న తేన శక్నోమి పితుః ప్రతిజ్ఞా- మిమాం న కర్తుం సకలాం యథావత్। స హ్యావయోస్తాత గురుర్నియోగే దేవ్యాశ్చ భర్తా స గతిశ్చ ధర్మః
తండ్రి ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని పూర్తిగా నెరవేర్చడం నాకు సాధ్యపడటం లేదు. ఎందుకంటే ఆయన మన ఇద్దరికీ గురువు, దేవికి భర్త, ధర్మమార్గానికి మార్గదర్శకుడు కూడా.
తస్మిన్ పునర్జీవతి ధర్మరాజే విశేషతః స్వే పథి వర్తమానే। దేవీ మయా సార్ధమితోఽభిగచ్ఛేత్ కథంస్విదన్యా విధవేవ నారీ
ధర్మరాజు అయిన రాజు ఇంకా బ్రతికుండగా, తన ధర్మమార్గంలో నడుస్తుండగా, దేవి నన్ను వెంటపడటం ఎలా సాధ్యం? అది భర్తను కోల్పోయిన స్త్రీలా అవుతుంది కదా!
సా మానుమన్యస్వ వనం వ్రజన్తం కురుష్వ నః స్వస్త్యయనాని దేవి। యథా సమాప్తే పునరావ్రజేయం యథా హి సత్యేన పునర్యయాతిః
దేవి! నేను అడవికి వెళ్తున్నందుకు నన్ను నిందించవద్దు. మాకు మంగళాశీస్సులు చెప్పు. నా కాలం పూర్తయిన తర్వాత, యయాతి నిజాయితీతో తిరిగి వచ్చినట్లు, నేనూ తిరిగి రావాలని ఆశిస్తున్నాను.
యశో హ్యహం కేవలరాజ్యకారణా- న్న పృష్ఠతః కర్తుమలం మహోదయమ్। అదీర్ఘకాలేన తు దేవి జీవితే వృణేఽవరామద్య మహీమధర్మతః
కేవలం రాజ్యాన్ని కోసం గొప్ప పేరు సంపాదించలేను. ఈ చిన్న జీవితంలో, దేవి! నేను ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, తక్కువ రాజ్యాన్ని ఎంచుకుంటున్నాను.
ప్రసాదయన్నరవృషభః స మాతరం పరాక్రమాజ్జిగమిషురేవ దణ్డకాన్। అథానుజం భృశమనుశాస్య దర్శనం చకార తాం హృది జననీం ప్రదక్షిణమ్
పురుషశార్దూలుడు అయిన రాముడు, దండకారణ్యానికి వెళ్లాలని సంకల్పంతో తల్లి మనసును ప్రసన్నం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. తరువాత తమ్ముడికి బాగా హితవు చెప్పి, తల్లిని మనసులో ప్రదక్షిణ చేశాడు.
thumb|ద్వావింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వావింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో ఇరవై రెండవ సర్గను వినండి.
అథ తం వ్యథయా దీనం సవిశేషమమర్షితమ్। సరోషమివ నాగేన్ద్రం రోషవిస్ఫారితేక్షణమ్
ఆ సమయంలో, రాముడు తన ప్రియమైన సోదరుడు, మిత్రుడు అయిన లక్ష్మణుడి దగ్గరకు వెళ్లాడు. అతడు తీవ్రంగా బాధతో, కోపంతో, అతని కళ్ళు కోపంతో మండుతున్న ఏనుగు ప్రభువులా కనిపించేవాడు.
ఆసాద్య రామః సౌమిత్రిం సుహృదం భ్రాతరం ప్రియమ్। ఉవాచేదం స ధైర్యేణ ధారయన్ సత్త్వమాత్మవాన్
రాముడు ధైర్యంగా తన మనసును అదుపులో పెట్టుకుని, లక్ష్మణుడికి ఈ మాటలు చెప్పాడు.
నిగృహ్య రోషం శోకం చ ధైర్యమాశ్రిత్య కేవలమ్। అవమానం నిరస్యైనం గృహీత్వా హర్షముత్తమమ్
ఆయన కోపాన్ని, దుఃఖాన్ని అదుపు చేసుకుని, కేవలం ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించాడు. అవమానాన్ని పారద్రోలాడు, గొప్ప ఆనందాన్ని హృదయంలోకి తీసుకున్నాడు.
