పూర్వరాజర్షివృత్త్యా హి వనవాసోఽభిధీయతే। ప్రజా నిక్షిప్య పుత్రేషు పుత్రవత్ పరిపాలనే
పూర్వకాల రాజర్షుల ఆచారం ప్రకారం, ప్రజలను తమ పిల్లలవలే చూసే కుమారులకు అప్పగించిన తర్వాతే అరణ్యవాసం చేయాలని చెప్పబడింది.
స చేద్ రాజన్యనేకాగ్రే రాజ్యవిభ్రమశఙ్కయా। నైవమిచ్ఛసి ధర్మాత్మన్ రాజ్యం రామ త్వమాత్మని
ఓ ధర్మాత్మ రామా! అనేక రాజకుమారులు ఉన్నారని రాజ్యంలో కలహం కలుగుతుందేమోనని భయపడి నువ్వు రాజ్యం కోరకపోతే—
ప్రతిజానే చ తే వీర మా భూవం వీరలోకభాక్। రాజ్యం చ తవ రక్షేయమహం వేలేవ సాగరమ్
ఓ వీరా! నేను నీకు ప్రమాణం చేస్తాను, నేను వీరలోకాన్ని కోరను; సముద్రాన్ని ఎలా తీరము కాపాడుతుందో, నీ రాజ్యాన్ని నేను కాపాడుతాను.
మఙ్గలైరభిషిఞ్చస్వ తత్ర త్వం వ్యాపృతో భవ। అహమేకో మహీపాలానలం వారయితుం బలాత్
శుభకార్యాలతో అభిషేకం చేసుకో, అక్కడ నువ్వు నిమగ్నంగా ఉండి పో; మిగతా రాజుల అగ్నిని నేను ఒక్కడే బలవంతంగా ఆపుతాను.
న శోభార్థావిమౌ బాహూ న ధనుర్భూషణాయ మే। నాసిరాబన్ధనార్థాయ న శరాః స్తమ్భహేతవః
ఈ రెండు చేతులు అలంకారానికి కాదు, విల్లు అలంకారంగా పెట్టుకోడానికి కాదు; తలపట్టీ అలంకరణకు కాదు, బాణాలు చూపించడానికి కాదు.
అమిత్రమథనార్థాయ సర్వమేతచ్చతుష్టయమ్। న చాహం కామయేఽత్యర్థం యః స్యాచ్ఛత్రుర్మతో మమ
ఈ నాలుగు — చేతులు, విల్లు, తలపట్టీ, బాణాలు అన్నీ శత్రువును నాశనం చేయడానికే; నా శత్రువు అని భావించినవారి నుండి నాకు అధికమైనదేమీ అవసరం లేదు.
అసినా తీక్ష్ణధారేణ విద్యుచ్చలితవర్చసా। ప్రగృహీతేన వై శత్రుం వజ్రిణం వా న కల్పయే
విద్యుత్ మెరుపులా మెరుస్తూ, పదునైన కత్తితో నేను ఉన్నప్పుడు, వజ్రాయుధంతో ఉన్న శత్రువైనా నాకు సమానంగా ఉండడు.
ఖడ్గనిష్పేషనిష్పిష్టైర్గహనా దుశ్చరా చ మే। హస్త్యశ్వరథిహస్తోరుశిరోభిర్భవితా మహీ
నా కత్తి ఘాతాలతో, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథసారథులు, యోధుల తలలు, చేతులు, కాళ్లు నేలపై పడిపోతాయి; భూమి దాటి వెళ్లలేనంతగా మారుతుంది.
ఖడ్గధారాహతా మేఽద్య దీప్యమానా ఇవాగ్నయః। పతిష్యన్తి ద్విషో భూమౌ మేఘా ఇవ సవిద్యుతః
నా కత్తి ధారితో కొట్టబడి, నా శత్రువులు మెరుపులతో కూడిన మేఘాలవలె భూమిపై పడిపోతారు, అగ్నిలా మండుతారు.
బద్ధగోధాఙ్గులిత్రాణే ప్రగృహీతశరాసనే। కథం పురుషమానీ స్యాత్ పురుషాణాం మయి స్థితే
చర్మపు రక్షణలు వేయించుకుని, విల్లు బాణాలు చేతిలో పట్టుకుని నేను ఉన్నప్పుడు, నా ముందు ఎవరు తమను పురుషులమని భావించగలరు?
