దశ సప్త చ వర్షాణి జాతస్య తవ రాఘవ। అతీతాని ప్రకాంక్షన్త్యా మయా దుఃఖపరిక్షయమ్
రాఘవా, నువ్వు పుట్టినప్పటి నుంచి పదిహేడు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఈ బాధలు ఎప్పుడు తీరుతాయో అని నేను ఎప్పటికీ ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నాను.
తదక్షయం మహద్దుఃఖం నోత్సహే సహితుం చిరాత్। విప్రకారం సపత్నీనామేవం జీర్ణాపి రాఘవ
రాఘవా, నేను వృద్ధురాలైనప్పటికీ, సతీమణుల నుండి వస్తున్న ఈ అంతులేని పెద్ద బాధను, అవమానాన్ని ఇక తట్టుకోలేను.
అపశ్యన్తీ తవ ముఖం పరిపూర్ణశశిప్రభమ్। కృపణా వర్తయిష్యామి కథం కృపణజీవికా
నీ ముఖాన్ని, పూర్ణచంద్రుడిలా ప్రకాశించే నీ రూపాన్ని చూడకుండా, నేను ఈ దయనీయమైన జీవితం ఎలా సాగించగలను?
ఉపవాసైశ్చ యోగైశ్చ బహుభిశ్చ పరిశ్రమైః। దుఃఖసంవర్ధితో మోఘం త్వం హి దుర్గతయా మయా
ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఎన్నో కష్టాలు పడుతూ, నేను నిన్ను బాధతో పెంచాను. కానీ ఇప్పుడు నేను దరిద్రురాలినైపోయి, నా శ్రమ అంతా వృథా అయింది.
స్థిరం ను హృదయం మన్యే మమేదం యన్న దీర్యతే। ప్రావృషీవ మహానద్యాః స్పృష్టం కూలం నవామ్భసా
నా హృదయం ఎంత బలంగా ఉందో! ఈ భూమిపై అది పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే. వర్షపు నీటితో నది ఒడ్డుని తాకినప్పటికీ అది ఎలా నిలబడుతుందో, అలాగే నా హృదయం కూడా నిలబడుతోంది.
మమైవ నూనం మరణం న విద్యతే న చావకాశోఽస్తి యమక్షయే మమ। యదన్తకోఽద్యైవ న మాం జిహీర్షతి ప్రసహ్య సింహో రుదతీం మృగీమివ
నిజంగా, నాకు మరణం లేదేమో. యమలోకంలో కూడా నాకు స్థానం లేదేమో. లేకపోతే, ఈ రోజు సింహం ఏడుస్తున్న జింకను పట్టుకున్నట్టు, మరణం నన్ను బలవంతంగా తీసుకుపోయేదే.
స్థిరం హి నూనం హృదయం మమాయసం న భిద్యతే యద్ భువి నో విదీర్యతే। అనేన దుఃఖేన చ దేహమర్పితం ధ్రువం హ్యకాలే మరణం న విద్యతే
నిజంగా, నా హృదయం ఇనుపతో చేసినదేమో. ఈ భూమిపై ఇది పగలకపోవడం, విచ్ఛిన్నం కాకపోవడం ఆశ్చర్యమే. ఇంతటి బాధను అనుభవిస్తున్నా, అసమయ మరణం నాకు లేదని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
ఇదం తు దుఃఖం యదనర్థకాని మే వ్రతాని దానాని చ సంయమాశ్చ హి। తపశ్చ తప్తం యదపత్యకామ్యయా సునిష్ఫలం బీజమివోప్తమూషరే
నాకు నిజమైన బాధ ఏంటంటే, పిల్లల కోసం చేసిన వ్రతాలు, దానాలు, నియమాలు, తపస్సు అన్నీ వృథా అయ్యాయి. ఇవన్నీ పాడుబడిన భూమిలో విత్తిన విత్తనంలా ఫలించలేదు.
యది హ్యకాలే మరణం యదృచ్ఛయా లభేత కశ్చిద్ గురుదుఃఖకర్శితః। గతాహమద్యైవ పరేతసంసదం వినా త్వయా ధేనురివాత్మజేన వై
ఎవరైనా తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నవారు, అసమయంగా మరణాన్ని పొందగలిగితే, నేను నిన్ను లేకుండానే ఈ రోజు పరలోకానికి వెళ్లిపోయేదాన్ని. దూడను కోల్పోయిన ఆవులా అయిపోతాను.
