్యా తన నిష్కళంక కుమారుడిని చూసి ఎంతో సంతోషంతో 'అలా జరుగనీ' అని సమాధానమిచ్చింది.
ఏవముక్తస్తు వచనం రామో ధర్మభృతాం వరః। భూయస్తామబ్రవీద్ వాక్యం మాతరం భృశదుఃఖితామ్
ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు, తన తల్లి తీవ్రంగా బాధపడుతుండగా, మళ్లీ ఆమెతో మాటలు చెప్పాడు.
మయా చైవ భవత్యా చ కర్తవ్యం వచనం పితుః। రాజా భర్తా గురుః శ్రేష్ఠః సర్వేషామీశ్వరః ప్రభుః
నీవు, నేనూ ఇద్దరం మన తండ్రి చెప్పిన మాటను తప్పక పాటించాలి. రాజు భర్త, గురువు, అందరికీ అధిపతి, ప్రభువు.
ఇమాని తు మహారణ్యే విహృత్య నవ పఞ్చ చ। వర్షాణి పరమప్రీత్యా స్థాస్యామి వచనే తవ
ఈ పది అయిదు సంవత్సరాలు అటవిలో ఎంతో ఆనందంగా గడిపిన తర్వాత, నీ మాటను తప్పకుండా నెరవేర్చుతాను.
ఏవముక్తా ప్రియం పుత్రం బాష్పపూర్ణాననా తదా। ఉవాచ పరమార్తా తు కౌసల్యా సుతవత్సలా
ప్రియమైన కుమారుడు ఇలా చెప్పగానే, తన ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, కుమారుని పట్ల అపారమైన ప్రేమతో ఉన్న కౌసల్యా తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఇలా చెప్పింది.
ఆసాం రామ సపత్నీనాం వస్తుం మధ్యే న మే క్షమమ్। నయ మామపి కాకుత్స్థ వనం వన్యాం మృగీమివ
రామా, ఈ ఇతర భార్యల మధ్య నేను ఉండలేను. కౌసల్య వంశజా, అడవిలో అడవి జింకను తీసుకెళ్లినట్టు నన్ను కూడా తీసుకెళ్లు.
యది తే గమనే బుద్ధిః కృతా పితరపేక్షయా। తాం తథా రుదతీం రామో రుదన్ వచనమబ్రవీత్
నీ మనసు తండ్రి మాటకై వెళ్లిపోవాలని నిర్ణయించుకున్నట్లయితే, ఆమె ఏడుస్తూ ఉండగా, రాముడు కూడా కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ ఇలా అన్నాడు.
జీవన్త్యా హి స్త్రియా భర్తా దైవతం ప్రభురేవ చ। భవత్యా మమ చైవాద్య రాజా ప్రభవతి ప్రభుః
బతికిన భార్యకు భర్తే దేవుడు, ప్రభువు. నేడు నీకూ నాకు రాజే అధికారం కలవాడు.
న హ్యనాథా వయం రాజ్ఞా లోకనాథేన ధీమతా। భరతశ్చాపి ధర్మాత్మా సర్వభూతప్రియంవదః
మనకు రక్షణ లేనట్టు కాదు. ప్రజలందరికీ అధిపతి అయిన జ్ఞానవంతుడైన రాజు మనవాడే. ధర్మాన్ని పాటించే, అందరికీ మధురంగా మాట్లాడే భరతుడు కూడా ఉన్నాడు.
రాజ్ఞో వృద్ధస్య సతతం హితం చర సమాహితా। వ్రతోపవాసనిరతా యా నారీ పరమోత్తమా
పెద్దవయసున్న రాజుకు ఎల్లప్పుడూ శ్రద్ధతో మేలుచూడు. వ్రతాలు, ఉపవాసాల్లో నిష్టతో ఉండే మహిళే అత్యుత్తమురాలు.
భర్తారం నానువర్తేత సా చ పాపగతిర్భవేత్। భర్తుః శుశ్రూషయా నారీ లభతే స్వర్గముత్తమమ్
భర్తను అనుసరించని మహిళ దుర్గతికి లోనవుతుంది. భర్తకు సేవచేసే మహిళకు ఉత్తమమైన స్వర్గం లభిస్తుంది.
