తవ త్వహం క్షమం మన్యే నోత్సుకస్య విలమ్బనమ్। రామ తస్మాదితః శీఘ్రం వనం త్వం గన్తుమర్హసి
రామా, నీవు వెళ్ళాలని ఉత్సాహంగా ఉన్నప్పుడు ఆలస్యం చేయడం సరికాదు అని నేను భావిస్తున్నాను. అందుకే వెంటనే అడవికి వెళ్ళాలి.
వ్రీడాన్వితః స్వయం యచ్చ నృపస్త్వాం నాభిభాషతే। నైతత్ కించిన్నరశ్రేష్ఠ మన్యురేషోఽపనీయతామ్
రామా, రాజు సిగ్గుతో నిన్ను స్వయంగా మాట్లాడటం లేదు. నీవు దీనిని ఏమాత్రం పట్టించుకోకూడదు. ఏ కోపమూ మనసులో పెట్టుకోకుము.
యావత్త్వం న వనం యాతః పురాదస్మాదతిత్వరమ్। పితా తావన్న తే రామ స్నాస్యతే భోక్ష్యతేఽపి వా
రామా, నీవు ఈ నగరం నుంచి అడవికి వెళ్ళే వరకు నీ తండ్రి స్నానం చేయడు, తిండి తినడు. కాబట్టి త్వరగా వెళ్ళు.
ధిక్కష్టమితి నిఃశ్వస్య రాజా శోకపరిప్లుతః। మూర్చ్ఛితో న్యపతత్ తస్మిన్ పర్యఙ్కే హేమభూషితే
'అయ్యో, ఎంత దురదృష్టం!' అని ఆలోచిస్తూ, రాజు దుఃఖంతో ఊపిరి పీల్చి, బంగారు అలంకారాలున్న మంచంపై మూర్చపోయి పడిపోయాడు.
రామోఽప్యుత్థాప్య రాజానం కైకేయ్యాభిప్రచోదితః। కశయేవ హతో వాజీ వనం గన్తుం కృతత్వరః
కైకేయి ప్రేరణతో రాముడు రాజును లేపి, కొరడాతో కొట్టిన గుర్రంలా వేగంగా అడవికి వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
నాహమర్థపరో దేవి లోకమావస్తుముత్సహే। విద్ధి మామృషిభిస్తుల్యం విమలం ధర్మమాస్థితమ్
దేవీ, నాకు ధనమూ, లాభమూ అవసరం లేదు. ఈ లోకంలో ఉండడం నాకు ఇష్టం లేదు. నేను ఋషుల్లా, పవిత్రమైన ధర్మాన్ని పాటిస్తున్నవాడిని అని తెలుసుకో.
యత్ తత్రభవతః కించిచ్ఛక్యం కర్తుం ప్రియం మయా। ప్రాణానపి పరిత్యజ్య సర్వథా కృతమేవ తత్
మీకు నచ్చేలా అక్కడ నేను చేయగలిగినది ఏదైనా ఉంటే, ప్రాణాలకైనా పరిగణించకుండా, నేను పూర్తిగా చేసాను.
న హ్యతో ధర్మచరణం కించిదస్తి మహత్తరమ్। యథా పితరి శుశ్రూషా తస్య వా వచనక్రియా
తండ్రికి సేవ చేయడం, ఆయన మాట వినడం కన్నా గొప్ప ధర్మం ఇంకేదీ లేదు.
అనుక్తోఽప్యత్రభవతా భవత్యా వచనాదహమ్। వనే వత్స్యామి విజనే వర్షాణీహ చతుర్దశ
ఆయన నన్ను చెప్పకపోయినా, నీ మాటకు నేను ఇక్కడ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసిస్తాను.
న నూనం మయి కైకేయి కించిదాశంససే గుణాన్। యద్ రాజానమవోచస్త్వం మమేశ్వరతరా సతీ
కైకేయి, నాలో ఏమైనా మంచి లక్షణాలు ఉన్నాయని నువ్వు నమ్మడం లేదు. అందుకే నువ్వు నా గురించి రాజుతో మాట్లాడావు.
