రాజ్ఞో విలపమానస్య న వ్యభాసత శర్వరీ। సదైవోష్ణం వినిఃశ్వస్య వృద్ధో దశరథో నృపః
బాధతో ఊపిరి పీలుస్తూ, నిరంతరం విలపిస్తున్న వృద్ధుడు దశరథ మహారాజుకు ఆ రాత్రి ఎప్పుడూ ముగియనట్లే అనిపించింది.
క్రియతాం మే దయా భద్రే మయాయం రచితోఽఞ్జలిః। అథవా గమ్యతాం శీఘ్రం నాహమిచ్ఛామి నిర్ఘృణామ్
దయతో నన్ను కాపాడవమ్మా, నేను చేతులు జోడించాను. లేకపోతే వెంటనే వెళ్ళిపో, నిస్సహాయురాలిని నేను చూడాలనుకోవడం లేదు.
నృశంసాం కేకయీం ద్రష్టుం యత్కృతే వ్యసనం మమ। ఏవముక్త్వా తతో రాజా కైకేయీం సంయతాఞ్జలిః
నా దుఃఖానికి కారణమైన క్రూరమైన కైకేయిని చూడాల్సి రావడం నా విధి. ఇలా చెప్పి రాజు చేతులు జోడించి కైకేయిని చూశాడు.
ప్రసాదయామాస పునః కైకేయీం రాజధర్మవిత్। సాధువృత్తస్య దీనస్య త్వద్గతస్య గతాయుషః
ధర్మాన్ని తెలిసిన రాజు, మంచి నడవడిక కలిగి, నీపై ప్రేమతో, ప్రాణాలు Almost పోయేలా బాధపడుతూ, మళ్లీ కైకేయిని ప్రసన్నం చేయాలని ప్రయత్నించాడు.
ప్రసాదః క్రియతాం భద్రే దేవి రాజ్ఞో విశేషతః। శూన్యే న ఖలు సుశ్రోణి మయేదం సముదాహృతమ్
మంచి మనసున్నవాడివి, ముఖ్యంగా రాజుకు దయ చూపించు. ఓ సుందర నడుము కలదేవీ, నేను నీకు ఈ మాటలు వృథాగా చెప్పలేదు.
కురు సాధుప్రసాదం మే బాలే సహృదయా హ్యసి। ప్రసీద దేవి రామో మే త్వద్దత్తం రాజ్యమవ్యయమ్
ఓ బాలా, నీకు మంచి హృదయం ఉంది, నాకు దయ చూపించు. దేవీ, దయచేసి, రాముడికి నీవే ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని పూర్తిగా అందించు.
లభతామసితాపాఙ్గే యశః పరమవాప్స్యసి। మమ రామస్య లోకస్య గురూణాం భరతస్య చ। ప్రియమేతద్ గురుశ్రోణి కురు చారుముఖేక్షణే
కారునేత్రాల రాముడు రాజ్యాన్ని పొందాలని, నీవు గొప్ప పేరు పొందుతావు. ఓ సుందర నడుము, అందమైన ముఖం కలదేవీ, నాకు, రాముడికి, ప్రజలకు, పెద్దలకు, భరతునికి ఇష్టమైన ఈ కార్యాన్ని చేయు.
విశుద్ధభావస్య హి దుష్టభావా దీనస్య తామ్రాశ్రుకలస్య రాజ్ఞః। శ్రుత్వా విచిత్రం కరుణం విలాపం భర్తుర్నృశంసా న చకార వాక్యమ్
పరిశుద్ధమైన హృదయంతో, కన్నీళ్లు కారుస్తున్న రాజు ఎంతగా విలపించినా, క్రూరమైన మనసున్న కైకేయి ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు.
తతః స రాజా పునరేవ మూర్చ్ఛితః ప్రియామతుష్టాం ప్రతికూలభాషిణీమ్। సమీక్ష్య పుత్రస్య వివాసనం ప్రతి క్షితౌ విసంజ్ఞో నిపపాత దుఃఖితః
తన ప్రియమైన భార్య తన మాటలకు విరుద్ధంగా, కొడుకు వనవాసం విషయంలో కఠినంగా మాట్లాడడాన్ని చూసి, రాజు మళ్లీ అపస్మారకుడై, బాధతో నేలపై పడిపోయాడు.
