అమ్బ సమ్భృత్య సమ్భారాన్ దుఃఖం హృది నిగృహ్య చ। వనవాసకృతా బుద్ధిర్మమ ధర్మ్యానువర్త్యతామ్
అమ్మా! అవసరమైన వస్తువులు సిద్ధం చేయి. నీ హృదయంలో దుఃఖాన్ని అదుపులో పెట్టు. అడవిలో నివసించాలనే నా సంకల్పాన్ని ధర్మబద్ధంగా అనుసరించు.
ఏతద్ వచస్తస్య నిశమ్య మాతా సుధర్మ్యమవ్యగ్రమవిక్లవం చ। మృతేవ సంజ్ఞాం ప్రతిలభ్య దేవీ సమీక్ష్య రామం పునరిత్యువాచ
అతని ఈ ధర్మబద్ధమైన, స్థిరమైన, నిర్భయమైన మాటలు విని, రాణి మరణించినవాళ్లా ఉండి మళ్లీ చైతన్యం పొందింది. రాముని వైపు చూసి మళ్లీ ఇలా చెప్పింది.
యథైవ తే పుత్ర పితా తథాహం గురుః స్వధర్మేణ సుహృత్తయా చ। న త్వానుజానామి న మాం విహాయ సుదుఃఖితామర్హసి పుత్ర గన్తుమ్
నీకు నాన్న ఎలా ఉంటాడో, నేను కూడా అలాగే నీ గురువు, నా స్వధర్మంతో, మమకారంతో ఉన్నాను. నా కొడుకా! నిన్ను వదిలిపెట్టి వెళ్ళడానికి నేను అనుమతించను. నేను ఎంతో బాధపడుతున్నాను.
కిం జీవితేనేహ వినా త్వయా మే లోకేన వా కిం స్వధయామృతేన। శ్రేయో ముహూర్తం తవ సంనిధానం మమైవ కృత్స్నాదపి జీవలోకాత్
నీవు లేకుండా నాకు ఈ జీవితం ఎందుకు? ఈ లోకమేం అవసరం? అమృతం అయినా నాకు పనికిరాదు. నీ సమీపంలో ఒక్క క్షణం గడపడం, నాకు మొత్తం లోకాన్ని పొంది జీవించడానికన్నా మేలైనది.
నరైరివోల్కాభిరపోహ్యమానో మహాగజో ధ్వాన్తమభిప్రవిష్టః। భూయః ప్రజజ్వాల విలాపమేవం నిశమ్య రామః కరుణం జనన్యాః
ఎలాగైతే పెద్ద ఏనుగు, మనుషులు మంటలతో తరిమితే చీకటిలోకి వెళ్తుందో, అలాగే తల్లి దయనీయమైన విలాపాన్ని విని రాముడు మరింత దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
స మాతరం చైవ విసంజ్ఞకల్పా- మార్తం చ సౌమిత్రిమభిప్రతప్తమ్। ధర్మే స్థితో ధర్మ్యమువాచ వాక్యం యథా స ఏవార్హతి తత్ర వక్తుమ్
తల్లి almost చైతన్యం కోల్పోయినట్టుగా, సుమిత్ర కుమారుడు బాధతో ఉన్నట్టు చూసి, ధర్మంలో నిలిచిన రాముడు, అక్కడ తగిన విధంగా ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పాడు.
అహం హి తే లక్ష్మణ నిత్యమేవ జానామి భక్తిం చ పరాక్రమం చ। మమ త్వభిప్రాయమసంనిరీక్ష్య మాత్రా సహాభ్యర్దసి మా సుదుఃఖమ్
లక్ష్మణా! నీ భక్తి, పరాక్రమం నాకు ఎప్పుడూ తెలుసు. కానీ నా సంకల్పాన్ని పరిగణించకుండా, నువ్వూ తల్లీ కలిసి నన్ను ఇంతగా బాధించకూ.
ధర్మార్థకామాః ఖలు జీవలోకే సమీక్షితా ధర్మఫలోదయేషు। యే తత్ర సర్వే స్యురసంశయం మే భార్యేవ వశ్యాభిమతా సపుత్రా
ఈ లోకంలో ధర్మం వల్లే ధనం, కామం లభిస్తాయి. ధర్మఫలితంగా ఇవన్నీ కలుగుతాయి. అందులో ఉన్నవారు, సందేహం లేకుండా, భార్య పిల్లలతో కలిసి, తనకు ఇష్టమైనవారిలా, వశంగా ఉంటారు.
యస్మింస్తు సర్వే స్యురసంనివిష్టా ధర్మో యతః స్యాత్ తదుపక్రమేత। ద్వేష్యో భవత్యర్థపరో హి లోకే కామాత్మతా ఖల్వపి న ప్రశస్తా
అందరిని ఏకం చేసే దానిని అనుసరించాలి; ధర్మం దానివల్ల కలుగుతుంది. లాభం కోసం మాత్రమే పరితపించే వాడిని లోకంలో ఎవరూ ఇష్టపడరు. కేవలం స్వార్థంతో జీవించడం కూడా మంచిది కాదు.
