భృశమసుఖమమర్షితా తదా బహు విలలాప సమీక్ష్య రాఘవమ్। వ్యసనముపనిశామ్య సా మహత్ సుతమివ బద్ధమవేక్ష్య కింనరీ
అప్పుడు, భరించలేని దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఆమె రాఘవుని చూసి గట్టిగా ఏడ్చింది. అది, తన కుమారుడు కష్టంలో చిక్కుకున్నప్పుడు ఒక కిన్నరి ఎలా చూస్తుందో అలా.
thumb|ఏకవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకవింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో ఇరవై ఒకవ సర్గను వినండి.
తథా తు విలపన్తీం తాం కౌసల్యాం రామమాతరమ్। ఉవాచ లక్ష్మణో దీనస్తత్కాలసదృశం వచః
అలా విలపిస్తూ ఉన్న రాముని తల్లి కౌసల్యను చూసి, ఆ సమయంలో తగిన మాటలు లక్ష్మణుడు బాధతో చెప్పాడు.
న రోచతే మమాప్యేతదార్యే యద్ రాఘవో వనమ్। త్యక్త్వా రాజ్యశ్రియం గచ్ఛేత్ స్త్రియా వాక్యవశంగతః
ఆర్యే, రాఘవుడు రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టి, ఒక స్త్రీ మాటలకు లోబడి అడవికి వెళ్ళిపోవడం నాకు కూడా నచ్చడం లేదు.
విపరీతశ్చ వృద్ధశ్చ విషయైశ్చ ప్రధర్షితః। నృపః కిమివ న బ్రూయాచ్చోద్యమానః సమన్మథః
వృద్ధుడై, కోరికలకు లోబడి, తప్పుదోవ పట్టిన రాజు, ఒత్తిడి చేసి కలవరపెట్టినప్పుడు, ఏం చెప్పడు చెప్పండి?
నాస్యాపరాధం పశ్యామి నాపి దోషం తథావిధమ్। యేన నిర్వాస్యతే రాష్ట్రాద్ వనవాసాయ రాఘవః
రాఘవుడు రాజ్యం విడిచి అడవికి పోవాలని చెప్పడానికి ఆయనలో నేను ఎలాంటి తప్పు, దోషం చూడటం లేదు.
న తం పశ్యామ్యహం లోకే పరోక్షమపి యో నరః। స్వమిత్రోఽపి నిరస్తోఽపి యోఽస్య దోషముదాహరేత్
లోకంలో ఎవ్వరైనా, స్నేహితుడైనా, దూరమైనవాడైనా, అతనిలో తప్పు ఉందని చెప్పగలవాడిని నేను చూడటం లేదు.
దేవకల్పమృజుం దాన్తం రిపూణామపి వత్సలమ్। అవేక్షమాణః కో ధర్మం త్యజేత్ పుత్రమకారణాత్
దేవతలాంటివాడై, నేరుగా ఉండి, శత్రువులకూ స్నేహంగా ఉండే కొడుకును, కారణం లేకుండా, ధర్మాన్ని పరిగణించి ఎవరు వదులుతారు?
తదిదం వచనం రాజ్ఞః పునర్బాల్యముపేయుషః। పుత్రః కో హృదయే కుర్యాద్ రాజవృత్తమనుస్మరన్
పునః బాల్యానికి చేరిన తండ్రిని, రాజుల ప్రవర్తనను గుర్తు చేసుకుంటూ, ఏ కొడుకు మనసులో రాజధర్మాన్ని పాటించగలడు?
యావదేవ న జానాతి కశ్చిదర్థమిమం నరః। తావదేవ మయా సార్ధమాత్మస్థం కురు శాసనమ్
ఈ విషయం ఎవరూ తెలుసుకోకముందే, నువ్వు నాతో కలిసి నీలోనే ఆ ఆజ్ఞను దాచుకో.
మయా పార్శ్వే సధనుషా తవ గుప్తస్య రాఘవ। కః సమర్థోఽధికం కర్తుం కృతాన్తస్యేవ తిష్ఠతః
రాఘవా! నేను నీ పక్కన విల్లు పట్టుకుని ఉన్నప్పుడు, నిన్ను రక్షిస్తున్నప్పుడు, మరణం పక్కన ఉన్నట్టు ఎవరూ నీకు ఏమి చేయలేరు.