ఇతీవ రాజ్ఞో వ్యథితస్య సా నిశా జగామ ఘోరం శ్వసతో మనస్వినః। విబోధ్యమానః ప్రతిబోధనం తదా నివారయామాస స రాజసత్తమః
ఆ విధంగా బాధతో ఉన్న రాజుకు ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. అతన్ని లేపడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, ఆ మహారాజు వారిని ఆపేశాడు.
thumb|చతుర్దశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్దశః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో నలభయ్య నాల్గవ సర్గ ముగిసింది.
పుత్రశోకార్దితం పాపా విసంజ్ఞం పతితం భువి। విచేష్టమానముత్ప్రేక్ష్య ఐక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్
తన కుమారుని విషాదంలో మునిగిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, నేలపై పడిపోయి, బాధతో తడుముకుంటున్న రాజును చూసి, కైకేయి ఇక్ష్వాకువంశజుడైన రాజుతో ఇలా చెప్పింది.
పాపం కృత్వేవ కిమిదం మమ సంశ్రుత్య సంశ్రవమ్। శేషే క్షితితలే సన్నః స్థిత్యాం స్థాతుం త్వమర్హసి
నీవు నాకు మాట ఇచ్చి, ఇప్పుడు తప్పు చేసి, నేలపై నిస్సహాయంగా పడుకున్నావేమిటి? నీవు ధైర్యంగా నిలబడాలి.
ఆహుః సత్యం హి పరమం ధర్మం ధర్మవిదో జనాః। సత్యమాశ్రిత్య చ మయా త్వం ధర్మం ప్రతిచోదితః
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు సత్యమే పరమ ధర్మమని చెబుతారు. ఆ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని నేనే నిన్ను ధర్మాన్ని పాటించమని ప్రేరేపించాను.
సంశ్రుత్య శైబ్యః శ్యేనాయ స్వాం తనుం జగతీపతిః। ప్రదాయ పక్షిణే రాజా జగామ గతిముత్తమామ్
శిబి మహారాజు ఒకసారి మాట ఇచ్చి, తన శరీరాన్ని పక్షికి ఇచ్చి, పరమ గతి పొందాడు.
తథా హ్యలర్కస్తేజస్వీ బ్రాహ్మణే వేదపారగే। యాచమానే స్వకే నేత్రే ఉద్ధృత్యావిమనా దదౌ
అలాగే, తేజస్సుతో ఉన్న అలర్కుడు, వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు అడిగినప్పుడు, మనసు ఒప్పుకోకపోయినా, తన కన్నులను కూడా ఇచ్చాడు.
సరితాం తు పతిః స్వల్పాం మర్యాదాం సత్యమన్వితః। సత్యానురోధాత్ సమయే వేలాం స్వాం నాతివర్తతే
నదుల అధిపతి అయిన సముద్రుడు కూడా, సత్యాన్ని పాటిస్తూ, తన చిన్న పరిమితిని ఎప్పుడూ దాటి పోడు.
సత్యమేకపదం బ్రహ్మ సత్యే ధర్మః ప్రతిష్ఠితః। సత్యమేవాక్షయా వేదాః సత్యేనావాప్యతే పరమ్
సత్యమే ఒకటే శాశ్వతమైనది. ధర్మం సత్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వేదాలు సత్యంతోనే నిలుస్తాయి. సత్యంతోనే పరమ స్థానం పొందవచ్చు.
సత్యం సమనువర్తస్వ యది ధర్మే ధృతా మతిః। స వరః సఫలో మేఽస్తు వరదో హ్యసి సత్తమ
నీ మనసు ధర్మంలో నిలబడితే, సత్యాన్ని అనుసరించు. నేను అడిగిన వరం నెరవేరాలి. నీవు వరదాతవు కదా, ఉత్తముడవు.
ధర్మస్యైవాభికామార్థం మమ చైవాభిచోదనాత్। ప్రవ్రాజయ సుతం రామం త్రిః ఖలు త్వాం బ్రవీమ్యహమ్
ధర్మం కోసం, నేను కోరినందుకూ, నీవు రాముడిని అరణ్యంలోకి పంపించాలి. నేను మూడుసార్లు ఇదే చెబుతున్నాను.
