దత్తమాసనమాలభ్య భోజనేన నిమన్త్రితః। మాతరం రాఘవః కించిత్ ప్రసార్యాఞ్జలిమబ్రవీత్
ఆహ్వానించిన ఆసనాన్ని స్వీకరించి, భోజనానికి పిలవబడిన రాఘవుడు, చేతులు జోడించి తల్లి దగ్గర కొద్దిగా మాట్లాడాడు.
స స్వభావవినీతశ్చ గౌరవాచ్చ తథానతః। ప్రస్థితో దణ్డకారణ్యమాప్రష్టుముపచక్రమే
స్వభావంగా వినయంతో, గౌరవంతో తలవంచి, అప్పుడు దండకారణ్యానికి వెళ్లేందుకు వీడ్కోలు చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
దేవి నూనం న జానీషే మహద్ భయముపస్థితమ్। ఇదం తవ చ దుఃఖాయ వైదేహ్యా లక్ష్మణస్య చ
దేవీ, నీకు ఈ మహా ప్రమాదం వచ్చిందని తెలియదు. ఇది నీకూ, వైదేహికీ, లక్ష్మణుడికీ బాధ కలిగించేది.
గమిష్యే దణ్డకారణ్యం కిమనేనాసనేన మే। విష్టరాసనయోగ్యో హి కాలోఽయం మాముపస్థితః
నేను దండకారణ్యానికి వెళ్తాను. నాకు ఈ ఆసనం ఏమి ఉపయోగం? అడవి ఆసనానికి తగిన సమయం ఇప్పుడు వచ్చింది.
చతుర్దశ హి వర్షాణి వత్స్యామ విజనే వనే। కన్దమూలఫలైర్జీవన్ హిత్వా మునివదామిషమ్
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను ఎడారి అడవిలో ఉండి, కందమూలఫలాలు తింటూ, మునిలా మాంసాహారం వదిలేస్తాను.
భరతాయ మహారాజో యౌవరాజ్యం ప్రయచ్ఛతి। మాం పునర్దణ్డకారణ్యం వివాసయతి తాపసమ్
మహారాజు యువరాజ్యాన్ని భరతునికి ఇస్తున్నాడు. నన్ను మాత్రం తపస్విలా దండకారణ్యంలోకి వెళ్ళమంటున్నాడు.
స షట్ చాష్టౌ చ వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే। ఆసేవమానో వన్యాని ఫలమూలైశ్చ వర్తయన్
ఆరు, ఎనిమిది సంవత్సరాలు నేను ఎడారి అడవిలో ఉండి, అడవి ఫలమూలాలతో జీవించబోతున్నాను.
సా నికృత్తేవ సాలస్య యష్టిః పరశునా వనే। పపాత సహసా దేవీ దేవతేవ దివశ్చ్యుతా
అడవిలో పరశువుతో నరికిన శాలవృక్షపు కొమ్మలా, ఆ దేవి అకస్మాత్తుగా పడిపోయింది. ఆకాశం నుంచి పడిపోయిన దేవతలా కనిపించింది.
తామదుఃఖోచితాం దృష్ట్వా పతితాం కదలీమివ। రామస్తూత్థాపయామాస మాతరం గతచేతసమ్
బాధకు అలవాటు లేని తల్లిని, అరటికాయ కాండం లాగా నేలపై పడిపోయినదాన్ని చూసి, రాముడు, ఆత్మచేతన కోల్పోయిన తల్లిని లేపేందుకు ప్రయత్నించాడు.
ఉపావృత్యోత్థితాం దీనాం వడవామివ వాహితామ్। పాంసుగుణ్ఠితసర్వాఙ్గీం విమమర్శ చ పాణినా
పొడి మట్టితో కప్పబడిన శరీరాన్ని రాముడు తన చేతితో తాకాడు. ఆమె బాధతో, బలహీనంగా, ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయిన గుర్రిలా లేచింది.
సా రాఘవముపాసీనమసుఖార్తా సుఖోచితా। ఉవాచ పురుషవ్యాఘ్రముపశృణ్వతి లక్ష్మణే
సుఖానికి అలవాటైన ఆమె, ఇప్పుడు దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పక్కనే కూర్చున్న రాఘవునితో, లక్మణుడు వినుతూ, మాట్లాడింది.
