thumb|చతుర్దశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్దశః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో నలభయ్య నాల్గవ సర్గ ముగిసింది.
పుత్రశోకార్దితం పాపా విసంజ్ఞం పతితం భువి। విచేష్టమానముత్ప్రేక్ష్య ఐక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్
తన కుమారుని విషాదంలో మునిగిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, నేలపై పడిపోయి, బాధతో తడుముకుంటున్న రాజును చూసి, కైకేయి ఇక్ష్వాకువంశజుడైన రాజుతో ఇలా చెప్పింది.
పాపం కృత్వేవ కిమిదం మమ సంశ్రుత్య సంశ్రవమ్। శేషే క్షితితలే సన్నః స్థిత్యాం స్థాతుం త్వమర్హసి
నీవు నాకు మాట ఇచ్చి, ఇప్పుడు తప్పు చేసి, నేలపై నిస్సహాయంగా పడుకున్నావేమిటి? నీవు ధైర్యంగా నిలబడాలి.
ఆహుః సత్యం హి పరమం ధర్మం ధర్మవిదో జనాః। సత్యమాశ్రిత్య చ మయా త్వం ధర్మం ప్రతిచోదితః
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు సత్యమే పరమ ధర్మమని చెబుతారు. ఆ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని నేనే నిన్ను ధర్మాన్ని పాటించమని ప్రేరేపించాను.
సంశ్రుత్య శైబ్యః శ్యేనాయ స్వాం తనుం జగతీపతిః। ప్రదాయ పక్షిణే రాజా జగామ గతిముత్తమామ్
శిబి మహారాజు ఒకసారి మాట ఇచ్చి, తన శరీరాన్ని పక్షికి ఇచ్చి, పరమ గతి పొందాడు.
తథా హ్యలర్కస్తేజస్వీ బ్రాహ్మణే వేదపారగే। యాచమానే స్వకే నేత్రే ఉద్ధృత్యావిమనా దదౌ
అలాగే, తేజస్సుతో ఉన్న అలర్కుడు, వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు అడిగినప్పుడు, మనసు ఒప్పుకోకపోయినా, తన కన్నులను కూడా ఇచ్చాడు.
సరితాం తు పతిః స్వల్పాం మర్యాదాం సత్యమన్వితః। సత్యానురోధాత్ సమయే వేలాం స్వాం నాతివర్తతే
నదుల అధిపతి అయిన సముద్రుడు కూడా, సత్యాన్ని పాటిస్తూ, తన చిన్న పరిమితిని ఎప్పుడూ దాటి పోడు.
సత్యమేకపదం బ్రహ్మ సత్యే ధర్మః ప్రతిష్ఠితః। సత్యమేవాక్షయా వేదాః సత్యేనావాప్యతే పరమ్
సత్యమే ఒకటే శాశ్వతమైనది. ధర్మం సత్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వేదాలు సత్యంతోనే నిలుస్తాయి. సత్యంతోనే పరమ స్థానం పొందవచ్చు.
సత్యం సమనువర్తస్వ యది ధర్మే ధృతా మతిః। స వరః సఫలో మేఽస్తు వరదో హ్యసి సత్తమ
నీ మనసు ధర్మంలో నిలబడితే, సత్యాన్ని అనుసరించు. నేను అడిగిన వరం నెరవేరాలి. నీవు వరదాతవు కదా, ఉత్తముడవు.
ధర్మస్యైవాభికామార్థం మమ చైవాభిచోదనాత్। ప్రవ్రాజయ సుతం రామం త్రిః ఖలు త్వాం బ్రవీమ్యహమ్
ధర్మం కోసం, నేను కోరినందుకూ, నీవు రాముడిని అరణ్యంలోకి పంపించాలి. నేను మూడుసార్లు ఇదే చెబుతున్నాను.
సమయం చ మమార్యేమం యది త్వం న కరిష్యసి। అగ్రతస్తే పరిత్యక్తా పరిత్యక్ష్యామి జీవితమ్
నీవు నా మాటను నెరవేర్చకపోతే, నీ కళ్లముందే నేను ప్రాణం విడిచేస్తాను.