సమయం చ మమార్యేమం యది త్వం న కరిష్యసి। అగ్రతస్తే పరిత్యక్తా పరిత్యక్ష్యామి జీవితమ్
నీవు నా మాటను నెరవేర్చకపోతే, నీ కళ్లముందే నేను ప్రాణం విడిచేస్తాను.
ఏవం ప్రచోదితో రాజా కైకేయ్యా నిర్విశఙ్కయా। నాశకత్ పాశమున్మోక్తుం బలిరిన్ద్రకృతం యథా
కైకేయి దృఢంగా ఒత్తిడి చేయగా, రాజు ఆమె బంధనాల నుంచి విడిపోలేకపోయాడు. అది ఇంద్రుడు వేసిన పాశంలో బలిచక్రవర్తి చిక్కుకున్నట్టు అయింది.
ఉద్భ్రాన్తహృదయశ్చాపి వివర్ణవదనోఽభవత్। స ధుర్యో వై పరిస్పన్దన్ యుగచక్రాన్తరం యథా
రాజు మనసు కలవరపడి, ముఖం వాడిపోయింది. అతడు రథచక్రాల మధ్య కట్టిన గుర్రంలా వణికిపోతున్నాడు.
వికలాభ్యాం చ నేత్రాభ్యామపశ్యన్నివ భూమిపః। కృచ్ఛ్రాద్ ధైర్యేణ సంస్తభ్య కైకేయీమిదమబ్రవీత్
రాజు కన్నులు మసకబారిపోయి, ఏదీ కనిపించనిట్లు అయ్యాడు. కష్టంగా ధైర్యాన్ని కూడగట్టి, కైకేయితో ఇలా అన్నాడు.
ప్రయాతా రజనీ దేవి సూర్యస్యోదయనం ప్రతి। అభిషేకాయ హి జనస్త్వరయిష్యతి మాం ధ్రువమ్
రాత్రి ముగిసింది దేవీ, సూర్యుడు ఉదయించబోతున్నాడు. ప్రజలు తప్పకుండా నన్ను అభిషేకానికి ఆహ్వానిస్తారు.
రామాభిషేకసమ్భారైస్తదర్థముపకల్పితైః। రామః కారయితవ్యో మే మృతస్య సలిలక్రియామ్
రాముని అభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన వస్తువులతో, ఇప్పుడు రాముడు నాకు చనిపోయినవానికి చేసే నీళ్లకర్మ చేయాలి.
సపుత్రయా త్వయా నైవ కర్తవ్యా సలిలక్రియా। వ్యాహన్తాస్యశుభాచారే యది రామాభిషేచనమ్
నీవు నీ కుమారుడితో కలిసి నాకు నీళ్లకర్మ చేయకూడదు. ఎందుకంటే నీవు రాముని అభిషేకాన్ని అడ్డుకుంటున్నావు, దుష్టస్వభావముగలవాడవు.
న శక్తోఽద్యాస్మ్యహం ద్రష్టుం దృష్ట్వా పూర్వం తథాముఖమ్। హతహర్షం తథానన్దం పునర్జనమవాఙ్ముఖమ్
ఒకప్పుడు ప్రజల ముఖాలు ఆనందంగా చూసాను. ఇప్పుడు వారి ఆనందం పోయి, వారు బాధతో ముఖం తిప్పుకుంటారు. అందుకే నేను వారిని చూడలేను.
తాం తథా బ్రువతస్తస్య భూమిపస్య మహాత్మనః। ప్రభాతా శర్వరీ పుణ్యా చన్ద్రనక్షత్రమాలినీ
అలాంటి మహాత్ముడైన రాజు ఈ విధంగా మాట్లాడుతుండగా, చంద్రుడు, నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన పవిత్రమైన రాత్రి ముగిసింది.
తతః పాపసమాచారా కైకేయీ పార్థివం పునః। ఉవాచ పరుషం వాక్యం వాక్యజ్ఞా రోషమూర్చ్ఛితా
అప్పుడే చెడు స్వభావం కలిగిన కైకేయి, కోపంతో మునిగిపోయి, మాటల్లో నిపుణురాలై, రాజును మళ్లీ కఠినంగా పలికింది.