ఉపక్లృప్తం యదైతన్మే అభిషేకార్థముత్తమమ్। సర్వం నివర్తయ క్షిప్రం కురు కార్యం నిరవ్యయమ్
నా అభిషేకానికి ఏది సిద్ధం చేసారో, అది అంతా వెంటనే ఆపివేయాలి. ఆలస్యం చేయకుండా ఆ పని పూర్తిచేయి.
సౌమిత్రే యోఽభిషేకార్థే మమ సమ్భారసమ్భ్రమః। అభిషేకనివృత్త్యర్థే సోఽస్తు సమ్భారసమ్భ్రమః
సౌమిత్రి! నా అభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లు, ఇప్పుడు అభిషేకాన్ని నిలిపివేయడానికి ఉపయోగించాలి.
యస్యా మదభిషేకార్థే మానసం పరితప్యతే। మాతా నః సా యథా న స్యాత్ సవిశఙ్కా తథా కురు
నా అభిషేకం వల్ల మన తల్లి మనసు కలవరపడకుండా, ఆమెకు ఎలాంటి అనుమానం లేకుండా చూసుకోవాలి.
తస్యాః శఙ్కామయం దుఃఖం ముహూర్తమపి నోత్సహే। మనసి ప్రతిసంజాతం సౌమిత్రేఽహముపేక్షితుమ్
సౌమిత్రి! ఆమె మనసులో పుట్టిన అనుమానంతో కలిగిన ఈ బాధను ఒక్క క్షణం కూడా నేను భరించలేను.
న బుద్ధిపూర్వం నాబుద్ధం స్మరామీహ కదాచన। మాతౄణాం వా పితుర్వాహం కృతమల్పం చ విప్రియమ్
తల్లులకు లేదా తండ్రికి, నేను ఎప్పుడూ, తెలిసీ తెలియకపోయినా, చిన్న తప్పు గానీ, అపరిచితమైన పని గానీ చేసినట్టు నాకు గుర్తు లేదు.
సత్యః సత్యాభిసంధశ్చ నిత్యం సత్యపరాక్రమః। పరలోకభయాద్ భీతో నిర్భయోఽస్తు పితా మమ
నా తండ్రి ఎప్పుడూ నిజాయితీగా ఉంటారు, వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకుంటారు, ధర్మపరుడు. పరలోక భయంతో తప్ప మరే భయమూ ఉండకూడదు.
తస్యాపి హి భవేదస్మిన్ కర్మణ్యప్రతిసంహృతే। సత్యం నేతి మనస్తాపస్తస్య తాపస్తపేచ్చ మామ్
ఈ పని ఆమె కోసం కూడా పూర్తవకపోతే, 'నిజం నిలబడలేదు' అనే ఆలోచన నా మనసును బాధిస్తుంది. ఆమె బాధ కూడా నన్ను బాధిస్తుంది.
అభిషేకవిధానం తు తస్మాత్ సంహృత్య లక్ష్మణ। అన్వగేవాహమిచ్ఛామి వనం గన్తుమితః పురః
లక్ష్మణా, రాజ్యాభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లన్నీ ఇప్పుడు ఆపేసి, నేను ఇక్కడినుంచి వెంటనే అరణ్యంలోకి వెళ్లాలని అనుకుంటున్నాను.
మమ ప్రవ్రాజనాదద్య కృతకృత్యా నృపాత్మజా। సుతం భరతమవ్యగ్రమభిషేచయతాం తతః
ఈ రోజు నేను వనవాసానికి వెళ్ళిపోతే, రాజు భార్య తన కోరిక నెరవేర్చుకున్నదే. ఆ తరువాత వారు భరతుని నిర్భయంగా రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయవచ్చు.
మయి చీరాజినధరే జటామణ్డలధారిణి। గతేఽరణ్యం చ కైకేయ్యా భవిష్యతి మనః సుఖమ్
నేను వనంలో కషాయ వస్త్రాలు ధరించి, జటలు వేసుకొని వెళ్లిన తర్వాత, కైకేయికి మనస్సులో శాంతి కలుగుతుంది.
బుద్ధిః ప్రణీతా యేనేయం మనశ్చ సుసమాహితమ్। తం ను నార్హామి సంక్లేష్టుం ప్రవ్రజిష్యామి మా చిరమ్
ఈ నిర్ణయం ఎలా తీసుకున్నామో, మనస్సు కూడా ఎంత స్థిరంగా ఉందో చూడు. దాన్ని నేను కలవరపర్చకూడదు. ఆలస్యం చేయకుండా వనవాసానికి వెళ్తాను.