అథాపి కిం జీవితమద్య మే వృథా త్వయా వినా చన్ద్రనిభాననప్రభ। అనువ్రజిష్యామి వనం త్వయైవ గౌః సుదుర్బలా వత్సమివాభికాంక్షయా
ఇప్పుడు నీ ముఖం చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తుంటే, నీవు లేకుండా నా జీవితం వృథా. నేను బలహీనురాలినైనా, దూడ కోసం తపించే ఆవులా, నీ వెంట అడవికి వస్తాను.
భృశమసుఖమమర్షితా తదా బహు విలలాప సమీక్ష్య రాఘవమ్। వ్యసనముపనిశామ్య సా మహత్ సుతమివ బద్ధమవేక్ష్య కింనరీ
అప్పుడు, భరించలేని దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఆమె రాఘవుని చూసి గట్టిగా ఏడ్చింది. అది, తన కుమారుడు కష్టంలో చిక్కుకున్నప్పుడు ఒక కిన్నరి ఎలా చూస్తుందో అలా.
thumb|ఏకవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకవింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో ఇరవై ఒకవ సర్గను వినండి.
తథా తు విలపన్తీం తాం కౌసల్యాం రామమాతరమ్। ఉవాచ లక్ష్మణో దీనస్తత్కాలసదృశం వచః
అలా విలపిస్తూ ఉన్న రాముని తల్లి కౌసల్యను చూసి, ఆ సమయంలో తగిన మాటలు లక్ష్మణుడు బాధతో చెప్పాడు.
న రోచతే మమాప్యేతదార్యే యద్ రాఘవో వనమ్। త్యక్త్వా రాజ్యశ్రియం గచ్ఛేత్ స్త్రియా వాక్యవశంగతః
ఆర్యే, రాఘవుడు రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టి, ఒక స్త్రీ మాటలకు లోబడి అడవికి వెళ్ళిపోవడం నాకు కూడా నచ్చడం లేదు.
విపరీతశ్చ వృద్ధశ్చ విషయైశ్చ ప్రధర్షితః। నృపః కిమివ న బ్రూయాచ్చోద్యమానః సమన్మథః
వృద్ధుడై, కోరికలకు లోబడి, తప్పుదోవ పట్టిన రాజు, ఒత్తిడి చేసి కలవరపెట్టినప్పుడు, ఏం చెప్పడు చెప్పండి?
నాస్యాపరాధం పశ్యామి నాపి దోషం తథావిధమ్। యేన నిర్వాస్యతే రాష్ట్రాద్ వనవాసాయ రాఘవః
రాఘవుడు రాజ్యం విడిచి అడవికి పోవాలని చెప్పడానికి ఆయనలో నేను ఎలాంటి తప్పు, దోషం చూడటం లేదు.
న తం పశ్యామ్యహం లోకే పరోక్షమపి యో నరః। స్వమిత్రోఽపి నిరస్తోఽపి యోఽస్య దోషముదాహరేత్
లోకంలో ఎవ్వరైనా, స్నేహితుడైనా, దూరమైనవాడైనా, అతనిలో తప్పు ఉందని చెప్పగలవాడిని నేను చూడటం లేదు.
దేవకల్పమృజుం దాన్తం రిపూణామపి వత్సలమ్। అవేక్షమాణః కో ధర్మం త్యజేత్ పుత్రమకారణాత్
దేవతలాంటివాడై, నేరుగా ఉండి, శత్రువులకూ స్నేహంగా ఉండే కొడుకును, కారణం లేకుండా, ధర్మాన్ని పరిగణించి ఎవరు వదులుతారు?
తదిదం వచనం రాజ్ఞః పునర్బాల్యముపేయుషః। పుత్రః కో హృదయే కుర్యాద్ రాజవృత్తమనుస్మరన్
పునః బాల్యానికి చేరిన తండ్రిని, రాజుల ప్రవర్తనను గుర్తు చేసుకుంటూ, ఏ కొడుకు మనసులో రాజధర్మాన్ని పాటించగలడు?
యావదేవ న జానాతి కశ్చిదర్థమిమం నరః। తావదేవ మయా సార్ధమాత్మస్థం కురు శాసనమ్
ఈ విషయం ఎవరూ తెలుసుకోకముందే, నువ్వు నాతో కలిసి నీలోనే ఆ ఆజ్ఞను దాచుకో.