నిర్మనుష్యామిమాం సర్వామయోధ్యాం మనుజర్షభ। కరిష్యామి శరైస్తీక్ష్ణైర్యది స్థాస్యతి విప్రియే
మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! అయోధ్య నాకు విరోధంగా నిలిస్తే, నేను ఈ నగరాన్ని గట్టిగా బాణాలతో మానవులెవరూ లేకుండా చేస్తాను.
భరతస్యాథ పక్ష్యో వా యో వాస్య హితమిచ్ఛతి। సర్వాంస్తాంశ్చ వధిష్యామి మృదుర్హి పరిభూయతే
భరతునికి తోడుగా ఉన్నవారు లేదా అతని మేలు కోరేవారు ఎవరైనా, వారందరినీ నేను సంహరిస్తాను. ఎందుకంటే మృదువైనవారు ఎప్పుడూ అవమానించబడతారు.
ప్రోత్సాహితోఽయం కైకేయ్యా సంతుష్టో యది నః పితా। అమిత్రభూతో నిఃసఙ్గం వధ్యతాం వధ్యతామపి
కైకేయి ప్రోత్సాహంతో మన తండ్రి మనపై సంతోషంగా లేకపోతే, శత్రువుగా మారితే, అతడిని ఎలాంటి సంకోచం లేకుండా సంహరించాలి, సంహరించాలి.
గురోరప్యవలిప్తస్య కార్యాకార్యమజానతః। ఉత్పథం ప్రతిపన్నస్య కార్యం భవతి శాసనమ్
గురువు అయినా, అహంకారంతో, ఏది చేయాలో, చేయకూడదో తెలియక తప్పుదారిలో నడుస్తున్నప్పుడు, శిక్ష తప్పనిసరి.
బలమేష కిమాశ్రిత్య హేతుం వా పురుషోత్తమ। దాతుమిచ్ఛతి కైకేయ్యై ఉపస్థితమిదం తవ
శత్రువులను జయించేవాడా! ఏ బలాన్ని, కారణాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, ఈ సిద్ధమైన రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలని మనసు పెట్టాడు?
త్వయా చైవ మయా చైవ కృత్వా వైరమనుత్తమమ్। కాస్య శక్తిః శ్రియం దాతుం భరతాయారిశాసన
నీవు, నేను ఇద్దరం శత్రుత్వం పెంచుకున్నాక, భరతునికి ఈ ఐశ్వర్యాన్ని ఇవ్వగల శక్తి అతనికి ఎక్కడ ఉంది, శత్రువులను జయించేవాడా?
అనురక్తోఽస్మి భావేన భ్రాతరం దేవి తత్త్వతః। సత్యేన ధనుషా చైవ దత్తేనేష్టేన తే శపే
దేవీ! నా మనసులో నిజంగా నా అన్నపై ప్రేమ ఉంది. నిజాయితీతో, నా విల్లుతో, నేను ఇచ్చిన హవనాలతో నీకు ప్రమాణం చేస్తాను.
దీప్తమగ్నిమరణ్యం వా యది రామః ప్రవేక్ష్యతి। ప్రవిష్టం తత్ర మాం దేవి త్వం పూర్వమవధారయ
రాముడు ఎప్పుడు అగ్ని లోనికి లేదా అడవిలోనికి వెళ్తే, నేను ఆయనకంటే ముందే అక్కడికి వెళ్ళానని, దేవీ, నువ్వు తెలుసుకో.
హరామి వీర్యాద్ దుఃఖం తే తమః సూర్య ఇవోదితః। దేవీ పశ్యతు మే వీర్యం రాఘవశ్చైవ పశ్యతు
నాకు ఉన్న బలంతో నీ బాధను తొలగిస్తాను, ఉదయాన్నే సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్టు. దేవీ, నా పరాక్రమాన్ని చూడాలి; రాఘవుడూ చూడాలి.
