మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే। హన్తానార్యే మమామిత్రే సకామా సుఖినీ భవ
నేను చనిపోయాక, రాముడు అరణ్యంలోకి వెళ్లిన తర్వాత, ఓ అనర్హురాలా, నా శత్రువులను నాశనం చేసి, నీ కోరిక నెరవేరినదిగా సంతోషంగా ఉండు.
స్వర్గేఽపి ఖలు రామస్య కుశలం దైవతైరహమ్। ప్రత్యాదేశాదభిహితం ధారయిష్యే కథం బత
స్వర్గంలో ఉన్నా కూడా రాముని విషయంలో దేవతలు నన్ను నిందిస్తారు. ఆ అపకీర్తిని నేను ఎలా భరించగలను?
కైకేయ్యాః ప్రియకామేన రామః ప్రవ్రాజితో వనమ్। యది సత్యం బ్రవీమ్యేతత్ తదసత్యం భవిష్యతి
కైకేయి కోసం ప్రేమతో నేను రాముడిని అడవికి పంపిస్తే, ఇది నిజమని నేను చెప్పినా, అది అబద్ధంగా మారిపోతుంది.
అపుత్రేణ మయా పుత్రః శ్రమేణ మహతా మహాన్। రామో లబ్ధో మహాతేజాః స కథం త్యజ్యతే మయా
పిల్లలు లేని నాకు, ఎంతో కష్టపడి గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న రాముడిని కొడుకుగా పొందాను. అలాంటి వాడిని నేను ఎలా వదులుకోగలను?
శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ జితక్రోధః క్షమాపరః। కథం కమలపత్రాక్షో మయా రామో వివాస్యతే
ధైర్యవంతుడు, విద్యావంతుడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, క్షమాశీలి అయిన కమలాకళ్ళ రాముడిని నేను ఎలా నడిపించగలను?
కథమిన్దీవరశ్యామం దీర్ఘబాహుం మహాబలమ్। అభిరామమహం రామం స్థాపయిష్యామి దణ్డకాన్
ఇండీవరపు నీలంలా వర్ణం, పొడవాటి భుజాలు, అపారమైన బలమున్న, అందమైన రాముడిని నేను ఎలా దండకారణ్యంలోకి పంపగలను?
సుఖానాముచితస్యైవ దుఃఖైరనుచితస్య చ। దుఃఖం నామానుపశ్యేయం కథం రామస్య ధీమతః
ఎప్పుడూ సుఖంలోనే పెరిగిన, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని, తెలివైన రాముడికి బాధలు కలిగిన దృశ్యాన్ని నేను ఎలా చూడగలను?
యది దుఃఖమకృత్వా తు మమ సంక్రమణం భవేత్। అదుఃఖార్హస్య రామస్య తతః సుఖమవాప్నుయామ్
ఈ మార్పు రాముడికి ఏమైనా బాధ కలగకుండా జరిగితే, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని రాముడి వల్ల నాకు ఆనందం కలుగుతుంది.
అకీర్తిరతులా లోకే ధ్రువం పరిభవిష్యతి। తథా విలపతస్తస్య పరిభ్రమితచేతసః
ఇలా విలపిస్తూ, మనసు తడబడిపోయిన నాకు, ఈ లోకంలో అపరిమితమైన అపఖ్యాతి తప్పక వస్తుంది.
అస్తమభ్యాగమత్ సూర్యో రజనీ చాభ్యవర్తత। సా త్రియామా తదార్తస్య చన్ద్రమణ్డలమణ్డితా
సూర్యుడు అస్తమించగా, రాత్రి వచ్చింది. చంద్రుని కాంతితో అలంకరించబడిన ఆ మూడు యామల రాత్రి, బాధతో ఉన్న రాజుకు గడిచిపోయింది.
రాజ్ఞో విలపమానస్య న వ్యభాసత శర్వరీ। సదైవోష్ణం వినిఃశ్వస్య వృద్ధో దశరథో నృపః
బాధతో ఊపిరి పీలుస్తూ, నిరంతరం విలపిస్తున్న వృద్ధుడు దశరథ మహారాజుకు ఆ రాత్రి ఎప్పుడూ ముగియనట్లే అనిపించింది.