గురుశ్చ రాజా చ పితా చ వృద్ధః క్రోధాత్ ప్రహర్షాదథవాపి కామాత్। యద్ వ్యాదిశేత్ కార్యమవేక్ష్య ధర్మం కస్తం న కుర్యాదనృశంసవృత్తిః
గురువు, రాజు, తండ్రి, వృద్ధుడు — వీరు కోపంతోనైనా, ఆనందంతోనైనా, కోరికతోనైనా ధర్మాన్ని పరిశీలించి ఏ పని చెప్పినా, దాన్ని చేయని వాడు క్రూరహృదయుడే.
న తేన శక్నోమి పితుః ప్రతిజ్ఞా- మిమాం న కర్తుం సకలాం యథావత్। స హ్యావయోస్తాత గురుర్నియోగే దేవ్యాశ్చ భర్తా స గతిశ్చ ధర్మః
తండ్రి ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని పూర్తిగా నెరవేర్చడం నాకు సాధ్యపడటం లేదు. ఎందుకంటే ఆయన మన ఇద్దరికీ గురువు, దేవికి భర్త, ధర్మమార్గానికి మార్గదర్శకుడు కూడా.
తస్మిన్ పునర్జీవతి ధర్మరాజే విశేషతః స్వే పథి వర్తమానే। దేవీ మయా సార్ధమితోఽభిగచ్ఛేత్ కథంస్విదన్యా విధవేవ నారీ
ధర్మరాజు అయిన రాజు ఇంకా బ్రతికుండగా, తన ధర్మమార్గంలో నడుస్తుండగా, దేవి నన్ను వెంటపడటం ఎలా సాధ్యం? అది భర్తను కోల్పోయిన స్త్రీలా అవుతుంది కదా!
సా మానుమన్యస్వ వనం వ్రజన్తం కురుష్వ నః స్వస్త్యయనాని దేవి। యథా సమాప్తే పునరావ్రజేయం యథా హి సత్యేన పునర్యయాతిః
దేవి! నేను అడవికి వెళ్తున్నందుకు నన్ను నిందించవద్దు. మాకు మంగళాశీస్సులు చెప్పు. నా కాలం పూర్తయిన తర్వాత, యయాతి నిజాయితీతో తిరిగి వచ్చినట్లు, నేనూ తిరిగి రావాలని ఆశిస్తున్నాను.
యశో హ్యహం కేవలరాజ్యకారణా- న్న పృష్ఠతః కర్తుమలం మహోదయమ్। అదీర్ఘకాలేన తు దేవి జీవితే వృణేఽవరామద్య మహీమధర్మతః
కేవలం రాజ్యాన్ని కోసం గొప్ప పేరు సంపాదించలేను. ఈ చిన్న జీవితంలో, దేవి! నేను ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, తక్కువ రాజ్యాన్ని ఎంచుకుంటున్నాను.
ప్రసాదయన్నరవృషభః స మాతరం పరాక్రమాజ్జిగమిషురేవ దణ్డకాన్। అథానుజం భృశమనుశాస్య దర్శనం చకార తాం హృది జననీం ప్రదక్షిణమ్
పురుషశార్దూలుడు అయిన రాముడు, దండకారణ్యానికి వెళ్లాలని సంకల్పంతో తల్లి మనసును ప్రసన్నం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. తరువాత తమ్ముడికి బాగా హితవు చెప్పి, తల్లిని మనసులో ప్రదక్షిణ చేశాడు.
thumb|ద్వావింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వావింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో ఇరవై రెండవ సర్గను వినండి.
అథ తం వ్యథయా దీనం సవిశేషమమర్షితమ్। సరోషమివ నాగేన్ద్రం రోషవిస్ఫారితేక్షణమ్
ఆ సమయంలో, రాముడు తన ప్రియమైన సోదరుడు, మిత్రుడు అయిన లక్ష్మణుడి దగ్గరకు వెళ్లాడు. అతడు తీవ్రంగా బాధతో, కోపంతో, అతని కళ్ళు కోపంతో మండుతున్న ఏనుగు ప్రభువులా కనిపించేవాడు.
ఆసాద్య రామః సౌమిత్రిం సుహృదం భ్రాతరం ప్రియమ్। ఉవాచేదం స ధైర్యేణ ధారయన్ సత్త్వమాత్మవాన్
రాముడు ధైర్యంగా తన మనసును అదుపులో పెట్టుకుని, లక్ష్మణుడికి ఈ మాటలు చెప్పాడు.
