న క్రుధ్యత్యభిశప్తోఽపి క్రోధనీయాని వర్జయన్। క్రుద్ధాన్ ప్రసాదయన్ సర్వాన్ స ఇతోఽద్య ప్రవత్స్యతి
అతను ఎవరైనా అపహాస్యం చేసినా కోపపడడు, కోపానికి కారణమయ్యే విషయాల్ని దూరంగా ఉంచుతాడు. కోపంగా ఉన్నవారిని శాంతింపజేస్తూ, ఈ రోజు ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతాడు.
అబుద్ధిర్బత నో రాజా జీవలోకం చరత్యయమ్। యో గతిం సర్వభూతానాం పరిత్యజతి రాఘవమ్
అయ్యో! మన రాజు తెలివి లేకుండా జీవుల మధ్య తిరుగుతున్నాడు. ఎందుకంటే, అన్ని జీవులకు మార్గమైన రాఘవుని వదిలిపెడుతున్నాడు.
ఇతి సర్వా మహిష్యస్తా వివత్సా ఇవ ధేనవః। పతిమాచుక్రుశుశ్చాపి సస్వనం చాపి చుక్రుశుః
అందరు రాజపత్నులు, పిల్లలు లేని ఆవుల్లా, తమ భర్త కోసం పెద్దగా ఏడుస్తూ, గట్టిగా విలపించసాగారు.
స హి చాన్తఃపురే ఘోరమార్తశబ్దం మహీపతిః। పుత్రశోకాభిసంతప్తః శ్రుత్వా వ్యాలీయతాసనే
తన కుమారుని కోసం దుఃఖంతో బాధపడుతున్న రాజు, అంతఃపురంలో ఆ భయంకరమైన ఆర్తనాదాన్ని విని, తన ఆసనంపై కూలిపోయాడు.
రామస్తు భృశమాయస్తో నిఃశ్వసన్నివ కుఞ్జరః। జగామ సహితో భ్రాత్రా మాతురన్తఃపురం వశీ
రాముడు చాలా మనోవేదనతో, ఏనుగు లా గట్టిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, తన తమ్ముడితో కలిసి, ఆత్మనిగ్రహంతో తల్లి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు.
సోఽపశ్యత్ పురుషం తత్ర వృద్ధం పరమపూజితమ్। ఉపవిష్టం గృహద్వారి తిష్ఠతశ్చాపరాన్ బహూన్
అక్కడ రాముడు, ఇంటి తలుపు దగ్గర కూర్చున్న, ఎంతో గౌరవాన్ని పొందిన వృద్ధుణ్ని, అలాగే అక్కడ నిలబడి ఉన్న మరికొంతమందిని చూశాడు.
దృష్ట్వైవ తు తదా రామం తే సర్వే సముపస్థితాః। జయేన జయతాం శ్రేష్ఠం వర్ధయన్తి స్మ రాఘవమ్
రాముడిని చూసిన వెంటనే అక్కడ ఉన్నవారు అందరూ, విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన రాఘవునికి జయధ్వానాలతో అభినందనలు తెలిపారు.
ప్రవిశ్య ప్రథమాం కక్ష్యాం ద్వితీయాయాం దదర్శ సః। బ్రాహ్మణాన్ వేదసమ్పన్నాన్ వృద్ధాన్ రాజ్ఞాభిసత్కృతాన్
మొదటి గదిలోకి ప్రవేశించిన రాముడు, రెండో గదిలో వేదాలు నేర్చుకున్న వృద్ధ బ్రాహ్మణులను, రాజు గౌరవించిన వారిని చూశాడు.
ప్రణమ్య రామస్తాన్ వృద్ధాంస్తృతీయాయాం దదర్శ సః। స్త్రియో బాలాశ్చ వృద్ధాశ్చ ద్వారరక్షణతత్పరాః
ఆ వృద్ధులకు నమస్కరించిన తర్వాత, మూడవ గదిలో రాముడు, తలుపు కాపాడడంలో నిమగ్నమైన మహిళలను, పిల్లలను, వృద్ధులను చూశాడు.
