యావన్మాతరమాపృచ్ఛే సీతాం చానునయామ్యహమ్। తతోఽద్యైవ గమిష్యామి దణ్డకానాం మహద్ వనమ్
నేను ముందుగా తల్లిని వీడిపోగా, సీతను ఓదార్చిన వెంటనే, ఈ రోజే దండకారణ్యంలోని గొప్ప అడవికి వెళ్ళిపోతాను.
భరతః పాలయేద్ రాజ్యం శుశ్రూషేచ్చ పితుర్యథా। తథా భవత్యా కర్తవ్యం స హి ధర్మః సనాతనః
భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలించి, తండ్రికి విధేయుడిగా ఉండాలి. అలాగే నువ్వు కూడా నీ కర్తవ్యం చేయాలి. ఇదే శాశ్వత ధర్మం.
రామస్య తు వచః శ్రుత్వా భృశం దుఃఖగతః పితా। శోకాదశక్నువన్ వక్తుం ప్రరురోద మహాస్వనమ్
రాముడు చెప్పిన మాటలు విన్న వెంటనే, తండ్రి దశరథుడు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. ఆ బాధను తట్టుకోలేక, మాటలు రావడం ఆగిపోయి, గొప్పగా ఏడ్చాడు.
వన్దిత్వా చరణౌ రాజ్ఞో విసంజ్ఞస్య పితుస్తదా। కైకేయ్యాశ్చాప్యనార్యాయా నిష్పపాత మహాద్యుతిః
ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి రాముడు, స్పృహ తప్పిన తండ్రి దశరథుని పాదాలకు నమస్కరించి, అన్యాయంగా ప్రవర్తించిన కైకేయి పాదాలకు కూడా వందనం చేసి నేలపై పడిపోయాడు.
స రామః పితరం కృత్వా కైకేయీం చ ప్రదక్షిణమ్। నిష్క్రమ్యాన్తఃపురాత్ తస్మాత్ స్వం దదర్శ సుహృజ్జనమ్
రాముడు తండ్రి దశరథుని, కైకేయిని ప్రదక్షిణంగా చుట్టి, ఆ అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి తన స్నేహితులను చూశాడు.
తం బాష్పపరిపూర్ణాక్షః పృష్ఠతోఽనుజగామ హ। లక్ష్మణః పరమక్రుద్ధః సుమిత్రానన్దవర్ధనః
సుమిత్రకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే లక్ష్మణుడు, కన్నీళ్లు కన్నుల్లో నిండిపోయి, కోపంతో రగిలిపోతూ, రాముని వెనక వెంట వెళ్లాడు.
ఆభిషేచనికం భాణ్డం కృత్వా రామః ప్రదక్షిణమ్। శనైర్జగామ సాపేక్షో దృష్టిం తత్రావిచాలయన్
రాముడు తన అభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన పాత్రలను ప్రదక్షిణగా చుట్టి, వాటిని కన్ను తిప్పకుండా, మెల్లగా అక్కడినుంచి నడిచాడు.
న చాస్య మహతీం లక్ష్మీం రాజ్యనాశోఽపకర్షతి। లోకకాన్తస్య కాన్తత్వాచ్ఛీతరశ్మేరివ క్షయః
రాజ్యం పోయినప్పటికీ, అందరికి ప్రియమైన రాముని మహత్తరమైన కాంతి ఏమాత్రం తగ్గలేదు. చల్లని చంద్రుడు క్షయమవుతున్నా, అతని అందం తగ్గనట్టే రాముని మహిమ కూడా తగ్గలేదు.
న వనం గన్తుకామస్య త్యజతశ్చ వసుంధరామ్। సర్వలోకాతిగస్యేవ లక్ష్యతే చిత్తవిక్రియా
అటు అరణ్యంలోకి వెళ్లాలని, ఇటు భూమిని వదిలిపెట్టాలని అనుకుంటున్న రాముని మనసులో ఎలాంటి కలత కనిపించలేదు. అతను లోకానికి అతీతుడిలా ఉన్నాడు.
ప్రతిషిధ్య శుభం ఛత్రం వ్యజనే చ స్వలంకృతే। విసర్జయిత్వా స్వజనం రథం పౌరాంస్తథా జనాన్
ఆ శుభ్రమైన గొడుగు, అందంగా అలంకరించిన వింతలు తీసేయమని చెప్పి, తనవాళ్లను, రథాన్ని, పట్టణ ప్రజలను అందరినీ పంపించాడు.
