కౌసల్యాపి తదా దేవీ రాత్రిం స్థిత్వా సమాహితా। ప్రభాతే చాకరోత్ పూజాం విష్ణోః పుత్రహితైషిణీ
ఆ సమయంలో కౌసల్యా దేవి, రాత్రంతా ధ్యానంలో గడిపి, ఉదయాన్నే తన కుమారుని మేలుకోసం విష్ణువుని పూజ చేసింది.
సా క్షౌమవసనా హృష్టా నిత్యం వ్రతపరాయణా। అగ్నిం జుహోతి స్మ తదా మన్త్రవత్ కృతమఙ్గలా
ఆమె పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, ఆనందంగా, ఎప్పుడూ వ్రతంలో నిమగ్నమై, శుభకార్యాలు ముగించుకుని, మంత్రాలతో అగ్నికి హోమం చేసింది.
ప్రవిశ్య తు తదా రామో మాతురన్తఃపురం శుభమ్। దదర్శ మాతరం తత్ర హావయన్తీం హుతాశనమ్
ఆ సమయంలో రాముడు తన తల్లి పవిత్రమైన అంతఃపురంలోకి వెళ్లి, అక్కడ ఆమెను అగ్నికి హోమం చేస్తూ చూశాడు.
దేవకార్యనిమిత్తం చ తత్రాపశ్యత్ సముద్యతమ్। దధ్యక్షతఘృతం చైవ మోదకాన్ హవిషస్తథా
అక్కడ రాముడు దేవతల పూజ కోసం సిద్ధంగా ఉంచిన పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి, మిఠాయిలు, ఇతర హవిస్సులు చూశాడు.
లాజాన్ మాల్యాని శుక్లాని పాయసం కృసరం తథా। సమిధః పూర్ణకుమ్భాంశ్చ దదర్శ రఘునన్దనః
రఘునందనుడు అక్కడ లాజులు, తెల్ల పుష్పమాలలు, పాయసం, కిసిరా, దారలు, నిండిన కుంభాలు చూశాడు.
తాం శుక్లక్షౌమసంవీతాం వ్రతయోగేన కర్శితామ్। తర్పయన్తీం దదర్శాద్భిర్దేవతాం వరవర్ణినీమ్
ఆమె తెల్ల పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, వ్రతచర్య వల్ల క్షీణించి, దేవతలకు తర్పణం ఇస్తూ, ప్రకాశవంతంగా కనిపించింది.
స మాతరముపక్రాన్తాముపసంగృహ్య రాఘవః। పరిష్వక్తశ్చ బాహుభ్యామవఘ్రాతశ్చ మూర్ధని
రాఘవుడు తన తల్లిని దగ్గరకి వెళ్లి, రెండు చేతులతో ఆలింగనం చేసి, తలపై ముద్దుపెట్టాడు.
తమువాచ దురాధర్షం రాఘవం సుతమాత్మనః। కౌసల్యా పుత్రవాత్సల్యాదిదం ప్రియహితం వచః
కదలించలేని కౌసల్యా, తల్లి ప్రేమతో తన కుమారుడు రాఘవునికి మధురంగా, మేలైన మాటలు చెప్పింది.
వృద్ధానాం ధర్మశీలానాం రాజర్షీణాం మహాత్మనామ్। ప్రాప్నుహ్యాయుశ్చ కీర్తిం చ ధర్మం చాప్యుచితం కులే
పెద్దలు, ధర్మబద్ధమైన రాజర్షులు, మహాత్ములు పొందినట్లు, నువ్వు కూడా నీ వంశానికి తగిన ఆయుష్షు, కీర్తి, ధర్మాన్ని సంపాదించాలి.
సత్యప్రతిజ్ఞం పితరం రాజానం పశ్య రాఘవ। అద్యైవ త్వాం స ధర్మాత్మా యౌవరాజ్యేఽభిషేక్ష్యతి
రాఘవా, నీ తండ్రి రాజు, మాట నిలబెట్టుకునే ధర్మాత్ముడు, నిన్ను ఈరోజే యువరాజుగా అభిషేకించబోతున్నాడు.