బహుభిశ్చైకమత్యస్యన్నేకేన చ బహూఞ్జనాన్। వినియోక్ష్యామ్యహం బాణాన్నృవాజిగజమర్మసు
నా బాణాలతో, ఒక్కరైన నేను, ఏకమై ఉన్నవారిని, లేదా అనేక మందిని, మనుషులు, గుర్రాలు, ఏనుగుల ప్రాణాంతర భాగాల్లో తుదిచేయగలను.
అద్య మేఽస్త్రప్రభావస్య ప్రభావః ప్రభవిష్యతి। రాజ్ఞశ్చాప్రభుతాం కర్తుం ప్రభుత్వం చ తవ ప్రభో
ఈ రోజు నా ఆయుధాల శక్తి నిజంగా తెలుస్తుంది; రాజును బలహీనుడిని చేసి, నీ అధికారాన్ని స్థాపిస్తాను ప్రభూ.
అద్య చన్దనసారస్య కేయూరామోక్షణస్య చ। వసూనాం చ విమోక్షస్య సుహృదాం పాలనస్య చ
ఈ రోజు చందనపు పూతను పూయించుకోవడం, కంకణాలు తీసివేయడం, ధనాన్ని వదిలిపెట్టడం, స్నేహితులను కాపాడటం చేయాల్సిన సమయం వచ్చింది.
అనురూపావిమౌ బాహూ రామ కర్మ కరిష్యతః। అభిషేచనవిఘ్నస్య కర్తౄణాం తే నివారణే
రామా! నీ అభిషేకానికి అడ్డుగా నిలిచే వారిని అడ్డుకునేందుకు నా ఈ రెండు చేతులు సరిపోతాయి.
బ్రవీహి కోఽద్యైవ మయా వియుజ్యతాం తవాసుహృత్ ప్రాణయశఃసుహృజ్జనైః। యథా తవేయం వసుధా వశా భవేత్ తథైవ మాం శాధి తవాస్మి కింకరః
ప్రభూ! నేడు నీకు శత్రువుగా, ప్రాణం, కీర్తి, మిత్రబలం ఉన్నవారిలో ఎవరు నా చేతిలో పడాలి చెప్పు. ఈ భూమి నీ అధికారంలోకి రావాలంటే నన్ను ఎలా ఆజ్ఞాపిస్తే అలా చేస్తాను; నేను నీ సేవకుడిని.
విమృజ్య బాష్పం పరిసాన్త్వ్య చాసకృత్ స లక్ష్మణం రాఘవవంశవర్ధనః। ఉవాచ పిత్రోర్వచనే వ్యవస్థితం నిబోధ మామేష హి సౌమ్య సత్పథః
ఆ రాఘవ వంశాన్ని పెంచినవాడు కన్నీరు తుడిచుకొని, లక్ష్మణునికి మళ్లీ మళ్లీ ఓదార్చి, 'సౌమ్య! నేను తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించేందుకు నిశ్చయించుకున్నాను. ఇదే ధర్మమార్గం' అని చెప్పాడు.
thumb|చతుర్వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్వింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో ఇరవై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తం సమీక్ష్య వ్యవసితం పితుర్నిర్దేశపాలనే। కౌసల్యా బాష్పసంరుద్ధా వచో ధర్మిష్ఠమబ్రవీత్
తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించేందుకు అతడు నిశ్చయించుకున్నాడని చూసి, కౌసల్యా కన్నీళ్లతో గొంతు నిండిపోయి, ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పింది.
అదృష్టదుఃఖో ధర్మాత్మా సర్వభూతప్రియంవదః। మయి జాతో దశరథాత్ కథముఞ్ఛేన వర్తయేత్
ఎప్పుడూ బాధ తెలియని, ధర్మాన్ని పాటించే, అందరికీ మృదువుగా మాట్లాడే నా కుమారుడు, దశరథుని వంశంలో పుట్టినవాడు, ఎలా ఊరితిన్నే జీవించగలడు?
యస్య భృత్యాశ్చ దాసాశ్చ మృష్టాన్యన్నాని భుఞ్జతే। కథం స భోక్ష్యతే రామో వనే మూలఫలాన్యయమ్
అతని సేవకులు, దాసులు మంచి వంటకాలు తింటారు. అలాంటి రాముడు ఇప్పుడు అడవిలో మూలికలు, పండ్లు ఎలా తింటాడు?