వర్ధయిత్వా ప్రహృష్టాస్తాః ప్రవిశ్య చ గృహం స్త్రియః। న్యవేదయన్త త్వరితం రామమాతుః ప్రియం తదా
ఆ సంతోషంగా ఉన్న మహిళలు ఆశీర్వాదాలు చెప్పి, ఇంట్లోకి వెళ్లి, రాముడు వచ్చాడని వెంటనే అతని తల్లికి చెప్పారు.
కౌసల్యాపి తదా దేవీ రాత్రిం స్థిత్వా సమాహితా। ప్రభాతే చాకరోత్ పూజాం విష్ణోః పుత్రహితైషిణీ
ఆ సమయంలో కౌసల్యా దేవి, రాత్రంతా ధ్యానంలో గడిపి, ఉదయాన్నే తన కుమారుని మేలుకోసం విష్ణువుని పూజ చేసింది.
సా క్షౌమవసనా హృష్టా నిత్యం వ్రతపరాయణా। అగ్నిం జుహోతి స్మ తదా మన్త్రవత్ కృతమఙ్గలా
ఆమె పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, ఆనందంగా, ఎప్పుడూ వ్రతంలో నిమగ్నమై, శుభకార్యాలు ముగించుకుని, మంత్రాలతో అగ్నికి హోమం చేసింది.
ప్రవిశ్య తు తదా రామో మాతురన్తఃపురం శుభమ్। దదర్శ మాతరం తత్ర హావయన్తీం హుతాశనమ్
ఆ సమయంలో రాముడు తన తల్లి పవిత్రమైన అంతఃపురంలోకి వెళ్లి, అక్కడ ఆమెను అగ్నికి హోమం చేస్తూ చూశాడు.
దేవకార్యనిమిత్తం చ తత్రాపశ్యత్ సముద్యతమ్। దధ్యక్షతఘృతం చైవ మోదకాన్ హవిషస్తథా
అక్కడ రాముడు దేవతల పూజ కోసం సిద్ధంగా ఉంచిన పెరుగు, అక్షతలు, నెయ్యి, మిఠాయిలు, ఇతర హవిస్సులు చూశాడు.
లాజాన్ మాల్యాని శుక్లాని పాయసం కృసరం తథా। సమిధః పూర్ణకుమ్భాంశ్చ దదర్శ రఘునన్దనః
రఘునందనుడు అక్కడ లాజులు, తెల్ల పుష్పమాలలు, పాయసం, కిసిరా, దారలు, నిండిన కుంభాలు చూశాడు.
తాం శుక్లక్షౌమసంవీతాం వ్రతయోగేన కర్శితామ్। తర్పయన్తీం దదర్శాద్భిర్దేవతాం వరవర్ణినీమ్
ఆమె తెల్ల పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, వ్రతచర్య వల్ల క్షీణించి, దేవతలకు తర్పణం ఇస్తూ, ప్రకాశవంతంగా కనిపించింది.
స మాతరముపక్రాన్తాముపసంగృహ్య రాఘవః। పరిష్వక్తశ్చ బాహుభ్యామవఘ్రాతశ్చ మూర్ధని
రాఘవుడు తన తల్లిని దగ్గరకి వెళ్లి, రెండు చేతులతో ఆలింగనం చేసి, తలపై ముద్దుపెట్టాడు.
తమువాచ దురాధర్షం రాఘవం సుతమాత్మనః। కౌసల్యా పుత్రవాత్సల్యాదిదం ప్రియహితం వచః
కదలించలేని కౌసల్యా, తల్లి ప్రేమతో తన కుమారుడు రాఘవునికి మధురంగా, మేలైన మాటలు చెప్పింది.
వృద్ధానాం ధర్మశీలానాం రాజర్షీణాం మహాత్మనామ్। ప్రాప్నుహ్యాయుశ్చ కీర్తిం చ ధర్మం చాప్యుచితం కులే
పెద్దలు, ధర్మబద్ధమైన రాజర్షులు, మహాత్ములు పొందినట్లు, నువ్వు కూడా నీ వంశానికి తగిన ఆయుష్షు, కీర్తి, ధర్మాన్ని సంపాదించాలి.
