అగ్రాక్ష్ణా వీక్షమాణస్తు తిర్యగ్భ్రాతరమబ్రవీత్। అస్థానే సమ్భ్రమో యస్య జాతో వై సుమహానయమ్
తన కళ్ల ముందువైపు నుండి తన అన్నయ్యను పక్కదిశగా చూసి, 'నీకు ఈ గొప్ప కలవరమెలా వచ్చిందో అర్థం కావడం లేదు,' అని అన్నాడు.
ధర్మదోషప్రసఙ్గేన లోకస్యానతిశఙ్కయా। కథం హ్యేతదసమ్భ్రాన్తస్త్వద్విధో వక్తుమర్హతి
ధర్మానికి భంగం కలుగుతుందేమో అని, జనాభిప్రాయాన్ని ఎక్కువగా పట్టించుకుని, నీవంటి స్థిరమైనవాడు ఇలా మాట్లాడటం ఎలా సాధ్యం?
యథా హ్యేవమశౌణ్డీరం శౌణ్డీరః క్షత్రియర్షభః। కిం నామ కృపణం దైవమశక్తమభిశంససి
నీవు ధైర్యవంతుడవైన క్షత్రియుడివి, అదృష్టాన్ని బలహీనంగా, దయనీయంగా ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు?
పాపయోస్తే కథం నామ తయోః శఙ్కా న విద్యతే। సన్తి ధర్మోపధాసక్తా ధర్మాత్మన్ కిం న బుధ్యసే
వారిద్దరిలో పాపం లేదని నీవు ఎలా అనుకుంటున్నావు? ధర్మాన్ని ముసుగుగా పెట్టుకుని తప్పు చేసే వారు ఉన్నారు. నీకు ఇది తెలియదా ధర్మాత్మా?
తయోః సుచరితం స్వార్థం శాఠ్యాత్ పరిజిహీర్షతోః। యది నైవం వ్యవసితం స్యాద్ధి ప్రాగేవ రాఘవ। తయోః ప్రాగేవ దత్తశ్చ స్యాద్ వరః ప్రకృతశ్చ సః
వారిద్దరి ప్రవర్తన నిజంగా స్వార్థం లేకుండా, మోసంతో కూడినది కాకపోయుంటే, రాఘవా, ఆ వరం వారికి ముందే ఇచ్చేవారు, అది కూడా సముచితంగా ఉండేది.
లోకవిద్విష్టమారబ్ధం త్వదన్యస్యాభిషేచనమ్। నోత్సహే సహితుం వీర తత్ర మే క్షన్తుమర్హసి
ప్రజలు ద్వేషించే విధంగా, నీకు కాకుండా ఇంకొకరికి అభిషేకం ప్రారంభమవడం నాకు భరించలేను వీరా, దీనికి నన్ను క్షమించు.
యేనైవమాగతా ద్వైధం తవ బుద్ధిర్మహామతే। సోఽపి ధర్మో మమ ద్వేష్యో యత్ప్రసఙ్గాద్ విముహ్యసి
నీ బుద్ధికి ఈ విధంగా సందేహం కలిగించే ఆ ధర్మమే నాకు ఇష్టం లేదు మహామతీ, ఎందుకంటే అది నిన్ను అయోమయానికి గురిచేస్తోంది.
కథం త్వం కర్మణా శక్తః కైకేయీవశవర్తినః। కరిష్యసి పితుర్వాక్యమధర్మిష్ఠం విగర్హితమ్
నీవు స్వయంగా, కైకేయి మాటలు విని, నీ తండ్రి చెప్పిన ధర్మానికి విరుద్ధమైన, నిందించదగిన ఆజ్ఞను ఎలా పాటించగలవు?
యదయం కిల్బిషాద్ భేదః కృతోఽప్యేవం న గృహ్యతే। జాయతే తత్ర మే దుఃఖం ధర్మసఙ్గశ్చ గర్హితః
ఈ చీలిక దుష్టుల వల్ల కలిగిందని తెలిసినా నీవు గుర్తించకపోవడం నాకు బాధను కలిగిస్తోంది. ఇక్కడ నీ ధర్మప్రమేయం కూడా నిందించదగినదే.
తవాయం ధర్మసంయోగో లోకస్యాస్య విగర్హితః। మనసాపి కథం కామం కుర్యాత్ త్వాం కామవృత్తయోః। తయోస్త్వహితయోర్నిత్యం శత్ర్వోః పిత్రభిధానయోః
నీ ధర్మానుసరణ ఈ లోకానికి నిందించదగినదే. ఎప్పుడూ స్వార్థంతో, శత్రువుల్లా ప్రవర్తించే తండ్రి తల్లి అనే పేరుగల వారిని, మనసులోనైనా నీవు ఎలా సేవించగలవు?