అపి యా నిర్నమస్కారా నివృత్తా దేవపూజనాత్। శుశ్రూషామేవ కుర్వీత భర్తుః ప్రియహితే రతా
దేవతలకు నమస్కారం చేయకపోయినా, పూజ చేయడం మానిపోయినా, భర్తకు ఇష్టమైనది, మేలైనదే చేయడంలో ఆనందపడుతూ సేవ చేయాలి.
ఏష ధర్మః స్త్రియా నిత్యో వేదే లోకే శ్రుతః స్మృతః। అగ్నికార్యేషు చ సదా సుమనోభిశ్చ దేవతాః
ఇది మహిళకు శాశ్వతమైన ధర్మం అని వేదంలోను, లోకంలోను చెప్పబడింది. అగ్నికార్యాల్లోను, సద్గుణులైన వారు దేవతలకు చేసే పూజల్లోనూ ఇదే పాటించబడుతుంది.
పూజ్యాస్తే మత్కృతే దేవి బ్రాహ్మణాశ్చైవ సత్కృతాః। ఏవం కాలం ప్రతీక్షస్వ మమాగమనకాంక్షిణీ
దేవతలను నా కోసం పూజించు, బ్రాహ్మణులను గౌరవించు. నేను తిరిగి వచ్చే సమయాన్ని ఆశిస్తూ ఎదురుచూస్తూ ఉండు.
నియతా నియతాహారా భర్తృశుశ్రూషణే రతా। ప్రాప్స్యసే పరమం కామం మయి పర్యాగతే సతి
నియమంగా ఉండి, ఆహారాన్ని నియంత్రించి, భర్తకు సేవ చేయడంలో నిష్టతో ఉంటే, నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు నీకు అత్యుత్తమమైన కోరిక నెరవేరుతుంది.
యది ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠో ధారయిష్యతి జీవితమ్। ఏవముక్తా తు రామేణ బాష్పపర్యాకులేక్షణా
ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడు బ్రతికుంటే — ఇలా రాముడు చెప్పగా, ఆమె కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయాయి.
కౌసల్యా పుత్రశోకార్తా రామం వచనమబ్రవీత్। గమనే సుకృతాం బుద్ధిం న తే శక్నోమి పుత్రక
కౌసల్యా తన కుమారుని కోసం బాధతో రామునితో ఇలా చెప్పింది: నా మనసు నీ వెళ్ళిపోవడాన్ని ఒప్పుకోవడం లేదు నా బిడ్డా.
వినివర్తయితుం వీర నూనం కాలో దురత్యయః। గచ్ఛ పుత్ర త్వమేకాగ్రో భద్రం తేఽస్తు సదా విభో
ధైర్యవంతుడా, కాలం ఎవరి చేతిలోనూ ఉండదు, దాన్ని మార్చలేము. నీవు ఏకాగ్రతతో వెళ్ళిపో, నా కుమారా, ఎల్లప్పుడూ నీకు మంగళం కలగాలి.
పునస్త్వయి నివృత్తే తు భవిష్యామి గతక్లమా। ప్రత్యాగతే మహాభాగే కృతార్థే చరితవ్రతే। పితురానృణ్యతాం ప్రాప్తే స్వపిష్యే పరమం సుఖమ్
నువ్వు తిరిగి వచ్చినప్పుడు నాకు అలసట పోతుంది. మహాత్ముడా, నీవు నీ వ్రతాన్ని నెరవేర్చినవాడిగా, తండ్రికి ఋణం తీర్చినవాడిగా తిరిగి వచ్చినప్పుడు నేను పరమానందంగా నిద్రపోతాను.
కృతాన్తస్య గతిః పుత్ర దుర్విభావ్యా సదా భువి। యస్త్వాం సంచోదయతి మే వచ ఆవిధ్య రాఘవ
బిడ్డా, మరణమార్గం ఈ లోకంలో ఎప్పుడు ఎలా ఉంటుందో ఎవరికీ తెలియదు. రాఘవా, నిన్ను ఎవరు ప్రేరేపించినా, నా మాటలు విను.