ఏవం ప్రచోదితో రాజా కైకేయ్యా నిర్విశఙ్కయా। నాశకత్ పాశమున్మోక్తుం బలిరిన్ద్రకృతం యథా
కైకేయి దృఢంగా ఒత్తిడి చేయగా, రాజు ఆమె బంధనాల నుంచి విడిపోలేకపోయాడు. అది ఇంద్రుడు వేసిన పాశంలో బలిచక్రవర్తి చిక్కుకున్నట్టు అయింది.
ఉద్భ్రాన్తహృదయశ్చాపి వివర్ణవదనోఽభవత్। స ధుర్యో వై పరిస్పన్దన్ యుగచక్రాన్తరం యథా
రాజు మనసు కలవరపడి, ముఖం వాడిపోయింది. అతడు రథచక్రాల మధ్య కట్టిన గుర్రంలా వణికిపోతున్నాడు.
వికలాభ్యాం చ నేత్రాభ్యామపశ్యన్నివ భూమిపః। కృచ్ఛ్రాద్ ధైర్యేణ సంస్తభ్య కైకేయీమిదమబ్రవీత్
రాజు కన్నులు మసకబారిపోయి, ఏదీ కనిపించనిట్లు అయ్యాడు. కష్టంగా ధైర్యాన్ని కూడగట్టి, కైకేయితో ఇలా అన్నాడు.
ప్రయాతా రజనీ దేవి సూర్యస్యోదయనం ప్రతి। అభిషేకాయ హి జనస్త్వరయిష్యతి మాం ధ్రువమ్
రాత్రి ముగిసింది దేవీ, సూర్యుడు ఉదయించబోతున్నాడు. ప్రజలు తప్పకుండా నన్ను అభిషేకానికి ఆహ్వానిస్తారు.
రామాభిషేకసమ్భారైస్తదర్థముపకల్పితైః। రామః కారయితవ్యో మే మృతస్య సలిలక్రియామ్
రాముని అభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన వస్తువులతో, ఇప్పుడు రాముడు నాకు చనిపోయినవానికి చేసే నీళ్లకర్మ చేయాలి.
సపుత్రయా త్వయా నైవ కర్తవ్యా సలిలక్రియా। వ్యాహన్తాస్యశుభాచారే యది రామాభిషేచనమ్
నీవు నీ కుమారుడితో కలిసి నాకు నీళ్లకర్మ చేయకూడదు. ఎందుకంటే నీవు రాముని అభిషేకాన్ని అడ్డుకుంటున్నావు, దుష్టస్వభావముగలవాడవు.
న శక్తోఽద్యాస్మ్యహం ద్రష్టుం దృష్ట్వా పూర్వం తథాముఖమ్। హతహర్షం తథానన్దం పునర్జనమవాఙ్ముఖమ్
ఒకప్పుడు ప్రజల ముఖాలు ఆనందంగా చూసాను. ఇప్పుడు వారి ఆనందం పోయి, వారు బాధతో ముఖం తిప్పుకుంటారు. అందుకే నేను వారిని చూడలేను.
తాం తథా బ్రువతస్తస్య భూమిపస్య మహాత్మనః। ప్రభాతా శర్వరీ పుణ్యా చన్ద్రనక్షత్రమాలినీ
అలాంటి మహాత్ముడైన రాజు ఈ విధంగా మాట్లాడుతుండగా, చంద్రుడు, నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన పవిత్రమైన రాత్రి ముగిసింది.
తతః పాపసమాచారా కైకేయీ పార్థివం పునః। ఉవాచ పరుషం వాక్యం వాక్యజ్ఞా రోషమూర్చ్ఛితా
అప్పుడే చెడు స్వభావం కలిగిన కైకేయి, కోపంతో మునిగిపోయి, మాటల్లో నిపుణురాలై, రాజును మళ్లీ కఠినంగా పలికింది.
కిమిదం భాషసే రాజన్ వాక్యం గరరుజోపమమ్। ఆనాయయితుమక్లిష్టం పుత్రం రామమిహార్హసి
రాజా! నువ్వు ఈ విషబాణాల్లాంటి మాటలు ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? వెంటనే రాముని ఇక్కడికి పిలిపించాలి.
