కృతాన్త ఏవ సౌమిత్రే ద్రష్టవ్యో మత్ప్రవాసనే। రాజ్యస్య చ వితీర్ణస్య పునరేవ నివర్తనే
సౌమిత్రీ, నా వనవాసంలోనూ, అప్పటికే ఇచ్చిన రాజ్యం తిరిగి పోవడంలోనూ, ఇది అంతా విధి వల్లే జరిగిందని భావించాలి.
కైకేయ్యాః ప్రతిపత్తిర్హి కథం స్యాన్మమ వేదనే। యది తస్యా న భావోఽయం కృతాన్తవిహితో భవేత్
కైకేయి నాకు హాని చేయాలనే ఆలోచన ఎలా కలిగింది? అది విధి నిర్ణయమైతే తప్ప, ఆమెకు అలాంటి మనసు ఎలా కలుగుతుంది?
జానాసి హి యథా సౌమ్య న మాతృషు మమాన్తరమ్। భూతపూర్వం విశేషో వా తస్యా మయి సుతేఽపి వా
సౌమ్యా, నేను నా తల్లులందరిలో ఎప్పుడూ తేడా చూపలేదు. ఆమెకు లేదా ఆమె కుమారుడికి ఎప్పుడూ ప్రత్యేకంగా ప్రీతిని చూపిన దాఖలాలు లేవు.
సోఽభిషేకనివృత్త్యర్థైః ప్రవాసార్థైశ్చ దుర్వచైః। ఉగ్రైర్వాక్యైరహం తస్యా నాన్యద్ దైవాత్ సమర్థయే
అందువల్ల, ఆమె నన్ను పట్టాభిషేకం చేయకుండా, వనవాసానికి పంపించాలనే ఉద్దేశంతో చెప్పిన కఠినమైన మాటలకు, విధి తప్ప మరే కారణం కనిపించదు.
కథం ప్రకృతిసమ్పన్నా రాజపుత్రీ తథాగుణా। బ్రూయాత్ సా ప్రాకృతేవ స్త్రీ మత్పీడ్యం భర్తృసంనిధౌ
అంత మంచి గుణాలున్న రాజకుమార్తె, భర్త ముందే, నాకు బాధ కలిగించేలా, సాధారణ స్త్రీలా ఎలా మాట్లాడగలదు?
యదచిన్త్యం తు తద్ దైవం భూతేష్వపి న హన్యతే। వ్యక్తం మయి చ తస్యాం చ పతితో హి విపర్యయః
అలాగని, ఆ విధి అనేది ఎవరికీ ఊహించలేనిది. అది జీవుల్ని కూడా విడిచిపెట్టదు. నాకు, ఆమెకూ ఈ దురదృష్టం స్పష్టంగా వచ్చిపడింది.
కశ్చ దైవేన సౌమిత్రే యోద్ధుముత్సహతే పుమాన్। యస్య ను గ్రహణం కించిత్ కర్మణోఽన్యన్న దృశ్యతే
సౌమిత్రీ, ఎవరు ఆ విధిని ఎదుర్కొనగలరు? ఏ పని చేసినా, దాని ఫలితంగా విధి నిర్ణయించినదే జరుగుతుంది.
ఋషయోఽప్యుగ్రతపసో దైవేనాభిప్రచోదితాః। ఉత్సృజ్య నియమాంస్తీవ్రాన్ భ్రశ్యన్తే కామమన్యుభిః
బలమైన తపస్సు చేసే ఋషులకైనా, విధి ప్రభావంతో, వారు కఠినమైన నియమాలు వదిలేసి, కోపం లేదా కామానికి లోనవుతారు.
అసంకల్పితమేవేహ యదకస్మాత్ ప్రవర్తతే। నివర్త్యారబ్ధమారమ్భైర్నను దైవస్య కర్మ తత్
ఇక్కడ ఏదైనా అనుకోకుండా అకస్మాత్తుగా జరుగుతుంటే, లేదా మొదలుపెట్టిన పని మధ్యలో ఆగిపోతే, అది విధి కార్యమే అని తెలుసుకోవాలి.
ఏతయా తత్త్వయా బుద్ధ్యా సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా। వ్యాహతేఽప్యభిషేకే మే పరితాపో న విద్యతే
ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకుని, నా మనస్సును నేను అదుపులో పెట్టుకున్నాను. నా పట్టాభిషేకం ఆగిపోయినా నాకు బాధ లేదు.
