thumb|అష్టాదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టాదశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో పదహారవ అధ్యాయం వినబడును.
స దదర్శాసనే రామో విషణ్ణం పితరం శుభే। కైకేయ్యా సహితం దీనం ముఖేన పరిశుష్యతా
ఆ సమయంలో రాముడు, తన తండ్రిని కూర్చుని, కైకేయితో కలిసి, ముఖం వాడిపోయి, దుఃఖంతో ఉన్నట్టుగా చూశాడు.
స పితుశ్చరణౌ పూర్వమభివాద్య వినీతవత్। తతో వవన్దే చరణౌ కైకేయ్యాః సుసమాహితః
ముందుగా, వినయంగా తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించి, ఆ తర్వాత శాంతంగా కైకేయి పాదాలకు కూడా నమస్కరించాడు.
రామేత్యుక్త్వా తు వచనం బాష్పపర్యాకులేక్షణః। శశాక నృపతిర్దీనో నేక్షితుం నాభిభాషితుమ్
రాజు కన్నీళ్లు నిండిన కళ్లతో 'రామా' అని పిలిచినా, అతడు ఎంతో దుఃఖంతో రాముని వైపు చూడలేక, మాట కూడా చెప్పలేకపోయాడు.
తదపూర్వం నరపతేర్దృష్ట్వా రూపం భయావహమ్। రామోఽపి భయమాపన్నః పదా స్పృష్ట్వేవ పన్నగమ్
రాజు ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ కనిపించని భయంకరమైన రూపంతో ఉండటం చూసి, రాముడికి కూడా పాము మీద కాలేసినట్టు భయం పట్టుకుంది.
ఇన్ద్రియైరప్రహృష్టైస్తం శోకసంతాపకర్శితమ్। నిఃశ్వసన్తం మహారాజం వ్యథితాకులచేతసమ్
రాముడు, మహారాజు దుఃఖంతో, బాధతో క్షీణించి, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, మనసు కలవరపడి, ఇంద్రియాలు ఆనందించని స్థితిలో ఉన్నట్టు చూశాడు.
ఊర్మిమాలినమక్షోభ్యం క్షుభ్యన్తమివ సాగరమ్। ఉపప్లుతమివాదిత్యముక్తానృతమృషిం యథా
అతడు అలలతో అలంకరించబడిన, కానీ కదలని సముద్రం ఇప్పుడు కలతచెందినట్టు; గ్రహణంలో ఉన్న సూర్యునిలా; అబద్ధం చెప్పిన ఋషిలా కనిపించాడు.
అచిన్త్యకల్పం నృపతేస్తం శోకముపధారయన్। బభూవ సంరబ్ధతరః సముద్ర ఇవ పర్వణి
రాజు అంతగా లోతైన దుఃఖంలో ఉన్నాడని గ్రహించి, రాముడు మరింత కలవరపోయాడు, పూర్ణచంద్రుని సమయంలో సముద్రం ఎలా ఉప్పొంగుతుందో అలా.
చిన్తయామాస చతురో రామః పితృహితే రతః। కింస్విదద్యైవ నృపతిర్న మాం ప్రత్యభినన్దతి
తండ్రి మేలుకోటానికి ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండే రాముడు, 'ఈ రోజు నన్ను రాజు ఎందుకు పలకరించడంలేదు?' అని నాలుగు కారణాలు ఊహించాడు.
అన్యదా మాం పితా దృష్ట్వా కుపితోఽపి ప్రసీదతి। తస్య మామద్య సమ్ప్రేక్ష్య కిమాయాసః ప్రవర్తతే
'ఇతర సమయాల్లో, కోపంగా ఉన్నా నా తండ్రి నన్ను చూసి సంతోషిస్తాడు; ఇప్పుడు నన్ను చూస్తూ ఆయనకు ఏ బాధ కలిగిందో?' అని ఆలోచించాడు.