యది పుత్ర న జాయేథా మమ శోకాయ రాఘవ। న స్మ దుఃఖమతో భూయః పశ్యేయమహమప్రజాః
రాఘవా, నువ్వు నాకు పుట్టకపోయుంటే, నేను నిస్సంతానురాలిగా ఇంత పెద్ద దుఃఖాన్ని చూడాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు.
ఏక ఏవ హి వన్ధ్యాయాః శోకో భవతి మానసః। అప్రజాస్మీతి సంతాపో న హ్యన్యః పుత్ర విద్యతే
నిస్సంతానురాలికి ఒకటే మనోవేదన — సంతానం లేనిదే బాధ. మరొకటి లేదు, బిడ్డా.
న దృష్టపూర్వం కల్యాణం సుఖం వా పతిపౌరుషే। అపి పుత్రే విపశ్యేయమితి రామాస్థితం మయా
నా భర్త వల్ల ఎప్పుడూ నాకు శుభం, సుఖం కలగలేదు. అది నా కుమారునిలో అయినా చూడాలని ఆశించాను, రామా.
సా బహూన్యమనోజ్ఞాని వాక్యాని హృదయచ్ఛిదామ్। అహం శ్రోష్యే సపత్నీనామవరాణాం పరా సతీ
నేను గొప్పదాన్నై, తక్కువవాళ్లైన సహపత్నుల నుండి ఎన్నో హృదయాన్ని బాధించే మాటలు వినాల్సి వస్తుంది.
అతో దుఃఖతరం కిం ను ప్రమదానాం భవిష్యతి। మమ శోకో విలాపశ్చ యాదృశోఽయమనన్తకః
ఇలాంటి అంతులేని దుఃఖం, విలాపం మహిళలకు కన్నా ఎక్కువగా ఇంకేముంటుంది?
త్వయి సంనిహితేఽప్యేవమహమాసం నిరాకృతా। కిం పునః ప్రోషితే తాత ధ్రువం మరణమేవ హి
నీవు దగ్గరలో ఉన్నప్పుడే నన్ను ఇంతలా పట్టించుకోలేదు. మరి నువ్వు దూరమవుతే నా పరిస్థితి ఏమౌతుందో! తల్లీ, నాకు మరణమే తప్ప ఇంకేమీ ఉండదు.
అత్యన్తం నిగృహీతాస్మి భర్తుర్నిత్యమసమ్మతా। పరివారేణ కైకేయ్యాః సమా వాప్యథవావరా
నేను ఎప్పుడూ భర్తకు ఇష్టపడని వాడిని, అతని కుటుంబంలో కూడా కైకేయి వాళ్ల మధ్య సమానంగా లేదా అంతకన్నా తక్కువగానే ఉండిపోయాను.
యో హి మాం సేవతే కశ్చిదపి వాప్యనువర్తతే। కైకేయ్యాః పుత్రమన్వీక్ష్య స జనో నాభిభాషతే
ఎవరైనా నన్ను సేవించినా, నా వెంట నడిచినా, కైకేయి కుమారుడిని చూసిన వెంటనే వాళ్లు నాతో మాటలు కూడా చెప్పరు.
నిత్యక్రోధతయా తస్యాః కథం ను ఖరవాది తత్। కైకేయ్యా వదనం ద్రష్టుం పుత్ర శక్ష్యామి దుర్గతా
ఆమె ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండే మాటలు మాట్లాడుతుంది. నా దురదృష్టానికి, ఆమె ముఖాన్ని చూడటానికి నేను ఎలా తట్టుకోగలను, నా కుమారుడా?
దశ సప్త చ వర్షాణి జాతస్య తవ రాఘవ। అతీతాని ప్రకాంక్షన్త్యా మయా దుఃఖపరిక్షయమ్
రాఘవా, నువ్వు పుట్టినప్పటి నుంచి పదిహేడు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఈ బాధలు ఎప్పుడు తీరుతాయో అని నేను ఎప్పటికీ ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నాను.
తదక్షయం మహద్దుఃఖం నోత్సహే సహితుం చిరాత్। విప్రకారం సపత్నీనామేవం జీర్ణాపి రాఘవ
రాఘవా, నేను వృద్ధురాలైనప్పటికీ, సతీమణుల నుండి వస్తున్న ఈ అంతులేని పెద్ద బాధను, అవమానాన్ని ఇక తట్టుకోలేను.