యద్యపి ప్రతిపత్తిస్తే దైవీ చాపి తయోర్మతమ్। తథాప్యుపేక్షణీయం తే న మే తదపి రోచతే
నీ నిర్ణయం, వారి సంకల్పం అదృష్టం వల్ల వచ్చినదైనా సరే, నీవు దాన్ని పట్టించుకోకపోవాలి. అయినా అది కూడా నాకు నచ్చడం లేదు.
విక్లవో వీర్యహీనో యః స దైవమనువర్తతే। వీరాః సమ్భావితాత్మానో న దైవం పర్యుపాసతే
బలహీనుడు, ధైర్యం లేనివాడు మాత్రమే అదృష్టాన్ని అనుసరిస్తాడు. ధైర్యవంతులు, ఆత్మగౌరవం ఉన్నవారు అదృష్టాన్ని ఆశ్రయించరు.
దైవం పురుషకారేణ యః సమర్థః ప్రబాధితుమ్। న దైవేన విపన్నార్థః పురుషః సోఽవసీదతి
దురదృష్టం వల్ల కలిగిన కష్టాలు వచ్చినా, మనుష్యుడు తన శక్తితో దైవాన్ని జయించగలిగితే, అతడు ఎప్పుడూ నిరాశ చెందడు.
ద్రక్ష్యన్తి త్వద్య దైవస్య పౌరుషం పురుషస్య చ। దైవమానుషయోరద్య వ్యక్తా వ్యక్తిర్భవిష్యతి
ఈ రోజు ప్రజలు దైవబలం, మనుష్యబలం రెండింటినీ చూస్తారు; దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం మధ్య తేడా ఈ రోజు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
అద్య మే పౌరుషహతం దైవం ద్రక్ష్యన్తి వై జనాః। యైర్దైవాదాహతం తేఽద్య దృష్టం రాజ్యాభిషేచనమ్
ఈ రోజు నా ప్రయత్నంతో దైవాన్ని జయించినదాన్ని ప్రజలు చూస్తారు — నిన్ను రాజ్యాభిషేకం చేయకుండా దైవం అడ్డుకున్నదాన్ని చూసినవారు కూడా.
అత్యఙ్కుశమివోద్దామం గజం మదజలోద్ధతమ్। ప్రధావితమహం దైవం పౌరుషేణ నివర్తయే
తీవ్రంగా మదంతో ఉన్న, ఏ అంకుశమూ ఆపలేని ఏనుగును ఎలా అదుపు చేస్తారో, అలాగే నేను నా శక్తితో దైవాన్ని ఎదురించి, దాన్ని వెనక్కు తిప్పుతాను.
లోకపాలాః సమస్తాస్తే నాద్య రామాభిషేచనమ్। న చ కృత్స్నాస్త్రయో లోకా విహన్యుః కిం పునః పితా
ఈ రోజు రామా, లోకపాళకులు అందరూ కలిసినా, మూడు లోకాలు కూడినా నీ అభిషేకాన్ని అడ్డుకోలేవు; మరి నీ తండ్రి ఎలా అడ్డుకుంటాడు?
యైర్వివాసస్తవారణ్యే మిథో రాజన్ సమర్థితః। అరణ్యే తే వివత్స్యన్తి చతుర్దశ సమాస్తథా
ఓ రాజా! నిన్ను అరణ్యంలోకి పంపాలని ఎవరు యత్నించారో, వారు తామే పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో నివసించాల్సి వస్తుంది.
మద్బలేన విరుద్ధాయ న స్యాద్ దైవబలం తథా। ప్రభవిష్యతి దుఃఖాయ యథోగ్రం పౌరుషం మమ
బలవంతుడికి మదబలంతో ఎదురైనప్పుడు దైవబలం అంతగా ఉండదు; నా ఉగ్రమైన ప్రయత్నం శత్రువుకు బాధను కలిగిస్తుంది.
ఊర్ధ్వం వర్షసహస్రాన్తే ప్రజాపాల్యమనన్తరమ్। ఆర్యపుత్రాః కరిష్యన్తి వనవాసం గతే త్వయి
వెయ్యేళ్లు గడిచాక, ఆర్యపుత్రులు ప్రజలను పాలించి పూర్తయ్యాక మాత్రమే నువ్వు అరణ్యంలోకి వెళ్ళాలి — ఇప్పుడే కాదు.