క్రియతాం మే దయా భద్రే మయాయం రచితోఽఞ్జలిః। అథవా గమ్యతాం శీఘ్రం నాహమిచ్ఛామి నిర్ఘృణామ్
దయతో నన్ను కాపాడవమ్మా, నేను చేతులు జోడించాను. లేకపోతే వెంటనే వెళ్ళిపో, నిస్సహాయురాలిని నేను చూడాలనుకోవడం లేదు.
నృశంసాం కేకయీం ద్రష్టుం యత్కృతే వ్యసనం మమ। ఏవముక్త్వా తతో రాజా కైకేయీం సంయతాఞ్జలిః
నా దుఃఖానికి కారణమైన క్రూరమైన కైకేయిని చూడాల్సి రావడం నా విధి. ఇలా చెప్పి రాజు చేతులు జోడించి కైకేయిని చూశాడు.
ప్రసాదయామాస పునః కైకేయీం రాజధర్మవిత్। సాధువృత్తస్య దీనస్య త్వద్గతస్య గతాయుషః
ధర్మాన్ని తెలిసిన రాజు, మంచి నడవడిక కలిగి, నీపై ప్రేమతో, ప్రాణాలు Almost పోయేలా బాధపడుతూ, మళ్లీ కైకేయిని ప్రసన్నం చేయాలని ప్రయత్నించాడు.
ప్రసాదః క్రియతాం భద్రే దేవి రాజ్ఞో విశేషతః। శూన్యే న ఖలు సుశ్రోణి మయేదం సముదాహృతమ్
మంచి మనసున్నవాడివి, ముఖ్యంగా రాజుకు దయ చూపించు. ఓ సుందర నడుము కలదేవీ, నేను నీకు ఈ మాటలు వృథాగా చెప్పలేదు.
కురు సాధుప్రసాదం మే బాలే సహృదయా హ్యసి। ప్రసీద దేవి రామో మే త్వద్దత్తం రాజ్యమవ్యయమ్
ఓ బాలా, నీకు మంచి హృదయం ఉంది, నాకు దయ చూపించు. దేవీ, దయచేసి, రాముడికి నీవే ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని పూర్తిగా అందించు.
లభతామసితాపాఙ్గే యశః పరమవాప్స్యసి। మమ రామస్య లోకస్య గురూణాం భరతస్య చ। ప్రియమేతద్ గురుశ్రోణి కురు చారుముఖేక్షణే
కారునేత్రాల రాముడు రాజ్యాన్ని పొందాలని, నీవు గొప్ప పేరు పొందుతావు. ఓ సుందర నడుము, అందమైన ముఖం కలదేవీ, నాకు, రాముడికి, ప్రజలకు, పెద్దలకు, భరతునికి ఇష్టమైన ఈ కార్యాన్ని చేయు.
విశుద్ధభావస్య హి దుష్టభావా దీనస్య తామ్రాశ్రుకలస్య రాజ్ఞః। శ్రుత్వా విచిత్రం కరుణం విలాపం భర్తుర్నృశంసా న చకార వాక్యమ్
పరిశుద్ధమైన హృదయంతో, కన్నీళ్లు కారుస్తున్న రాజు ఎంతగా విలపించినా, క్రూరమైన మనసున్న కైకేయి ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు.
తతః స రాజా పునరేవ మూర్చ్ఛితః ప్రియామతుష్టాం ప్రతికూలభాషిణీమ్। సమీక్ష్య పుత్రస్య వివాసనం ప్రతి క్షితౌ విసంజ్ఞో నిపపాత దుఃఖితః
తన ప్రియమైన భార్య తన మాటలకు విరుద్ధంగా, కొడుకు వనవాసం విషయంలో కఠినంగా మాట్లాడడాన్ని చూసి, రాజు మళ్లీ అపస్మారకుడై, బాధతో నేలపై పడిపోయాడు.
