సా రాఘవముపాసీనమసుఖార్తా సుఖోచితా। ఉవాచ పురుషవ్యాఘ్రముపశృణ్వతి లక్ష్మణే
సుఖానికి అలవాటైన ఆమె, ఇప్పుడు దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పక్కనే కూర్చున్న రాఘవునితో, లక్మణుడు వినుతూ, మాట్లాడింది.
యది పుత్ర న జాయేథా మమ శోకాయ రాఘవ। న స్మ దుఃఖమతో భూయః పశ్యేయమహమప్రజాః
రాఘవా, నువ్వు నాకు పుట్టకపోయుంటే, నేను నిస్సంతానురాలిగా ఇంత పెద్ద దుఃఖాన్ని చూడాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు.
ఏక ఏవ హి వన్ధ్యాయాః శోకో భవతి మానసః। అప్రజాస్మీతి సంతాపో న హ్యన్యః పుత్ర విద్యతే
నిస్సంతానురాలికి ఒకటే మనోవేదన — సంతానం లేనిదే బాధ. మరొకటి లేదు, బిడ్డా.
న దృష్టపూర్వం కల్యాణం సుఖం వా పతిపౌరుషే। అపి పుత్రే విపశ్యేయమితి రామాస్థితం మయా
నా భర్త వల్ల ఎప్పుడూ నాకు శుభం, సుఖం కలగలేదు. అది నా కుమారునిలో అయినా చూడాలని ఆశించాను, రామా.
సా బహూన్యమనోజ్ఞాని వాక్యాని హృదయచ్ఛిదామ్। అహం శ్రోష్యే సపత్నీనామవరాణాం పరా సతీ
నేను గొప్పదాన్నై, తక్కువవాళ్లైన సహపత్నుల నుండి ఎన్నో హృదయాన్ని బాధించే మాటలు వినాల్సి వస్తుంది.
అతో దుఃఖతరం కిం ను ప్రమదానాం భవిష్యతి। మమ శోకో విలాపశ్చ యాదృశోఽయమనన్తకః
ఇలాంటి అంతులేని దుఃఖం, విలాపం మహిళలకు కన్నా ఎక్కువగా ఇంకేముంటుంది?
త్వయి సంనిహితేఽప్యేవమహమాసం నిరాకృతా। కిం పునః ప్రోషితే తాత ధ్రువం మరణమేవ హి
నీవు దగ్గరలో ఉన్నప్పుడే నన్ను ఇంతలా పట్టించుకోలేదు. మరి నువ్వు దూరమవుతే నా పరిస్థితి ఏమౌతుందో! తల్లీ, నాకు మరణమే తప్ప ఇంకేమీ ఉండదు.
అత్యన్తం నిగృహీతాస్మి భర్తుర్నిత్యమసమ్మతా। పరివారేణ కైకేయ్యాః సమా వాప్యథవావరా
నేను ఎప్పుడూ భర్తకు ఇష్టపడని వాడిని, అతని కుటుంబంలో కూడా కైకేయి వాళ్ల మధ్య సమానంగా లేదా అంతకన్నా తక్కువగానే ఉండిపోయాను.
యో హి మాం సేవతే కశ్చిదపి వాప్యనువర్తతే। కైకేయ్యాః పుత్రమన్వీక్ష్య స జనో నాభిభాషతే
ఎవరైనా నన్ను సేవించినా, నా వెంట నడిచినా, కైకేయి కుమారుడిని చూసిన వెంటనే వాళ్లు నాతో మాటలు కూడా చెప్పరు.
నిత్యక్రోధతయా తస్యాః కథం ను ఖరవాది తత్। కైకేయ్యా వదనం ద్రష్టుం పుత్ర శక్ష్యామి దుర్గతా
ఆమె ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండే మాటలు మాట్లాడుతుంది. నా దురదృష్టానికి, ఆమె ముఖాన్ని చూడటానికి నేను ఎలా తట్టుకోగలను, నా కుమారుడా?
దశ సప్త చ వర్షాణి జాతస్య తవ రాఘవ। అతీతాని ప్రకాంక్షన్త్యా మయా దుఃఖపరిక్షయమ్
రాఘవా, నువ్వు పుట్టినప్పటి నుంచి పదిహేడు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఈ బాధలు ఎప్పుడు తీరుతాయో అని నేను ఎప్పటికీ ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నాను.