అపశ్యన్తీ తవ ముఖం పరిపూర్ణశశిప్రభమ్। కృపణా వర్తయిష్యామి కథం కృపణజీవికా
నీ ముఖాన్ని, పూర్ణచంద్రుడిలా ప్రకాశించే నీ రూపాన్ని చూడకుండా, నేను ఈ దయనీయమైన జీవితం ఎలా సాగించగలను?
ఉపవాసైశ్చ యోగైశ్చ బహుభిశ్చ పరిశ్రమైః। దుఃఖసంవర్ధితో మోఘం త్వం హి దుర్గతయా మయా
ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఎన్నో కష్టాలు పడుతూ, నేను నిన్ను బాధతో పెంచాను. కానీ ఇప్పుడు నేను దరిద్రురాలినైపోయి, నా శ్రమ అంతా వృథా అయింది.
స్థిరం ను హృదయం మన్యే మమేదం యన్న దీర్యతే। ప్రావృషీవ మహానద్యాః స్పృష్టం కూలం నవామ్భసా
నా హృదయం ఎంత బలంగా ఉందో! ఈ భూమిపై అది పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే. వర్షపు నీటితో నది ఒడ్డుని తాకినప్పటికీ అది ఎలా నిలబడుతుందో, అలాగే నా హృదయం కూడా నిలబడుతోంది.
మమైవ నూనం మరణం న విద్యతే న చావకాశోఽస్తి యమక్షయే మమ। యదన్తకోఽద్యైవ న మాం జిహీర్షతి ప్రసహ్య సింహో రుదతీం మృగీమివ
నిజంగా, నాకు మరణం లేదేమో. యమలోకంలో కూడా నాకు స్థానం లేదేమో. లేకపోతే, ఈ రోజు సింహం ఏడుస్తున్న జింకను పట్టుకున్నట్టు, మరణం నన్ను బలవంతంగా తీసుకుపోయేదే.
స్థిరం హి నూనం హృదయం మమాయసం న భిద్యతే యద్ భువి నో విదీర్యతే। అనేన దుఃఖేన చ దేహమర్పితం ధ్రువం హ్యకాలే మరణం న విద్యతే
నిజంగా, నా హృదయం ఇనుపతో చేసినదేమో. ఈ భూమిపై ఇది పగలకపోవడం, విచ్ఛిన్నం కాకపోవడం ఆశ్చర్యమే. ఇంతటి బాధను అనుభవిస్తున్నా, అసమయ మరణం నాకు లేదని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
ఇదం తు దుఃఖం యదనర్థకాని మే వ్రతాని దానాని చ సంయమాశ్చ హి। తపశ్చ తప్తం యదపత్యకామ్యయా సునిష్ఫలం బీజమివోప్తమూషరే
నాకు నిజమైన బాధ ఏంటంటే, పిల్లల కోసం చేసిన వ్రతాలు, దానాలు, నియమాలు, తపస్సు అన్నీ వృథా అయ్యాయి. ఇవన్నీ పాడుబడిన భూమిలో విత్తిన విత్తనంలా ఫలించలేదు.
యది హ్యకాలే మరణం యదృచ్ఛయా లభేత కశ్చిద్ గురుదుఃఖకర్శితః। గతాహమద్యైవ పరేతసంసదం వినా త్వయా ధేనురివాత్మజేన వై
ఎవరైనా తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నవారు, అసమయంగా మరణాన్ని పొందగలిగితే, నేను నిన్ను లేకుండానే ఈ రోజు పరలోకానికి వెళ్లిపోయేదాన్ని. దూడను కోల్పోయిన ఆవులా అయిపోతాను.
అథాపి కిం జీవితమద్య మే వృథా త్వయా వినా చన్ద్రనిభాననప్రభ। అనువ్రజిష్యామి వనం త్వయైవ గౌః సుదుర్బలా వత్సమివాభికాంక్షయా
ఇప్పుడు నీ ముఖం చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తుంటే, నీవు లేకుండా నా జీవితం వృథా. నేను బలహీనురాలినైనా, దూడ కోసం తపించే ఆవులా, నీ వెంట అడవికి వస్తాను.