పూర్వరాజర్షివృత్త్యా హి వనవాసోఽభిధీయతే। ప్రజా నిక్షిప్య పుత్రేషు పుత్రవత్ పరిపాలనే
పూర్వకాల రాజర్షుల ఆచారం ప్రకారం, ప్రజలను తమ పిల్లలవలే చూసే కుమారులకు అప్పగించిన తర్వాతే అరణ్యవాసం చేయాలని చెప్పబడింది.
స చేద్ రాజన్యనేకాగ్రే రాజ్యవిభ్రమశఙ్కయా। నైవమిచ్ఛసి ధర్మాత్మన్ రాజ్యం రామ త్వమాత్మని
ఓ ధర్మాత్మ రామా! అనేక రాజకుమారులు ఉన్నారని రాజ్యంలో కలహం కలుగుతుందేమోనని భయపడి నువ్వు రాజ్యం కోరకపోతే—
ప్రతిజానే చ తే వీర మా భూవం వీరలోకభాక్। రాజ్యం చ తవ రక్షేయమహం వేలేవ సాగరమ్
ఓ వీరా! నేను నీకు ప్రమాణం చేస్తాను, నేను వీరలోకాన్ని కోరను; సముద్రాన్ని ఎలా తీరము కాపాడుతుందో, నీ రాజ్యాన్ని నేను కాపాడుతాను.
మఙ్గలైరభిషిఞ్చస్వ తత్ర త్వం వ్యాపృతో భవ। అహమేకో మహీపాలానలం వారయితుం బలాత్
శుభకార్యాలతో అభిషేకం చేసుకో, అక్కడ నువ్వు నిమగ్నంగా ఉండి పో; మిగతా రాజుల అగ్నిని నేను ఒక్కడే బలవంతంగా ఆపుతాను.
న శోభార్థావిమౌ బాహూ న ధనుర్భూషణాయ మే। నాసిరాబన్ధనార్థాయ న శరాః స్తమ్భహేతవః
ఈ రెండు చేతులు అలంకారానికి కాదు, విల్లు అలంకారంగా పెట్టుకోడానికి కాదు; తలపట్టీ అలంకరణకు కాదు, బాణాలు చూపించడానికి కాదు.
అమిత్రమథనార్థాయ సర్వమేతచ్చతుష్టయమ్। న చాహం కామయేఽత్యర్థం యః స్యాచ్ఛత్రుర్మతో మమ
ఈ నాలుగు — చేతులు, విల్లు, తలపట్టీ, బాణాలు అన్నీ శత్రువును నాశనం చేయడానికే; నా శత్రువు అని భావించినవారి నుండి నాకు అధికమైనదేమీ అవసరం లేదు.
అసినా తీక్ష్ణధారేణ విద్యుచ్చలితవర్చసా। ప్రగృహీతేన వై శత్రుం వజ్రిణం వా న కల్పయే
విద్యుత్ మెరుపులా మెరుస్తూ, పదునైన కత్తితో నేను ఉన్నప్పుడు, వజ్రాయుధంతో ఉన్న శత్రువైనా నాకు సమానంగా ఉండడు.
ఖడ్గనిష్పేషనిష్పిష్టైర్గహనా దుశ్చరా చ మే। హస్త్యశ్వరథిహస్తోరుశిరోభిర్భవితా మహీ
నా కత్తి ఘాతాలతో, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథసారథులు, యోధుల తలలు, చేతులు, కాళ్లు నేలపై పడిపోతాయి; భూమి దాటి వెళ్లలేనంతగా మారుతుంది.
ఖడ్గధారాహతా మేఽద్య దీప్యమానా ఇవాగ్నయః। పతిష్యన్తి ద్విషో భూమౌ మేఘా ఇవ సవిద్యుతః
నా కత్తి ధారితో కొట్టబడి, నా శత్రువులు మెరుపులతో కూడిన మేఘాలవలె భూమిపై పడిపోతారు, అగ్నిలా మండుతారు.
బద్ధగోధాఙ్గులిత్రాణే ప్రగృహీతశరాసనే। కథం పురుషమానీ స్యాత్ పురుషాణాం మయి స్థితే
చర్మపు రక్షణలు వేయించుకుని, విల్లు బాణాలు చేతిలో పట్టుకుని నేను ఉన్నప్పుడు, నా ముందు ఎవరు తమను పురుషులమని భావించగలరు?