స్థాప్య రాజ్యే మమ సుతం కృత్వా రామం వనేచరమ్। నిఃసపత్నాం చ మాం కృత్వా కృతకృత్యో భవిష్యసి
నా కుమారుని రాజసింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, రాముని అడవికి పంపి, నన్ను ప్రత్యర్థులేని స్థితిలో ఉంచితే, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నెరవేర్చినవాడవుతావు.
స తున్న ఇవ తీక్ష్ణేన ప్రతోదేన హయోత్తమః। రాజా ప్రచోదితోఽభీక్ష్ణం కైకేయ్యా వాక్యమబ్రవీత్
తీవ్రమైన మోతకతో మళ్ళీ మళ్ళీ తాకబడిన ఉత్తమమైన గుర్రిలా, కైకేయి ప్రేరేపించగా రాజు ఈ మాటలు చెప్పాడు.
ధర్మబన్ధేన బద్ధోఽస్మి నష్టా చ మమ చేతనా। జ్యేష్ఠం పుత్రం ప్రియం రామం ద్రష్టుమిచ్ఛామి ధార్మికమ్
ధర్మబంధంతో బంధించబడి, నా మనస్సు తారుమారైపోయింది. నాకు ఎంతో ఇష్టమైన పెద్ద కుమారుడు, ధర్మాన్ని పాటించే రాముని చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.
తతః ప్రభాతాం రజనీముదితే చ దివాకరే। పుణ్యే నక్షత్రయోగే చ ముహూర్తే చ సమాగతే
ఆ పవిత్రమైన రాత్రి ముగిసింది, సూర్యుడు ఉదయించాడు, శుభమైన నక్షత్రయోగం ఏర్పడింది, మంచి సమయం వచ్చింది.
వసిష్ఠో గుణసమ్పన్నః శిష్యైః పరివృతస్తథా। ఉపగృహ్యాశు సమ్భారాన్ ప్రవివేశ పురోత్తమమ్
గుణవంతుడైన వసిష్ఠుడు తన శిష్యులతో కూడి, అవసరమైన సామగ్రిని త్వరగా సిద్ధం చేసి, అగ్రపురిలోకి ప్రవేశించాడు.
సిక్తసమ్మార్జితపథాం పతాకోత్తమభూషితామ్। సంహృష్టమనుజోపేతాం సమృద్ధవిపణాపణామ్
ఆ నగరం వీధులు నీటితో చల్లబడి, శుభ్రంగా ఊదిపెట్టబడి, గొప్ప జెండాలతో అలంకరించబడి, ఆనందంగా ఉన్న ప్రజలతో, సంపన్నమైన వ్యాపారాలతో నిండిపోయి ఉంది.
మహోత్సవసమాయుక్తాం రాఘవార్థే సముత్సుకామ్। చన్దనాగురుధూపైశ్చ సర్వతః పరిధూమితామ్
ఆ నగరం మహోత్సవ ఏర్పాట్లతో నిండి, రాఘవుని కోసం ఉత్సాహంగా ఉంది. చందనం, అగరు, ధూపాల సువాసనతో అన్ని వైపులా పరిమళిస్తోంది.
తాం పురీం సమతిక్రమ్య పురందరపురోపమామ్। దదర్శాన్తఃపురం శ్రీమాన్ నానాధ్వజగణాయుతమ్
ఇంద్రుని నగరానికి సమానమైన ఆ పురిని దాటి, వసిష్ఠుడు అనేక జెండాలతో అలంకరించబడిన అంతఃపురాన్ని చూశాడు.
పౌరజానపదాకీర్ణం బ్రాహ్మణైరుపశోభితమ్। యష్టిమద్భిః సుసమ్పూర్ణం సదశ్వైః పరమార్చితైః
ఆ అంతఃపురం పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలతో నిండి, దండలు పట్టుకున్న బ్రాహ్మణులతో అలంకరించబడి, మంచి గుర్రాలతో నిండి, ఎంతో గౌరవాన్ని పొందింది.