తదక్షయం మహద్దుఃఖం నోత్సహే సహితుం చిరాత్। విప్రకారం సపత్నీనామేవం జీర్ణాపి రాఘవ
రాఘవా, నేను వృద్ధురాలైనప్పటికీ, సతీమణుల నుండి వస్తున్న ఈ అంతులేని పెద్ద బాధను, అవమానాన్ని ఇక తట్టుకోలేను.
అపశ్యన్తీ తవ ముఖం పరిపూర్ణశశిప్రభమ్। కృపణా వర్తయిష్యామి కథం కృపణజీవికా
నీ ముఖాన్ని, పూర్ణచంద్రుడిలా ప్రకాశించే నీ రూపాన్ని చూడకుండా, నేను ఈ దయనీయమైన జీవితం ఎలా సాగించగలను?
ఉపవాసైశ్చ యోగైశ్చ బహుభిశ్చ పరిశ్రమైః। దుఃఖసంవర్ధితో మోఘం త్వం హి దుర్గతయా మయా
ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఎన్నో కష్టాలు పడుతూ, నేను నిన్ను బాధతో పెంచాను. కానీ ఇప్పుడు నేను దరిద్రురాలినైపోయి, నా శ్రమ అంతా వృథా అయింది.
స్థిరం ను హృదయం మన్యే మమేదం యన్న దీర్యతే। ప్రావృషీవ మహానద్యాః స్పృష్టం కూలం నవామ్భసా
నా హృదయం ఎంత బలంగా ఉందో! ఈ భూమిపై అది పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే. వర్షపు నీటితో నది ఒడ్డుని తాకినప్పటికీ అది ఎలా నిలబడుతుందో, అలాగే నా హృదయం కూడా నిలబడుతోంది.
మమైవ నూనం మరణం న విద్యతే న చావకాశోఽస్తి యమక్షయే మమ। యదన్తకోఽద్యైవ న మాం జిహీర్షతి ప్రసహ్య సింహో రుదతీం మృగీమివ
నిజంగా, నాకు మరణం లేదేమో. యమలోకంలో కూడా నాకు స్థానం లేదేమో. లేకపోతే, ఈ రోజు సింహం ఏడుస్తున్న జింకను పట్టుకున్నట్టు, మరణం నన్ను బలవంతంగా తీసుకుపోయేదే.
స్థిరం హి నూనం హృదయం మమాయసం న భిద్యతే యద్ భువి నో విదీర్యతే। అనేన దుఃఖేన చ దేహమర్పితం ధ్రువం హ్యకాలే మరణం న విద్యతే
నిజంగా, నా హృదయం ఇనుపతో చేసినదేమో. ఈ భూమిపై ఇది పగలకపోవడం, విచ్ఛిన్నం కాకపోవడం ఆశ్చర్యమే. ఇంతటి బాధను అనుభవిస్తున్నా, అసమయ మరణం నాకు లేదని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
ఇదం తు దుఃఖం యదనర్థకాని మే వ్రతాని దానాని చ సంయమాశ్చ హి। తపశ్చ తప్తం యదపత్యకామ్యయా సునిష్ఫలం బీజమివోప్తమూషరే
నాకు నిజమైన బాధ ఏంటంటే, పిల్లల కోసం చేసిన వ్రతాలు, దానాలు, నియమాలు, తపస్సు అన్నీ వృథా అయ్యాయి. ఇవన్నీ పాడుబడిన భూమిలో విత్తిన విత్తనంలా ఫలించలేదు.
యది హ్యకాలే మరణం యదృచ్ఛయా లభేత కశ్చిద్ గురుదుఃఖకర్శితః। గతాహమద్యైవ పరేతసంసదం వినా త్వయా ధేనురివాత్మజేన వై
ఎవరైనా తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నవారు, అసమయంగా మరణాన్ని పొందగలిగితే, నేను నిన్ను లేకుండానే ఈ రోజు పరలోకానికి వెళ్లిపోయేదాన్ని. దూడను కోల్పోయిన ఆవులా అయిపోతాను.