సత్యప్రతిజ్ఞం పితరం రాజానం పశ్య రాఘవ। అద్యైవ త్వాం స ధర్మాత్మా యౌవరాజ్యేఽభిషేక్ష్యతి
రాఘవా, నీ తండ్రి రాజు, మాట నిలబెట్టుకునే ధర్మాత్ముడు, నిన్ను ఈరోజే యువరాజుగా అభిషేకించబోతున్నాడు.
దత్తమాసనమాలభ్య భోజనేన నిమన్త్రితః। మాతరం రాఘవః కించిత్ ప్రసార్యాఞ్జలిమబ్రవీత్
ఆహ్వానించిన ఆసనాన్ని స్వీకరించి, భోజనానికి పిలవబడిన రాఘవుడు, చేతులు జోడించి తల్లి దగ్గర కొద్దిగా మాట్లాడాడు.
స స్వభావవినీతశ్చ గౌరవాచ్చ తథానతః। ప్రస్థితో దణ్డకారణ్యమాప్రష్టుముపచక్రమే
స్వభావంగా వినయంతో, గౌరవంతో తలవంచి, అప్పుడు దండకారణ్యానికి వెళ్లేందుకు వీడ్కోలు చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
దేవి నూనం న జానీషే మహద్ భయముపస్థితమ్। ఇదం తవ చ దుఃఖాయ వైదేహ్యా లక్ష్మణస్య చ
దేవీ, నీకు ఈ మహా ప్రమాదం వచ్చిందని తెలియదు. ఇది నీకూ, వైదేహికీ, లక్ష్మణుడికీ బాధ కలిగించేది.
గమిష్యే దణ్డకారణ్యం కిమనేనాసనేన మే। విష్టరాసనయోగ్యో హి కాలోఽయం మాముపస్థితః
నేను దండకారణ్యానికి వెళ్తాను. నాకు ఈ ఆసనం ఏమి ఉపయోగం? అడవి ఆసనానికి తగిన సమయం ఇప్పుడు వచ్చింది.
చతుర్దశ హి వర్షాణి వత్స్యామ విజనే వనే। కన్దమూలఫలైర్జీవన్ హిత్వా మునివదామిషమ్
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను ఎడారి అడవిలో ఉండి, కందమూలఫలాలు తింటూ, మునిలా మాంసాహారం వదిలేస్తాను.
భరతాయ మహారాజో యౌవరాజ్యం ప్రయచ్ఛతి। మాం పునర్దణ్డకారణ్యం వివాసయతి తాపసమ్
మహారాజు యువరాజ్యాన్ని భరతునికి ఇస్తున్నాడు. నన్ను మాత్రం తపస్విలా దండకారణ్యంలోకి వెళ్ళమంటున్నాడు.
స షట్ చాష్టౌ చ వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే। ఆసేవమానో వన్యాని ఫలమూలైశ్చ వర్తయన్
ఆరు, ఎనిమిది సంవత్సరాలు నేను ఎడారి అడవిలో ఉండి, అడవి ఫలమూలాలతో జీవించబోతున్నాను.
సా నికృత్తేవ సాలస్య యష్టిః పరశునా వనే। పపాత సహసా దేవీ దేవతేవ దివశ్చ్యుతా
అడవిలో పరశువుతో నరికిన శాలవృక్షపు కొమ్మలా, ఆ దేవి అకస్మాత్తుగా పడిపోయింది. ఆకాశం నుంచి పడిపోయిన దేవతలా కనిపించింది.
తామదుఃఖోచితాం దృష్ట్వా పతితాం కదలీమివ। రామస్తూత్థాపయామాస మాతరం గతచేతసమ్
బాధకు అలవాటు లేని తల్లిని, అరటికాయ కాండం లాగా నేలపై పడిపోయినదాన్ని చూసి, రాముడు, ఆత్మచేతన కోల్పోయిన తల్లిని లేపేందుకు ప్రయత్నించాడు.
ఉపావృత్యోత్థితాం దీనాం వడవామివ వాహితామ్। పాంసుగుణ్ఠితసర్వాఙ్గీం విమమర్శ చ పాణినా
పొడి మట్టితో కప్పబడిన శరీరాన్ని రాముడు తన చేతితో తాకాడు. ఆమె బాధతో, బలహీనంగా, ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయిన గుర్రిలా లేచింది.