మయా పార్శ్వే సధనుషా తవ గుప్తస్య రాఘవ। కః సమర్థోఽధికం కర్తుం కృతాన్తస్యేవ తిష్ఠతః
రాఘవా! నేను నీ పక్కన విల్లు పట్టుకుని ఉన్నప్పుడు, నిన్ను రక్షిస్తున్నప్పుడు, మరణం పక్కన ఉన్నట్టు ఎవరూ నీకు ఏమి చేయలేరు.
నిర్మనుష్యామిమాం సర్వామయోధ్యాం మనుజర్షభ। కరిష్యామి శరైస్తీక్ష్ణైర్యది స్థాస్యతి విప్రియే
మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! అయోధ్య నాకు విరోధంగా నిలిస్తే, నేను ఈ నగరాన్ని గట్టిగా బాణాలతో మానవులెవరూ లేకుండా చేస్తాను.
భరతస్యాథ పక్ష్యో వా యో వాస్య హితమిచ్ఛతి। సర్వాంస్తాంశ్చ వధిష్యామి మృదుర్హి పరిభూయతే
భరతునికి తోడుగా ఉన్నవారు లేదా అతని మేలు కోరేవారు ఎవరైనా, వారందరినీ నేను సంహరిస్తాను. ఎందుకంటే మృదువైనవారు ఎప్పుడూ అవమానించబడతారు.
ప్రోత్సాహితోఽయం కైకేయ్యా సంతుష్టో యది నః పితా। అమిత్రభూతో నిఃసఙ్గం వధ్యతాం వధ్యతామపి
కైకేయి ప్రోత్సాహంతో మన తండ్రి మనపై సంతోషంగా లేకపోతే, శత్రువుగా మారితే, అతడిని ఎలాంటి సంకోచం లేకుండా సంహరించాలి, సంహరించాలి.
గురోరప్యవలిప్తస్య కార్యాకార్యమజానతః। ఉత్పథం ప్రతిపన్నస్య కార్యం భవతి శాసనమ్
గురువు అయినా, అహంకారంతో, ఏది చేయాలో, చేయకూడదో తెలియక తప్పుదారిలో నడుస్తున్నప్పుడు, శిక్ష తప్పనిసరి.
బలమేష కిమాశ్రిత్య హేతుం వా పురుషోత్తమ। దాతుమిచ్ఛతి కైకేయ్యై ఉపస్థితమిదం తవ
శత్రువులను జయించేవాడా! ఏ బలాన్ని, కారణాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, ఈ సిద్ధమైన రాజ్యాన్ని కైకేయికి ఇవ్వాలని మనసు పెట్టాడు?
త్వయా చైవ మయా చైవ కృత్వా వైరమనుత్తమమ్। కాస్య శక్తిః శ్రియం దాతుం భరతాయారిశాసన
నీవు, నేను ఇద్దరం శత్రుత్వం పెంచుకున్నాక, భరతునికి ఈ ఐశ్వర్యాన్ని ఇవ్వగల శక్తి అతనికి ఎక్కడ ఉంది, శత్రువులను జయించేవాడా?
అనురక్తోఽస్మి భావేన భ్రాతరం దేవి తత్త్వతః। సత్యేన ధనుషా చైవ దత్తేనేష్టేన తే శపే
దేవీ! నా మనసులో నిజంగా నా అన్నపై ప్రేమ ఉంది. నిజాయితీతో, నా విల్లుతో, నేను ఇచ్చిన హవనాలతో నీకు ప్రమాణం చేస్తాను.
దీప్తమగ్నిమరణ్యం వా యది రామః ప్రవేక్ష్యతి। ప్రవిష్టం తత్ర మాం దేవి త్వం పూర్వమవధారయ
రాముడు ఎప్పుడు అగ్ని లోనికి లేదా అడవిలోనికి వెళ్తే, నేను ఆయనకంటే ముందే అక్కడికి వెళ్ళానని, దేవీ, నువ్వు తెలుసుకో.
హరామి వీర్యాద్ దుఃఖం తే తమః సూర్య ఇవోదితః। దేవీ పశ్యతు మే వీర్యం రాఘవశ్చైవ పశ్యతు
నాకు ఉన్న బలంతో నీ బాధను తొలగిస్తాను, ఉదయాన్నే సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్టు. దేవీ, నా పరాక్రమాన్ని చూడాలి; రాఘవుడూ చూడాలి.