ధారయన్ మనసా దుఃఖమిన్ద్రియాణి నిగృహ్య చ। ప్రవివేశాత్మవాన్ వేశ్మ మాతురప్రియశంసివాన్
మనసులో బాధను దాచుకొని, ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకుని, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన రాముడు తల్లి ఇంటిలోకి ప్రవేశించాడు. అయితే, తన తల్లికి ఇష్టంకాని వార్తను తీసుకువచ్చాడు.
సర్వోఽప్యభిజనః శ్రీమాన్ శ్రీమతః సత్యవాదినః। నాలక్షయత రామస్య కంచిదాకారమాననే
ప్రముఖుడు, ధనికుడు, సత్యవాది అయిన రాముని ముఖంలో ఏ మార్పు వచ్చినా, అతని సేవకులెవరూ గమనించలేకపోయారు.
ఉచితం చ మహాబాహుర్న జహౌ హర్షమాత్మవాన్। శారదః సముదీర్ణాంశుశ్చన్ద్రస్తేజ ఇవాత్మజమ్
బలమైన భుజాలు కలిగిన, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్న రాముడు తన సహజ హర్షాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. శరదృతువులో ప్రకాశించే చంద్రుడు తన వెలుతురుతో మెరిసేలా రాముడు కూడా ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు.
వాచా మధురయా రామః సర్వం సమ్మానయఞ్జనమ్। మాతుః సమీపం ధర్మాత్మా ప్రవివేశ మహాయశాః
పెద్ద పేరున్న, ధర్మబద్ధుడైన రాముడు అందరితో మధురంగా మాట్లాడి, వారిని గౌరవించి, తల్లి సమీపానికి వెళ్లాడు.
తం గుణైః సమతాం ప్రాప్తో భ్రాతా విపులవిక్రమః। సౌమిత్రిరనువవ్రాజ ధారయన్ దుఃఖమాత్మజమ్
అతని సోదరుడు, గొప్ప పరాక్రమం కలిగిన లక్ష్మణుడు, రామునికి సమానమైన గుణాలతో, తన హృదయంలోని బాధను దాచుకొని, రాముని వెంట నడిచాడు.
ప్రవిశ్య వేశ్మాతిభృశం ముదా యుతం సమీక్ష్య తాం చార్థవిపత్తిమాగతామ్। న చైవ రామోఽత్ర జగామ విక్రియాం సుహృజ్జనస్యాత్మవిపత్తిశఙ్కయా
ఆ ఇంట్లోకి ప్రవేశించినప్పుడు, అక్కడ ఆనందంతో నిండిన వాతావరణాన్ని చూసి, ఆపద వచ్చిందని గ్రహించినా, తన మిత్రులకు ఏదైనా కష్టం కలుగుతుందేమో అని భయపడి, రాముడు తన మనసులో ఏ మార్పు చూపించలేదు.
thumb|వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే వింశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడే ఇరవయ్యవ సర్గను వినండి.
తస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రే నిష్క్రామతి కృతాఞ్జలౌ। ఆర్తశబ్దో మహాన్ జజ్ఞే స్త్రీణామన్తఃపురే తదా
ఆ పురుషశార్దూలుడు చేతులు జోడించి బయటకు వెళ్లిన వెంటనే, అంతఃపురంలోని స్త్రీలు గాఢమైన వేదనతో పెద్దగా ఏడ్చారు.
కృత్యేష్వచోదితః పిత్రా సర్వస్యాన్తఃపురస్య చ। గతిశ్చ శరణం చాసీత్ స రామోఽద్య ప్రవత్స్యతి
తండ్రి గారితో పాటు అంతఃపురంలోని అందరూ చెప్పిన పనుల్లో రాముడు వారికి దారి చూపేవాడు, ఆశ్రయం ఇచ్చేవాడు. కానీ ఈ రోజు ఆయన వెళ్లిపోతున్నాడు.
కౌసల్యాయాం యథా యుక్తో జనన్యాం వర్తతే సదా। తథైవ వర్తతేఽస్మాసు జన్మప్రభృతి రాఘవః
కౌసల్యా తల్లిని రాముడు ఎప్పుడూ ఎంత ప్రేమగా చూసుకున్నాడో, పుట్టినప్పటి నుండి మనందరినీ కూడా అలాగే చూసుకున్నాడు.