స దీన ఇవ శోకార్తో విషణ్ణవదనద్యుతిః। కైకేయీమభివాద్యైవ రామో వచనమబ్రవీత్
దుఃఖంతో, ముఖం వాడిపోయి, రాముడు కైకేయికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు:
కచ్చిన్మయా నాపరాద్ధమజ్ఞానాద్ యేన మే పితా। కుపితస్తన్మమాచక్ష్వ త్వమేవైనం ప్రసాదయ
'నాకు తెలియక ఏదైనా తప్పు జరిగిందా? అందుకే నా తండ్రి కోపంగా ఉన్నాడా? దయచేసి నాకు చెప్పు, ఆయన మనసు చల్లార్చు.'
అప్రసన్నమనాః కిం ను సదా మాం ప్రతి వత్సలః। విషణ్ణవదనో దీనః నహి మాం ప్రతి భాషతే
'ఎప్పుడూ నాపై ప్రేమ చూపే నా తండ్రి, ఇప్పుడు ఎందుకు నన్ను చూసి సంతోషించడంలేదు? ఎందుకు ముఖం వాడిపోయి, నాతో మాట్లాడటం లేదు?'
శారీరో మానసో వాపి కచ్చిదేనం న బాధతే। సంతాపో వాభితాపో వా దుర్లభం హి సదా సుఖమ్
శరీరానికి లేదా మనసుకు ఎలాంటి బాధలు రాముని వేధించడం లేదని ఆశిస్తున్నాను. ఎందుకంటే సుఖం ఎప్పుడూ దొరకడం కష్టం, దుఃఖం లేదా ఆందోళన ఎప్పుడైనా వచ్చేయొచ్చు.
కచ్చిన్న కించిద్ భరతే కుమారే ప్రియదర్శనే। శత్రుఘ్నే వా మహాసత్త్వే మాతౄణాం వా మమాశుభమ్
ముఖంలో ఆనందం కనిపించే భరతునికైనా, గొప్ప ధైర్యం ఉన్న శత్రుఘ్నునికైనా, నా తల్లులెవరికైనా ఏదైనా అనర్థం జరగలేదని నమ్ముతున్నాను.
అతోషయన్ మహారాజమకుర్వన్ వా పితుర్వచః। ముహూర్తమపి నేచ్ఛేయం జీవితుం కుపితే నృపే
నేను రాజును అసంతృప్తిపర్చినా, తండ్రి చెప్పిన మాటను పాటించకపోయినా, కోపంతో ఉన్న రాజు సమక్షంలో క్షణమూ బ్రతకాలని నేను కోరుకోను.
యతోమూలం నరః పశ్యేత్ ప్రాదుర్భావమిహాత్మనః। కథం తస్మిన్ న వర్తేత ప్రత్యక్షే సతి దైవతే
మనిషి తన జన్మకు మూలమైన వారిని ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నప్పుడు, ఆ దైవం లాంటి వారికి ఎలా విధేయుడిగా ఉండకపోతాడు?
కచ్చిత్తే పరుషం కించిదభిమానాత్ పితా మమ। ఉక్తో భవత్యా రోషేణ యేనాస్య లులితం మనః
నా తండ్రి గర్వంతో లేదా కోపంతో, మీకు ఎప్పుడైనా ఏదైనా కఠినంగా మాట్లాడాడా? దాంతో ఆయన మనసు కలవరపడిందా?
ఏవముక్తా తు కైకేయీ రాఘవేణ మహాత్మనా। ఉవాచేదం సునిర్లజ్జా ధృష్టమాత్మహితం వచః
ఈ విధంగా మహాత్ముడైన రాఘవుడు అడిగినప్పుడు, కైకేయి ఎలాంటి సంకోచం లేకుండా, ధైర్యంగా తనకిష్టమైన మాటలు చెప్పింది.
న రాజా కుపితో రామ వ్యసనం నాస్య కించన। కించిన్మనోగతం త్వస్య త్వద్భయాన్నానుభాషతే
రామా, రాజు మీద కోపం లేదు, అతనికి ఎలాంటి అపాయమూ జరగలేదు. కానీ నీ భయంతో తన మనసులో ఉన్నదాన్ని చెప్పలేకపోతున్నాడు.