కృతాన్త ఏవ సౌమిత్రే ద్రష్టవ్యో మత్ప్రవాసనే। రాజ్యస్య చ వితీర్ణస్య పునరేవ నివర్తనే
సౌమిత్రీ, నా వనవాసంలోనూ, అప్పటికే ఇచ్చిన రాజ్యం తిరిగి పోవడంలోనూ, ఇది అంతా విధి వల్లే జరిగిందని భావించాలి.
కైకేయ్యాః ప్రతిపత్తిర్హి కథం స్యాన్మమ వేదనే। యది తస్యా న భావోఽయం కృతాన్తవిహితో భవేత్
కైకేయి నాకు హాని చేయాలనే ఆలోచన ఎలా కలిగింది? అది విధి నిర్ణయమైతే తప్ప, ఆమెకు అలాంటి మనసు ఎలా కలుగుతుంది?
జానాసి హి యథా సౌమ్య న మాతృషు మమాన్తరమ్। భూతపూర్వం విశేషో వా తస్యా మయి సుతేఽపి వా
సౌమ్యా, నేను నా తల్లులందరిలో ఎప్పుడూ తేడా చూపలేదు. ఆమెకు లేదా ఆమె కుమారుడికి ఎప్పుడూ ప్రత్యేకంగా ప్రీతిని చూపిన దాఖలాలు లేవు.
సోఽభిషేకనివృత్త్యర్థైః ప్రవాసార్థైశ్చ దుర్వచైః। ఉగ్రైర్వాక్యైరహం తస్యా నాన్యద్ దైవాత్ సమర్థయే
అందువల్ల, ఆమె నన్ను పట్టాభిషేకం చేయకుండా, వనవాసానికి పంపించాలనే ఉద్దేశంతో చెప్పిన కఠినమైన మాటలకు, విధి తప్ప మరే కారణం కనిపించదు.
కథం ప్రకృతిసమ్పన్నా రాజపుత్రీ తథాగుణా। బ్రూయాత్ సా ప్రాకృతేవ స్త్రీ మత్పీడ్యం భర్తృసంనిధౌ
అంత మంచి గుణాలున్న రాజకుమార్తె, భర్త ముందే, నాకు బాధ కలిగించేలా, సాధారణ స్త్రీలా ఎలా మాట్లాడగలదు?
యదచిన్త్యం తు తద్ దైవం భూతేష్వపి న హన్యతే। వ్యక్తం మయి చ తస్యాం చ పతితో హి విపర్యయః
అలాగని, ఆ విధి అనేది ఎవరికీ ఊహించలేనిది. అది జీవుల్ని కూడా విడిచిపెట్టదు. నాకు, ఆమెకూ ఈ దురదృష్టం స్పష్టంగా వచ్చిపడింది.
కశ్చ దైవేన సౌమిత్రే యోద్ధుముత్సహతే పుమాన్। యస్య ను గ్రహణం కించిత్ కర్మణోఽన్యన్న దృశ్యతే
సౌమిత్రీ, ఎవరు ఆ విధిని ఎదుర్కొనగలరు? ఏ పని చేసినా, దాని ఫలితంగా విధి నిర్ణయించినదే జరుగుతుంది.
ఋషయోఽప్యుగ్రతపసో దైవేనాభిప్రచోదితాః। ఉత్సృజ్య నియమాంస్తీవ్రాన్ భ్రశ్యన్తే కామమన్యుభిః
బలమైన తపస్సు చేసే ఋషులకైనా, విధి ప్రభావంతో, వారు కఠినమైన నియమాలు వదిలేసి, కోపం లేదా కామానికి లోనవుతారు.
అసంకల్పితమేవేహ యదకస్మాత్ ప్రవర్తతే। నివర్త్యారబ్ధమారమ్భైర్నను దైవస్య కర్మ తత్
ఇక్కడ ఏదైనా అనుకోకుండా అకస్మాత్తుగా జరుగుతుంటే, లేదా మొదలుపెట్టిన పని మధ్యలో ఆగిపోతే, అది విధి కార్యమే అని తెలుసుకోవాలి.
ఏతయా తత్త్వయా బుద్ధ్యా సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా। వ్యాహతేఽప్యభిషేకే మే పరితాపో న విద్యతే
ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకుని, నా మనస్సును నేను అదుపులో పెట్టుకున్నాను. నా పట్టాభిషేకం ఆగిపోయినా నాకు బాధ లేదు.