అథాపి కిం జీవితమద్య మే వృథా త్వయా వినా చన్ద్రనిభాననప్రభ। అనువ్రజిష్యామి వనం త్వయైవ గౌః సుదుర్బలా వత్సమివాభికాంక్షయా
ఇప్పుడు నీ ముఖం చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తుంటే, నీవు లేకుండా నా జీవితం వృథా. నేను బలహీనురాలినైనా, దూడ కోసం తపించే ఆవులా, నీ వెంట అడవికి వస్తాను.
భృశమసుఖమమర్షితా తదా బహు విలలాప సమీక్ష్య రాఘవమ్। వ్యసనముపనిశామ్య సా మహత్ సుతమివ బద్ధమవేక్ష్య కింనరీ
అప్పుడు, భరించలేని దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఆమె రాఘవుని చూసి గట్టిగా ఏడ్చింది. అది, తన కుమారుడు కష్టంలో చిక్కుకున్నప్పుడు ఒక కిన్నరి ఎలా చూస్తుందో అలా.
thumb|ఏకవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకవింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో ఇరవై ఒకవ సర్గను వినండి.
తథా తు విలపన్తీం తాం కౌసల్యాం రామమాతరమ్। ఉవాచ లక్ష్మణో దీనస్తత్కాలసదృశం వచః
అలా విలపిస్తూ ఉన్న రాముని తల్లి కౌసల్యను చూసి, ఆ సమయంలో తగిన మాటలు లక్ష్మణుడు బాధతో చెప్పాడు.
న రోచతే మమాప్యేతదార్యే యద్ రాఘవో వనమ్। త్యక్త్వా రాజ్యశ్రియం గచ్ఛేత్ స్త్రియా వాక్యవశంగతః
ఆర్యే, రాఘవుడు రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టి, ఒక స్త్రీ మాటలకు లోబడి అడవికి వెళ్ళిపోవడం నాకు కూడా నచ్చడం లేదు.
విపరీతశ్చ వృద్ధశ్చ విషయైశ్చ ప్రధర్షితః। నృపః కిమివ న బ్రూయాచ్చోద్యమానః సమన్మథః
వృద్ధుడై, కోరికలకు లోబడి, తప్పుదోవ పట్టిన రాజు, ఒత్తిడి చేసి కలవరపెట్టినప్పుడు, ఏం చెప్పడు చెప్పండి?
నాస్యాపరాధం పశ్యామి నాపి దోషం తథావిధమ్। యేన నిర్వాస్యతే రాష్ట్రాద్ వనవాసాయ రాఘవః
రాఘవుడు రాజ్యం విడిచి అడవికి పోవాలని చెప్పడానికి ఆయనలో నేను ఎలాంటి తప్పు, దోషం చూడటం లేదు.
న తం పశ్యామ్యహం లోకే పరోక్షమపి యో నరః। స్వమిత్రోఽపి నిరస్తోఽపి యోఽస్య దోషముదాహరేత్
లోకంలో ఎవ్వరైనా, స్నేహితుడైనా, దూరమైనవాడైనా, అతనిలో తప్పు ఉందని చెప్పగలవాడిని నేను చూడటం లేదు.
దేవకల్పమృజుం దాన్తం రిపూణామపి వత్సలమ్। అవేక్షమాణః కో ధర్మం త్యజేత్ పుత్రమకారణాత్
దేవతలాంటివాడై, నేరుగా ఉండి, శత్రువులకూ స్నేహంగా ఉండే కొడుకును, కారణం లేకుండా, ధర్మాన్ని పరిగణించి ఎవరు వదులుతారు?
తదిదం వచనం రాజ్ఞః పునర్బాల్యముపేయుషః। పుత్రః కో హృదయే కుర్యాద్ రాజవృత్తమనుస్మరన్
పునః బాల్యానికి చేరిన తండ్రిని, రాజుల ప్రవర్తనను గుర్తు చేసుకుంటూ, ఏ కొడుకు మనసులో రాజధర్మాన్ని పాటించగలడు?
యావదేవ న జానాతి కశ్చిదర్థమిమం నరః। తావదేవ మయా సార్ధమాత్మస్థం కురు శాసనమ్
ఈ విషయం ఎవరూ తెలుసుకోకముందే, నువ్వు నాతో కలిసి నీలోనే ఆ ఆజ్ఞను దాచుకో.