ప్రియం త్వామప్రియం వక్తుం వాణీ నాస్య ప్రవర్తతే। తదవశ్యం త్వయా కార్యం యదనేనాశ్రుతం మమ
అతను నీకు మధురంగా గానీ, చేదుగా గానీ ఏ మాట చెప్పలేను. అందుకే, అతను నాకు చెప్పని విషయాన్ని నీవు తప్పక చేయాలి.
ఏష మహ్యం వరం దత్త్వా పురా మామభిపూజ్య చ। స పశ్చాత్ తప్యతే రాజా యథాన్యః ప్రాకృతస్తథా
ఇంతకుముందు నన్ను గౌరవించి, నాకు వరం ఇచ్చిన రాజు, ఇప్పుడు సాధారణ మనిషిలా ఆ నిర్ణయాన్ని పశ్చాత్తాపపడుతున్నాడు.
అతిసృజ్య దదానీతి వరం మమ విశామ్పతిః। స నిరర్థం గతజలే సేతుం బన్ధితుమిచ్ఛతి
నాకు 'వరమిస్తాను' అని చెప్పిన రాజు, ఇప్పుడు ఆ మాటను నిలబెట్టుకోకుండా, ప్రవహించిన నీటిపై వంతెన కట్టాలనుకునే వాడిలా మారిపోయాడు.
ధర్మమూలమిదం రామ విదితం చ సతామపి। తత్ సత్యం న త్యజేద్ రాజా కుపితస్త్వత్కృతే యథా
ఇది ధర్మానికి ఆధారం, రామా, మంచివారు కూడా దీన్ని తెలుసు. అందుకే, నీ వల్ల కోపం వచ్చినా రాజు సత్యాన్ని వదిలిపెట్టకూడదు.
యది తద్ వక్ష్యతే రాజా శుభం వా యది వాశుభమ్। కరిష్యసి తతః సర్వమాఖ్యాస్యామి పునస్త్వహమ్
రాజు నీకు మేలైనదైనా, కీడైనదైనా చెప్పినప్పుడు, నువ్వు అన్నీ చేస్తావా? అలా అయితే, నేను మళ్లీ నీకు అన్నీ చెబుతాను.
యది త్వభిహితం రాజ్ఞా త్వయి తన్న విపత్స్యతే। తతోఽహమభిధాస్యామి న హ్యేష త్వయి వక్ష్యతి
రాజు చెప్పినది నీవు తప్పకుండా చేస్తావని నాకు నమ్మకం ఉంటే, నేను చెబుతాను. ఎందుకంటే, ఆయన నీవు వినిపించుకోలేదని చెప్పడు.
ఏతత్ తు వచనం శ్రుత్వా కైకేయ్యా సముదాహృతమ్। ఉవాచ వ్యథితో రామస్తాం దేవీం నృపసంనిధౌ
కైకేయి చెప్పిన మాటలు విని, రాముడు బాధతో, రాజు సమక్షంలో ఆ దేవిని ఇలా అడిగాడు.
అహో ధిఙ్ నార్హసే దేవి వక్తుం మామీదృశం వచః। అహం హి వచనాద్ రాజ్ఞః పతేయమపి పావకే
అయ్యో, దేవి! నన్ను ఇలా అడగడం నీకు తగదు. రాజు ఆజ్ఞ ఇస్తే, నేను అగ్నిలో పడడానికైనా సిద్ధంగా ఉన్నాను.
భక్షయేయం విషం తీక్ష్ణం పతేయమపి చార్ణవే। నియుక్తో గురుణా పిత్రా నృపేణ చ హితేన చ
నా గురువు, తండ్రి, రాజు లేదా నాకు మేలు కోరే వారు ఆజ్ఞాపిస్తే, నేను విషం తాగడానికైనా, సముద్రంలో పడిపోవడానికైనా సిద్ధం.
తద్ బ్రూహి వచనం దేవి రాజ్ఞో యదభికాంక్షితమ్। కరిష్యే ప్రతిజానే చ రామో ద్విర్నాభిభాషతే
కాబట్టి, దేవి! రాజు ఏది కోరుకుంటున్నాడో నాకు చెప్పు. నేను తప్పకుండా చేస్తాను. రాముడు ఒక్క మాటే చెప్పుతాడు.