హనిష్యే పితరం వృద్ధం కైకేయ్యాసక్తమానసమ్। కృపణం చ స్థితం బాల్యే వృద్ధభావేన గర్హితమ్
కైకేయి మీద మనసు పెట్టిన, బాల్యంలా ప్రవర్తించే, వృద్ధుడై, అందరి దృష్టిలో తక్కువైన నా తండ్రిని నేను సంహరిస్తాను.
ఏతత్ తు వచనం శ్రుత్వా లక్ష్మణస్య మహాత్మనః। ఉవాచ రామం కౌసల్యా రుదతీ శోకలాలసా
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుని మాటలు విని, శోకంతో ఏడుస్తూ, కౌసల్యా రామునితో ఇలా చెప్పింది.
న చాధర్మ్యం వచః శ్రుత్వా సపత్న్యా మమ భాషితమ్। విహాయ శోకసంతప్తాం గన్తుమర్హసి మామితః
నా సహపత్నిచే అన్యాయంగా చెప్పిన మాటలు వినినందుకు, నేను బాధతో తాపత్రయపడుతూ ఉన్నాను. నన్ను వదిలేసి ఇక్కడినుంచి వెళ్లిపోవద్దు.
ధర్మజ్ఞ ఇతి ధర్మిష్ఠ ధర్మం చరితుమిచ్ఛసి। శుశ్రూష మామిహస్థస్త్వం చర ధర్మమనుత్తమమ్
నీవు ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడివి, ధర్మాన్ని పాటించాలనుకుంటున్నావు. అందువల్ల, ఇక్కడ ఉండి నన్ను సేవించు, ఉత్తమమైన ధర్మాన్ని ఆచరించు.
శుశ్రూషుర్జననీం పుత్ర స్వగృహే నియతో వసన్। పరేణ తపసా యుక్తః కాశ్యపస్త్రిదివం గతః
తన ఇంట్లో క్రమంగా ఉండి తల్లిని సేవించిన కుమారుడు, గొప్ప తపస్సుతో కూడిన కాశ్యపుడు, స్వర్గాన్ని పొందాడు.
యథైవ రాజా పూజ్యస్తే గౌరవేణ తథా హ్యహమ్। త్వాం సాహం నానుజానామి న గన్తవ్యమితో వనమ్
రాజును నీవు గౌరవంతో ఎలా పూజించాలో, నన్ను కూడా అలాగే గౌరవించాలి. అందుకే, నేను అనుమతించను — నీవు ఇక్కడినుంచి అడవికి వెళ్లకూడదు.
త్వద్వియోగాన్న మే కార్యం జీవితేన సుఖేన చ। త్వయా సహ మమ శ్రేయస్తృణానామపి భక్షణమ్
నీవు నన్ను వదిలిపోతే నాకు జీవితం, సుఖం ఏమీ అవసరం లేదు. నీవు నా వెంట ఉంటే, గడ్డి తిన్నా నాకు మేలే.
యది త్వం యాస్యసి వనం త్యక్త్వా మాం శోకలాలసామ్। అహం ప్రాయమిహాసిష్యే న చ శక్ష్యామి జీవితుమ్
నీవు నన్ను శోకంతో వదిలిపెట్టి అడవికి వెళ్తే, నేను ఇక్కడే ఉపవాసంగా ఉండిపోతాను, బ్రతకలేను.
తతస్త్వం ప్రాప్స్యసే పుత్ర నిరయం లోకవిశ్రుతమ్। బ్రహ్మహత్యామివాధర్మాత్ సముద్రః సరితాం పతిః
అప్పుడు, నా కుమారా, నీవు పాపంగా పేరుగాంచిన నరకాన్ని పొందుతావు. సముద్రుడు బ్రాహ్మణ హత్య పాపం వల్ల పొందినట్లే.
విలపన్తీం తథా దీనాం కౌసల్యాం జననీం తతః। ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా వచనం ధర్మసంహితమ్
అలా దుఃఖంతో విలపిస్తున్న తల్లి కౌసల్యను చూసి, ధర్మాన్ని ఆచరించే రాముడు, ధర్మబద్ధంగా మాటలు చెప్పాడు.