దత్తమాసనమాలభ్య భోజనేన నిమన్త్రితః। మాతరం రాఘవః కించిత్ ప్రసార్యాఞ్జలిమబ్రవీత్
ఆహ్వానించిన ఆసనాన్ని స్వీకరించి, భోజనానికి పిలవబడిన రాఘవుడు, చేతులు జోడించి తల్లి దగ్గర కొద్దిగా మాట్లాడాడు.
స స్వభావవినీతశ్చ గౌరవాచ్చ తథానతః। ప్రస్థితో దణ్డకారణ్యమాప్రష్టుముపచక్రమే
స్వభావంగా వినయంతో, గౌరవంతో తలవంచి, అప్పుడు దండకారణ్యానికి వెళ్లేందుకు వీడ్కోలు చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
దేవి నూనం న జానీషే మహద్ భయముపస్థితమ్। ఇదం తవ చ దుఃఖాయ వైదేహ్యా లక్ష్మణస్య చ
దేవీ, నీకు ఈ మహా ప్రమాదం వచ్చిందని తెలియదు. ఇది నీకూ, వైదేహికీ, లక్ష్మణుడికీ బాధ కలిగించేది.
గమిష్యే దణ్డకారణ్యం కిమనేనాసనేన మే। విష్టరాసనయోగ్యో హి కాలోఽయం మాముపస్థితః
నేను దండకారణ్యానికి వెళ్తాను. నాకు ఈ ఆసనం ఏమి ఉపయోగం? అడవి ఆసనానికి తగిన సమయం ఇప్పుడు వచ్చింది.
చతుర్దశ హి వర్షాణి వత్స్యామ విజనే వనే। కన్దమూలఫలైర్జీవన్ హిత్వా మునివదామిషమ్
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను ఎడారి అడవిలో ఉండి, కందమూలఫలాలు తింటూ, మునిలా మాంసాహారం వదిలేస్తాను.
భరతాయ మహారాజో యౌవరాజ్యం ప్రయచ్ఛతి। మాం పునర్దణ్డకారణ్యం వివాసయతి తాపసమ్
మహారాజు యువరాజ్యాన్ని భరతునికి ఇస్తున్నాడు. నన్ను మాత్రం తపస్విలా దండకారణ్యంలోకి వెళ్ళమంటున్నాడు.
స షట్ చాష్టౌ చ వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే। ఆసేవమానో వన్యాని ఫలమూలైశ్చ వర్తయన్
ఆరు, ఎనిమిది సంవత్సరాలు నేను ఎడారి అడవిలో ఉండి, అడవి ఫలమూలాలతో జీవించబోతున్నాను.
సా నికృత్తేవ సాలస్య యష్టిః పరశునా వనే। పపాత సహసా దేవీ దేవతేవ దివశ్చ్యుతా
అడవిలో పరశువుతో నరికిన శాలవృక్షపు కొమ్మలా, ఆ దేవి అకస్మాత్తుగా పడిపోయింది. ఆకాశం నుంచి పడిపోయిన దేవతలా కనిపించింది.
తామదుఃఖోచితాం దృష్ట్వా పతితాం కదలీమివ। రామస్తూత్థాపయామాస మాతరం గతచేతసమ్
బాధకు అలవాటు లేని తల్లిని, అరటికాయ కాండం లాగా నేలపై పడిపోయినదాన్ని చూసి, రాముడు, ఆత్మచేతన కోల్పోయిన తల్లిని లేపేందుకు ప్రయత్నించాడు.
ఉపావృత్యోత్థితాం దీనాం వడవామివ వాహితామ్। పాంసుగుణ్ఠితసర్వాఙ్గీం విమమర్శ చ పాణినా
పొడి మట్టితో కప్పబడిన శరీరాన్ని రాముడు తన చేతితో తాకాడు. ఆమె బాధతో, బలహీనంగా, ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయిన గుర్రిలా లేచింది.