తస్మాదపరితాపః సంస్త్వమప్యనువిధాయ మామ్। ప్రతిసంహారయ క్షిప్రమాభిషేచనికీం క్రియామ్
కాబట్టి, నువ్వు కూడా మనసు బాధపడకూడదు. నన్ను అనుసరించి, పట్టాభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లను త్వరగా తీసివేయి.
ఏభిరేవ ఘటైః సర్వైరభిషేచనసమ్భృతైః। మమ లక్ష్మణ తాపస్యే వ్రతస్నానం భవిష్యతి
లక్ష్మణా, పట్టాభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన ఈ పాత్రలతోనే నేను తపస్సు కోసం నియమస్నానం చేస్తాను.
అథవా కిం మయైతేన రాజ్యద్రవ్యమయేన తు। ఉద్ధృతం మే స్వయం తోయం వ్రతాదేశం కరిష్యతి
లేదా, నాకు ఈ రాజసంబంధమైన వస్తువులేమీ అవసరం లేదు. నేను స్వయంగా తీసుకున్న నీటితో నా వ్రతానికి కావాల్సిన స్నానం చేస్తాను.
మా చ లక్ష్మణ సంతాపం కార్షీర్లక్ష్మ్యా విపర్యయే। రాజ్యం వా వనవాసో వా వనవాసో మహోదయః
లక్ష్మణా, అదృష్టం మారిపోవడాన్ని చూసి మనసు బాధపడకూ. రాజ్యం కావచ్చు, అరణ్యవాసం కావచ్చు — అరణ్యవాసమే గొప్పది.
న లక్ష్మణాస్మిన్ మమ రాజ్యవిఘ్నే మాతా యవీయస్యభిశఙ్కితవ్యా। దైవాభిపన్నా న పితా కథంచి- జ్జానాసి దైవం హి తథాప్రభావమ్
లక్ష్మణా, నా రాజ్యానికి అడ్డుగా వచ్చిన ఈ విషయంలో నీవు గానీ, నా చిన్న తల్లి గానీ నిందించదగినవారు కారు. దురదృష్టమే మధ్యలో వచ్చింది, నాన్నగారు మాత్రం ఏ విధంగానూ కారణం కాలేదు. అదృష్టానికి ఎంతటి శక్తి ఉందో నీవు బాగా తెలుసు.
thumb|త్రయోవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయోవింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో ఇరవై మూడు వ సర్గను వినండి.
ఇతి బ్రువతి రామే తు లక్ష్మణోఽవాక్ శిరా ఇవ। ధ్యాత్వా మధ్యం జగామాశు సహసా దైన్యహర్షయోః
రాముడు ఇలా చెప్పగానే, లక్ష్మణుడు తల వంచి, ఆలోచనలో మునిగి, ఆకస్మాత్తుగా దుఃఖం, కోపం కలిసిన మనస్సుతో మధ్యలోకి వేగంగా వచ్చాడు.
తదా తు బద్ధ్వా భ్రుకుటీం భ్రువోర్మధ్యే నరర్షభః। నిశశ్వాస మహాసర్పో బిలస్థ ఇవ రోషితః
అప్పుడా మహాపురుషుడు కన్నుల మధ్య మడమలు పెట్టి, గొప్ప పాములా కోపంతో లోపల ఊపిరి పీల్చాడు.
తస్య దుష్ప్రతివీక్ష్యం తద్ భ్రుకుటీసహితం తదా। బభౌ క్రుద్ధస్య సింహస్య ముఖస్య సదృశం ముఖమ్
ఆ సమయంలో అతని ముఖం, ఆ కోపంతో కూడిన మడమలతో, కోపంగా ఉన్న సింహపు ముఖంలా చూడడానికి భయంకరంగా మారింది.
అగ్రహస్తం విధున్వంస్తు హస్తీ హస్తమివాత్మనః। తిర్యగూర్ధ్వం శరీరే చ పాతయిత్వా శిరోధరామ్
తన చేతిని గట్టిగా మడిచి, ఏనుగు తన సొండను ఊపినట్టు ఊపుతూ, తలని పక్కకు, పైకి తిప్పి, మెడను వంచాడు.
అగ్రాక్ష్ణా వీక్షమాణస్తు తిర్యగ్భ్రాతరమబ్రవీత్। అస్థానే సమ్భ్రమో యస్య జాతో వై సుమహానయమ్
తన కళ్ల ముందువైపు నుండి తన అన్నయ్యను పక్కదిశగా చూసి, 'నీకు ఈ గొప్ప కలవరమెలా వచ్చిందో అర్థం కావడం లేదు,' అని అన్నాడు.