ఇతీవ రాజ్ఞో వ్యథితస్య సా నిశా జగామ ఘోరం శ్వసతో మనస్వినః। విబోధ్యమానః ప్రతిబోధనం తదా నివారయామాస స రాజసత్తమః
ఆ విధంగా బాధతో ఉన్న రాజుకు ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. అతన్ని లేపడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, ఆ మహారాజు వారిని ఆపేశాడు.
thumb|చతుర్దశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్దశః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో నలభయ్య నాల్గవ సర్గ ముగిసింది.
పుత్రశోకార్దితం పాపా విసంజ్ఞం పతితం భువి। విచేష్టమానముత్ప్రేక్ష్య ఐక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్
తన కుమారుని విషాదంలో మునిగిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, నేలపై పడిపోయి, బాధతో తడుముకుంటున్న రాజును చూసి, కైకేయి ఇక్ష్వాకువంశజుడైన రాజుతో ఇలా చెప్పింది.
పాపం కృత్వేవ కిమిదం మమ సంశ్రుత్య సంశ్రవమ్। శేషే క్షితితలే సన్నః స్థిత్యాం స్థాతుం త్వమర్హసి
నీవు నాకు మాట ఇచ్చి, ఇప్పుడు తప్పు చేసి, నేలపై నిస్సహాయంగా పడుకున్నావేమిటి? నీవు ధైర్యంగా నిలబడాలి.
ఆహుః సత్యం హి పరమం ధర్మం ధర్మవిదో జనాః। సత్యమాశ్రిత్య చ మయా త్వం ధర్మం ప్రతిచోదితః
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు సత్యమే పరమ ధర్మమని చెబుతారు. ఆ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని నేనే నిన్ను ధర్మాన్ని పాటించమని ప్రేరేపించాను.
సంశ్రుత్య శైబ్యః శ్యేనాయ స్వాం తనుం జగతీపతిః। ప్రదాయ పక్షిణే రాజా జగామ గతిముత్తమామ్
శిబి మహారాజు ఒకసారి మాట ఇచ్చి, తన శరీరాన్ని పక్షికి ఇచ్చి, పరమ గతి పొందాడు.
తథా హ్యలర్కస్తేజస్వీ బ్రాహ్మణే వేదపారగే। యాచమానే స్వకే నేత్రే ఉద్ధృత్యావిమనా దదౌ
అలాగే, తేజస్సుతో ఉన్న అలర్కుడు, వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు అడిగినప్పుడు, మనసు ఒప్పుకోకపోయినా, తన కన్నులను కూడా ఇచ్చాడు.
సరితాం తు పతిః స్వల్పాం మర్యాదాం సత్యమన్వితః। సత్యానురోధాత్ సమయే వేలాం స్వాం నాతివర్తతే
నదుల అధిపతి అయిన సముద్రుడు కూడా, సత్యాన్ని పాటిస్తూ, తన చిన్న పరిమితిని ఎప్పుడూ దాటి పోడు.
సత్యమేకపదం బ్రహ్మ సత్యే ధర్మః ప్రతిష్ఠితః। సత్యమేవాక్షయా వేదాః సత్యేనావాప్యతే పరమ్
సత్యమే ఒకటే శాశ్వతమైనది. ధర్మం సత్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వేదాలు సత్యంతోనే నిలుస్తాయి. సత్యంతోనే పరమ స్థానం పొందవచ్చు.
సత్యం సమనువర్తస్వ యది ధర్మే ధృతా మతిః। స వరః సఫలో మేఽస్తు వరదో హ్యసి సత్తమ
నీ మనసు ధర్మంలో నిలబడితే, సత్యాన్ని అనుసరించు. నేను అడిగిన వరం నెరవేరాలి. నీవు వరదాతవు కదా, ఉత్తముడవు.
ధర్మస్యైవాభికామార్థం మమ చైవాభిచోదనాత్। ప్రవ్రాజయ సుతం రామం త్రిః ఖలు త్వాం బ్రవీమ్యహమ్
ధర్మం కోసం, నేను కోరినందుకూ, నీవు రాముడిని అరణ్యంలోకి పంపించాలి. నేను మూడుసార్లు ఇదే చెబుతున్నాను.