యావన్మాతరమాపృచ్ఛే సీతాం చానునయామ్యహమ్। తతోఽద్యైవ గమిష్యామి దణ్డకానాం మహద్ వనమ్
నేను ముందుగా తల్లిని వీడిపోగా, సీతను ఓదార్చిన వెంటనే, ఈ రోజే దండకారణ్యంలోని గొప్ప అడవికి వెళ్ళిపోతాను.
భరతః పాలయేద్ రాజ్యం శుశ్రూషేచ్చ పితుర్యథా। తథా భవత్యా కర్తవ్యం స హి ధర్మః సనాతనః
భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలించి, తండ్రికి విధేయుడిగా ఉండాలి. అలాగే నువ్వు కూడా నీ కర్తవ్యం చేయాలి. ఇదే శాశ్వత ధర్మం.
రామస్య తు వచః శ్రుత్వా భృశం దుఃఖగతః పితా। శోకాదశక్నువన్ వక్తుం ప్రరురోద మహాస్వనమ్
రాముడు చెప్పిన మాటలు విన్న వెంటనే, తండ్రి దశరథుడు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. ఆ బాధను తట్టుకోలేక, మాటలు రావడం ఆగిపోయి, గొప్పగా ఏడ్చాడు.
వన్దిత్వా చరణౌ రాజ్ఞో విసంజ్ఞస్య పితుస్తదా। కైకేయ్యాశ్చాప్యనార్యాయా నిష్పపాత మహాద్యుతిః
ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి రాముడు, స్పృహ తప్పిన తండ్రి దశరథుని పాదాలకు నమస్కరించి, అన్యాయంగా ప్రవర్తించిన కైకేయి పాదాలకు కూడా వందనం చేసి నేలపై పడిపోయాడు.
స రామః పితరం కృత్వా కైకేయీం చ ప్రదక్షిణమ్। నిష్క్రమ్యాన్తఃపురాత్ తస్మాత్ స్వం దదర్శ సుహృజ్జనమ్
రాముడు తండ్రి దశరథుని, కైకేయిని ప్రదక్షిణంగా చుట్టి, ఆ అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి తన స్నేహితులను చూశాడు.
తం బాష్పపరిపూర్ణాక్షః పృష్ఠతోఽనుజగామ హ। లక్ష్మణః పరమక్రుద్ధః సుమిత్రానన్దవర్ధనః
సుమిత్రకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే లక్ష్మణుడు, కన్నీళ్లు కన్నుల్లో నిండిపోయి, కోపంతో రగిలిపోతూ, రాముని వెనక వెంట వెళ్లాడు.
ఆభిషేచనికం భాణ్డం కృత్వా రామః ప్రదక్షిణమ్। శనైర్జగామ సాపేక్షో దృష్టిం తత్రావిచాలయన్
రాముడు తన అభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన పాత్రలను ప్రదక్షిణగా చుట్టి, వాటిని కన్ను తిప్పకుండా, మెల్లగా అక్కడినుంచి నడిచాడు.
న చాస్య మహతీం లక్ష్మీం రాజ్యనాశోఽపకర్షతి। లోకకాన్తస్య కాన్తత్వాచ్ఛీతరశ్మేరివ క్షయః
రాజ్యం పోయినప్పటికీ, అందరికి ప్రియమైన రాముని మహత్తరమైన కాంతి ఏమాత్రం తగ్గలేదు. చల్లని చంద్రుడు క్షయమవుతున్నా, అతని అందం తగ్గనట్టే రాముని మహిమ కూడా తగ్గలేదు.
న వనం గన్తుకామస్య త్యజతశ్చ వసుంధరామ్। సర్వలోకాతిగస్యేవ లక్ష్యతే చిత్తవిక్రియా
అటు అరణ్యంలోకి వెళ్లాలని, ఇటు భూమిని వదిలిపెట్టాలని అనుకుంటున్న రాముని మనసులో ఎలాంటి కలత కనిపించలేదు. అతను లోకానికి అతీతుడిలా ఉన్నాడు.
ప్రతిషిధ్య శుభం ఛత్రం వ్యజనే చ స్వలంకృతే। విసర్జయిత్వా స్వజనం రథం పౌరాంస్తథా జనాన్
ఆ శుభ్రమైన గొడుగు, అందంగా అలంకరించిన వింతలు తీసేయమని చెప్పి, తనవాళ్లను, రథాన్ని, పట్టణ ప్రజలను అందరినీ పంపించాడు.