నిగృహ్య రోషం శోకం చ ధైర్యమాశ్రిత్య కేవలమ్। అవమానం నిరస్యైనం గృహీత్వా హర్షముత్తమమ్
ఆయన కోపాన్ని, దుఃఖాన్ని అదుపు చేసుకుని, కేవలం ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించాడు. అవమానాన్ని పారద్రోలాడు, గొప్ప ఆనందాన్ని హృదయంలోకి తీసుకున్నాడు.
ఉపక్లృప్తం యదైతన్మే అభిషేకార్థముత్తమమ్। సర్వం నివర్తయ క్షిప్రం కురు కార్యం నిరవ్యయమ్
నా అభిషేకానికి ఏది సిద్ధం చేసారో, అది అంతా వెంటనే ఆపివేయాలి. ఆలస్యం చేయకుండా ఆ పని పూర్తిచేయి.
సౌమిత్రే యోఽభిషేకార్థే మమ సమ్భారసమ్భ్రమః। అభిషేకనివృత్త్యర్థే సోఽస్తు సమ్భారసమ్భ్రమః
సౌమిత్రి! నా అభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లు, ఇప్పుడు అభిషేకాన్ని నిలిపివేయడానికి ఉపయోగించాలి.
యస్యా మదభిషేకార్థే మానసం పరితప్యతే। మాతా నః సా యథా న స్యాత్ సవిశఙ్కా తథా కురు
నా అభిషేకం వల్ల మన తల్లి మనసు కలవరపడకుండా, ఆమెకు ఎలాంటి అనుమానం లేకుండా చూసుకోవాలి.
తస్యాః శఙ్కామయం దుఃఖం ముహూర్తమపి నోత్సహే। మనసి ప్రతిసంజాతం సౌమిత్రేఽహముపేక్షితుమ్
సౌమిత్రి! ఆమె మనసులో పుట్టిన అనుమానంతో కలిగిన ఈ బాధను ఒక్క క్షణం కూడా నేను భరించలేను.
న బుద్ధిపూర్వం నాబుద్ధం స్మరామీహ కదాచన। మాతౄణాం వా పితుర్వాహం కృతమల్పం చ విప్రియమ్
తల్లులకు లేదా తండ్రికి, నేను ఎప్పుడూ, తెలిసీ తెలియకపోయినా, చిన్న తప్పు గానీ, అపరిచితమైన పని గానీ చేసినట్టు నాకు గుర్తు లేదు.
సత్యః సత్యాభిసంధశ్చ నిత్యం సత్యపరాక్రమః। పరలోకభయాద్ భీతో నిర్భయోఽస్తు పితా మమ
నా తండ్రి ఎప్పుడూ నిజాయితీగా ఉంటారు, వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకుంటారు, ధర్మపరుడు. పరలోక భయంతో తప్ప మరే భయమూ ఉండకూడదు.
తస్యాపి హి భవేదస్మిన్ కర్మణ్యప్రతిసంహృతే। సత్యం నేతి మనస్తాపస్తస్య తాపస్తపేచ్చ మామ్
ఈ పని ఆమె కోసం కూడా పూర్తవకపోతే, 'నిజం నిలబడలేదు' అనే ఆలోచన నా మనసును బాధిస్తుంది. ఆమె బాధ కూడా నన్ను బాధిస్తుంది.
అభిషేకవిధానం తు తస్మాత్ సంహృత్య లక్ష్మణ। అన్వగేవాహమిచ్ఛామి వనం గన్తుమితః పురః
లక్ష్మణా, రాజ్యాభిషేకానికి చేసిన ఏర్పాట్లన్నీ ఇప్పుడు ఆపేసి, నేను ఇక్కడినుంచి వెంటనే అరణ్యంలోకి వెళ్లాలని అనుకుంటున్నాను.
మమ ప్రవ్రాజనాదద్య కృతకృత్యా నృపాత్మజా। సుతం భరతమవ్యగ్రమభిషేచయతాం తతః
ఈ రోజు నేను వనవాసానికి వెళ్ళిపోతే, రాజు భార్య తన కోరిక నెరవేర్చుకున్నదే. ఆ తరువాత వారు భరతుని నిర్భయంగా రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయవచ్చు.
మయి చీరాజినధరే జటామణ్డలధారిణి। గతేఽరణ్యం చ కైకేయ్యా భవిష్యతి మనః సుఖమ్
నేను వనంలో కషాయ వస్త్రాలు ధరించి, జటలు వేసుకొని వెళ్లిన తర్వాత, కైకేయికి మనస్సులో శాంతి కలుగుతుంది.
బుద్ధిః ప్రణీతా యేనేయం మనశ్చ సుసమాహితమ్। తం ను నార్హామి సంక్లేష్టుం ప్రవ్రజిష్యామి మా చిరమ్
ఈ నిర్ణయం ఎలా తీసుకున్నామో, మనస్సు కూడా ఎంత స్థిరంగా ఉందో చూడు. దాన్ని నేను కలవరపర్చకూడదు. ఆలస్యం చేయకుండా వనవాసానికి వెళ్తాను.