న క్రుధ్యత్యభిశప్తోఽపి క్రోధనీయాని వర్జయన్। క్రుద్ధాన్ ప్రసాదయన్ సర్వాన్ స ఇతోఽద్య ప్రవత్స్యతి
అతను ఎవరైనా అపహాస్యం చేసినా కోపపడడు, కోపానికి కారణమయ్యే విషయాల్ని దూరంగా ఉంచుతాడు. కోపంగా ఉన్నవారిని శాంతింపజేస్తూ, ఈ రోజు ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతాడు.
అబుద్ధిర్బత నో రాజా జీవలోకం చరత్యయమ్। యో గతిం సర్వభూతానాం పరిత్యజతి రాఘవమ్
అయ్యో! మన రాజు తెలివి లేకుండా జీవుల మధ్య తిరుగుతున్నాడు. ఎందుకంటే, అన్ని జీవులకు మార్గమైన రాఘవుని వదిలిపెడుతున్నాడు.
ఇతి సర్వా మహిష్యస్తా వివత్సా ఇవ ధేనవః। పతిమాచుక్రుశుశ్చాపి సస్వనం చాపి చుక్రుశుః
అందరు రాజపత్నులు, పిల్లలు లేని ఆవుల్లా, తమ భర్త కోసం పెద్దగా ఏడుస్తూ, గట్టిగా విలపించసాగారు.
స హి చాన్తఃపురే ఘోరమార్తశబ్దం మహీపతిః। పుత్రశోకాభిసంతప్తః శ్రుత్వా వ్యాలీయతాసనే
తన కుమారుని కోసం దుఃఖంతో బాధపడుతున్న రాజు, అంతఃపురంలో ఆ భయంకరమైన ఆర్తనాదాన్ని విని, తన ఆసనంపై కూలిపోయాడు.
రామస్తు భృశమాయస్తో నిఃశ్వసన్నివ కుఞ్జరః। జగామ సహితో భ్రాత్రా మాతురన్తఃపురం వశీ
రాముడు చాలా మనోవేదనతో, ఏనుగు లా గట్టిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, తన తమ్ముడితో కలిసి, ఆత్మనిగ్రహంతో తల్లి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు.
సోఽపశ్యత్ పురుషం తత్ర వృద్ధం పరమపూజితమ్। ఉపవిష్టం గృహద్వారి తిష్ఠతశ్చాపరాన్ బహూన్
అక్కడ రాముడు, ఇంటి తలుపు దగ్గర కూర్చున్న, ఎంతో గౌరవాన్ని పొందిన వృద్ధుణ్ని, అలాగే అక్కడ నిలబడి ఉన్న మరికొంతమందిని చూశాడు.
దృష్ట్వైవ తు తదా రామం తే సర్వే సముపస్థితాః। జయేన జయతాం శ్రేష్ఠం వర్ధయన్తి స్మ రాఘవమ్
రాముడిని చూసిన వెంటనే అక్కడ ఉన్నవారు అందరూ, విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన రాఘవునికి జయధ్వానాలతో అభినందనలు తెలిపారు.
ప్రవిశ్య ప్రథమాం కక్ష్యాం ద్వితీయాయాం దదర్శ సః। బ్రాహ్మణాన్ వేదసమ్పన్నాన్ వృద్ధాన్ రాజ్ఞాభిసత్కృతాన్
మొదటి గదిలోకి ప్రవేశించిన రాముడు, రెండో గదిలో వేదాలు నేర్చుకున్న వృద్ధ బ్రాహ్మణులను, రాజు గౌరవించిన వారిని చూశాడు.
ప్రణమ్య రామస్తాన్ వృద్ధాంస్తృతీయాయాం దదర్శ సః। స్త్రియో బాలాశ్చ వృద్ధాశ్చ ద్వారరక్షణతత్పరాః
ఆ వృద్ధులకు నమస్కరించిన తర్వాత, మూడవ గదిలో రాముడు, తలుపు కాపాడడంలో నిమగ్నమైన మహిళలను, పిల్లలను, వృద్ధులను చూశాడు.
వర్ధయిత్వా ప్రహృష్టాస్తాః ప్రవిశ్య చ గృహం స్త్రియః। న్యవేదయన్త త్వరితం రామమాతుః ప్రియం తదా
ఆ సంతోషంగా ఉన్న మహిళలు ఆశీర్వాదాలు చెప్పి, ఇంట్లోకి వెళ్లి, రాముడు వచ్చాడని వెంటనే అతని తల్లికి చెప్పారు.