ధారయన్ మనసా దుఃఖమిన్ద్రియాణి నిగృహ్య చ। ప్రవివేశాత్మవాన్ వేశ్మ మాతురప్రియశంసివాన్
మనసులో బాధను దాచుకొని, ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకుని, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన రాముడు తల్లి ఇంటిలోకి ప్రవేశించాడు. అయితే, తన తల్లికి ఇష్టంకాని వార్తను తీసుకువచ్చాడు.
సర్వోఽప్యభిజనః శ్రీమాన్ శ్రీమతః సత్యవాదినః। నాలక్షయత రామస్య కంచిదాకారమాననే
ప్రముఖుడు, ధనికుడు, సత్యవాది అయిన రాముని ముఖంలో ఏ మార్పు వచ్చినా, అతని సేవకులెవరూ గమనించలేకపోయారు.
ఉచితం చ మహాబాహుర్న జహౌ హర్షమాత్మవాన్। శారదః సముదీర్ణాంశుశ్చన్ద్రస్తేజ ఇవాత్మజమ్
బలమైన భుజాలు కలిగిన, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్న రాముడు తన సహజ హర్షాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. శరదృతువులో ప్రకాశించే చంద్రుడు తన వెలుతురుతో మెరిసేలా రాముడు కూడా ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు.
వాచా మధురయా రామః సర్వం సమ్మానయఞ్జనమ్। మాతుః సమీపం ధర్మాత్మా ప్రవివేశ మహాయశాః
పెద్ద పేరున్న, ధర్మబద్ధుడైన రాముడు అందరితో మధురంగా మాట్లాడి, వారిని గౌరవించి, తల్లి సమీపానికి వెళ్లాడు.
తం గుణైః సమతాం ప్రాప్తో భ్రాతా విపులవిక్రమః। సౌమిత్రిరనువవ్రాజ ధారయన్ దుఃఖమాత్మజమ్
అతని సోదరుడు, గొప్ప పరాక్రమం కలిగిన లక్ష్మణుడు, రామునికి సమానమైన గుణాలతో, తన హృదయంలోని బాధను దాచుకొని, రాముని వెంట నడిచాడు.
ప్రవిశ్య వేశ్మాతిభృశం ముదా యుతం సమీక్ష్య తాం చార్థవిపత్తిమాగతామ్। న చైవ రామోఽత్ర జగామ విక్రియాం సుహృజ్జనస్యాత్మవిపత్తిశఙ్కయా
ఆ ఇంట్లోకి ప్రవేశించినప్పుడు, అక్కడ ఆనందంతో నిండిన వాతావరణాన్ని చూసి, ఆపద వచ్చిందని గ్రహించినా, తన మిత్రులకు ఏదైనా కష్టం కలుగుతుందేమో అని భయపడి, రాముడు తన మనసులో ఏ మార్పు చూపించలేదు.
thumb|వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే వింశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడే ఇరవయ్యవ సర్గను వినండి.
తస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రే నిష్క్రామతి కృతాఞ్జలౌ। ఆర్తశబ్దో మహాన్ జజ్ఞే స్త్రీణామన్తఃపురే తదా
ఆ పురుషశార్దూలుడు చేతులు జోడించి బయటకు వెళ్లిన వెంటనే, అంతఃపురంలోని స్త్రీలు గాఢమైన వేదనతో పెద్దగా ఏడ్చారు.
కృత్యేష్వచోదితః పిత్రా సర్వస్యాన్తఃపురస్య చ। గతిశ్చ శరణం చాసీత్ స రామోఽద్య ప్రవత్స్యతి
తండ్రి గారితో పాటు అంతఃపురంలోని అందరూ చెప్పిన పనుల్లో రాముడు వారికి దారి చూపేవాడు, ఆశ్రయం ఇచ్చేవాడు. కానీ ఈ రోజు ఆయన వెళ్లిపోతున్నాడు.
కౌసల్యాయాం యథా యుక్తో జనన్యాం వర్తతే సదా। తథైవ వర్తతేఽస్మాసు జన్మప్రభృతి రాఘవః
కౌసల్యా తల్లిని రాముడు ఎప్పుడూ ఎంత ప్రేమగా చూసుకున్నాడో, పుట్టినప్పటి నుండి మనందరినీ కూడా అలాగే చూసుకున్నాడు.