సా రాఘవముపాసీనమసుఖార్తా సుఖోచితా। ఉవాచ పురుషవ్యాఘ్రముపశృణ్వతి లక్ష్మణే
సుఖానికి అలవాటైన ఆమె, ఇప్పుడు దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పక్కనే కూర్చున్న రాఘవునితో, లక్మణుడు వినుతూ, మాట్లాడింది.
యది పుత్ర న జాయేథా మమ శోకాయ రాఘవ। న స్మ దుఃఖమతో భూయః పశ్యేయమహమప్రజాః
రాఘవా, నువ్వు నాకు పుట్టకపోయుంటే, నేను నిస్సంతానురాలిగా ఇంత పెద్ద దుఃఖాన్ని చూడాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు.
ఏక ఏవ హి వన్ధ్యాయాః శోకో భవతి మానసః। అప్రజాస్మీతి సంతాపో న హ్యన్యః పుత్ర విద్యతే
నిస్సంతానురాలికి ఒకటే మనోవేదన — సంతానం లేనిదే బాధ. మరొకటి లేదు, బిడ్డా.
న దృష్టపూర్వం కల్యాణం సుఖం వా పతిపౌరుషే। అపి పుత్రే విపశ్యేయమితి రామాస్థితం మయా
నా భర్త వల్ల ఎప్పుడూ నాకు శుభం, సుఖం కలగలేదు. అది నా కుమారునిలో అయినా చూడాలని ఆశించాను, రామా.
సా బహూన్యమనోజ్ఞాని వాక్యాని హృదయచ్ఛిదామ్। అహం శ్రోష్యే సపత్నీనామవరాణాం పరా సతీ
నేను గొప్పదాన్నై, తక్కువవాళ్లైన సహపత్నుల నుండి ఎన్నో హృదయాన్ని బాధించే మాటలు వినాల్సి వస్తుంది.
అతో దుఃఖతరం కిం ను ప్రమదానాం భవిష్యతి। మమ శోకో విలాపశ్చ యాదృశోఽయమనన్తకః
ఇలాంటి అంతులేని దుఃఖం, విలాపం మహిళలకు కన్నా ఎక్కువగా ఇంకేముంటుంది?
త్వయి సంనిహితేఽప్యేవమహమాసం నిరాకృతా। కిం పునః ప్రోషితే తాత ధ్రువం మరణమేవ హి
నీవు దగ్గరలో ఉన్నప్పుడే నన్ను ఇంతలా పట్టించుకోలేదు. మరి నువ్వు దూరమవుతే నా పరిస్థితి ఏమౌతుందో! తల్లీ, నాకు మరణమే తప్ప ఇంకేమీ ఉండదు.
అత్యన్తం నిగృహీతాస్మి భర్తుర్నిత్యమసమ్మతా। పరివారేణ కైకేయ్యాః సమా వాప్యథవావరా
నేను ఎప్పుడూ భర్తకు ఇష్టపడని వాడిని, అతని కుటుంబంలో కూడా కైకేయి వాళ్ల మధ్య సమానంగా లేదా అంతకన్నా తక్కువగానే ఉండిపోయాను.
యో హి మాం సేవతే కశ్చిదపి వాప్యనువర్తతే। కైకేయ్యాః పుత్రమన్వీక్ష్య స జనో నాభిభాషతే
ఎవరైనా నన్ను సేవించినా, నా వెంట నడిచినా, కైకేయి కుమారుడిని చూసిన వెంటనే వాళ్లు నాతో మాటలు కూడా చెప్పరు.
నిత్యక్రోధతయా తస్యాః కథం ను ఖరవాది తత్। కైకేయ్యా వదనం ద్రష్టుం పుత్ర శక్ష్యామి దుర్గతా
ఆమె ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండే మాటలు మాట్లాడుతుంది. నా దురదృష్టానికి, ఆమె ముఖాన్ని చూడటానికి నేను ఎలా తట్టుకోగలను, నా కుమారుడా?