క ఏతచ్ఛ్రద్దధేచ్ఛ్రుత్వా కస్య వా న భవేద్ భయమ్। గుణవాన్ దయితో రాజ్ఞః కాకుత్స్థో యద్ వివాస్యతే
ఇది విని ఎవరు నమ్మగలరు? ఎవరికైనా భయం కలగదు? రాజుకు ప్రియమైన, గుణవంతుడైన కకుత్స్థ వంశజుడు దేశనుంచి పంపించబడుతున్నాడని.
నూనం తు బలవాఁల్లోకే కృతాన్తః సర్వమాదిశన్। లోకే రామాభిరామస్త్వం వనం యత్ర గమిష్యసి
ఈ లోకంలో విధి ఎంత బలమైనదో! అందరినీ నడిపిస్తుంది. అందరికీ ఇష్టమైన రాముడు అడవికి వెళ్తున్నాడు.
అయం తు మామాత్మభవస్తవాదర్శనమారుతః। విలాపదుఃఖసమిధో రుదితాశ్రుహుతాహుతిః
నీకు సమానమైన ఈ గాలి, నాకు నీ దర్శనం లేకపోవడం వల్ల, నా విలాపంతో, కన్నీళ్లతో, దుఃఖాగ్నికి ఆహుతులు ఇస్తున్నట్లుగా బాధను పెంచుతోంది.
చిన్తాబాష్పమహాధూమస్తవాగమనచిన్తజః। కర్శయిత్వాధికం పుత్ర నిఃశ్వాసాయాససమ్భవః
నీ వెళ్ళిపోవడాన్ని ఆలోచిస్తూ వచ్చే ఆందోళన కన్నీళ్ల పొగ, నా శ్వాసల అలసటతో కలిసి, నన్ను మరింతగా క్షీణింపజేస్తుంది కుమారా.
త్వయా విహీనామిహ మాం శోకాగ్నిరతులో మహాన్। ప్రధక్ష్యతి యథా కక్ష్యం చిత్రభానుర్హిమాత్యయే
నీవు లేని ఈ ఇంట్లో, నా హృదయంలో ఉన్న అపారమైన దుఃఖాగ్ని, చలికాలం చివరలో సూర్యుడు పొదలను కాల్చినట్లే నన్ను కాల్చేస్తుంది కుమారా.
కథం హి ధేనుః స్వం వత్సం గచ్ఛన్తమనుగచ్ఛతి। అహం త్వానుగమిష్యామి యత్ర వత్స గమిష్యసి
ఎలా ఆవు తన కూనను వెళ్ళిన చోట వెంబడిస్తుందో, అలాగే బిడ్డా! నీవెక్కడికి వెళ్తే నేను కూడా అక్కడికే వస్తాను.
యథా నిగదితం మాత్రా తద్ వాక్యం పురుషర్షభః। శ్రుత్వా రామోఽబ్రవీద్ వాక్యం మాతరం భృశదుఃఖితామ్
తల్లి చెప్పిన మాటలు విని, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు, తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న తల్లిని ఇలా సమాధానపరిచాడు.
కైకేయ్యా వఞ్చితో రాజా మయి చారణ్యమాశ్రితే। భవత్యా చ పరిత్యక్తో న నూనం వర్తయిష్యతి
కైకేయి మోసం చేసి, నేను అడవికి వెళ్ళినప్పుడు నీవు కూడా నన్ను వదిలిపెడితే, రాజు తప్పకుండా బ్రతకడు.
భర్తుః కిల పరిత్యాగో నృశంసః కేవలం స్త్రియాః। స భవత్యా న కర్తవ్యో మనసాపి విగర్హితః
భర్తను వదిలిపెట్టడం ఒక మహిళకు అత్యంత క్రూరమైన పని. అలాంటి పని మనసులోకైనా నీవు చేయకూడదు, అది తక్కువగా చూడదగినది.
యావజ్జీవతి కాకుత్స్థః పితా మే జగతీపతిః। శుశ్రూషా క్రియతాం తావత్ స హి ధర్మః సనాతనః
నా తండ్రి, జగత్తుకు అధిపతి అయిన కౌసల్యా వంశజుడు, బ్రతికున్నంత వరకు ఆయనకు సేవ చేయాలి. అదే శాశ్వతమైన ధర్మం.