ధర్మదోషప్రసఙ్గేన లోకస్యానతిశఙ్కయా। కథం హ్యేతదసమ్భ్రాన్తస్త్వద్విధో వక్తుమర్హతి
ధర్మానికి భంగం కలుగుతుందేమో అని, జనాభిప్రాయాన్ని ఎక్కువగా పట్టించుకుని, నీవంటి స్థిరమైనవాడు ఇలా మాట్లాడటం ఎలా సాధ్యం?
యథా హ్యేవమశౌణ్డీరం శౌణ్డీరః క్షత్రియర్షభః। కిం నామ కృపణం దైవమశక్తమభిశంససి
నీవు ధైర్యవంతుడవైన క్షత్రియుడివి, అదృష్టాన్ని బలహీనంగా, దయనీయంగా ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు?
పాపయోస్తే కథం నామ తయోః శఙ్కా న విద్యతే। సన్తి ధర్మోపధాసక్తా ధర్మాత్మన్ కిం న బుధ్యసే
వారిద్దరిలో పాపం లేదని నీవు ఎలా అనుకుంటున్నావు? ధర్మాన్ని ముసుగుగా పెట్టుకుని తప్పు చేసే వారు ఉన్నారు. నీకు ఇది తెలియదా ధర్మాత్మా?
తయోః సుచరితం స్వార్థం శాఠ్యాత్ పరిజిహీర్షతోః। యది నైవం వ్యవసితం స్యాద్ధి ప్రాగేవ రాఘవ। తయోః ప్రాగేవ దత్తశ్చ స్యాద్ వరః ప్రకృతశ్చ సః
వారిద్దరి ప్రవర్తన నిజంగా స్వార్థం లేకుండా, మోసంతో కూడినది కాకపోయుంటే, రాఘవా, ఆ వరం వారికి ముందే ఇచ్చేవారు, అది కూడా సముచితంగా ఉండేది.
లోకవిద్విష్టమారబ్ధం త్వదన్యస్యాభిషేచనమ్। నోత్సహే సహితుం వీర తత్ర మే క్షన్తుమర్హసి
ప్రజలు ద్వేషించే విధంగా, నీకు కాకుండా ఇంకొకరికి అభిషేకం ప్రారంభమవడం నాకు భరించలేను వీరా, దీనికి నన్ను క్షమించు.
యేనైవమాగతా ద్వైధం తవ బుద్ధిర్మహామతే। సోఽపి ధర్మో మమ ద్వేష్యో యత్ప్రసఙ్గాద్ విముహ్యసి
నీ బుద్ధికి ఈ విధంగా సందేహం కలిగించే ఆ ధర్మమే నాకు ఇష్టం లేదు మహామతీ, ఎందుకంటే అది నిన్ను అయోమయానికి గురిచేస్తోంది.
కథం త్వం కర్మణా శక్తః కైకేయీవశవర్తినః। కరిష్యసి పితుర్వాక్యమధర్మిష్ఠం విగర్హితమ్
నీవు స్వయంగా, కైకేయి మాటలు విని, నీ తండ్రి చెప్పిన ధర్మానికి విరుద్ధమైన, నిందించదగిన ఆజ్ఞను ఎలా పాటించగలవు?
యదయం కిల్బిషాద్ భేదః కృతోఽప్యేవం న గృహ్యతే। జాయతే తత్ర మే దుఃఖం ధర్మసఙ్గశ్చ గర్హితః
ఈ చీలిక దుష్టుల వల్ల కలిగిందని తెలిసినా నీవు గుర్తించకపోవడం నాకు బాధను కలిగిస్తోంది. ఇక్కడ నీ ధర్మప్రమేయం కూడా నిందించదగినదే.
తవాయం ధర్మసంయోగో లోకస్యాస్య విగర్హితః। మనసాపి కథం కామం కుర్యాత్ త్వాం కామవృత్తయోః। తయోస్త్వహితయోర్నిత్యం శత్ర్వోః పిత్రభిధానయోః
నీ ధర్మానుసరణ ఈ లోకానికి నిందించదగినదే. ఎప్పుడూ స్వార్థంతో, శత్రువుల్లా ప్రవర్తించే తండ్రి తల్లి అనే పేరుగల వారిని, మనసులోనైనా నీవు ఎలా సేవించగలవు?