న కించిదాహాహితమప్రియం వచో న వేత్తి రామః పరుషాణి భాషితుమ్। కథం తు రామే హ్యభిరామవాదిని బ్రవీషి దోషాన్ గుణనిత్యసమ్మతే
రాముడు ఎప్పుడూ ఎవరికీ హానికరమైన మాటలు మాట్లాడడు, అతడికి కఠినంగా మాట్లాడటం తెలియదు కూడా. ఎల్లప్పుడూ మధురంగా, మంచి మాటలు చెప్పే రాముని నీవు ఎలా తప్పుపడగలవు?
ప్రతామ్య వా ప్రజ్వల వా ప్రణశ్య వా సహస్రశో వా స్ఫుటితాం మహీం వ్రజ। న తే కరిష్యామి వచః సుదారుణం మమాహితం కేకయరాజపాంసనే
నీవు పడిపో, కాలిపో, నశించిపో, లేక భూమిని వెయ్యిసార్లు విరగదోస్తేనా అయినా సరే, నీ దుర్మార్గమైన, నాకు హానికరమైన ఆదేశాన్ని నేను ఎప్పటికీ చేయను, కేకయ రాజుని కుమార్తె!
క్షురోపమాం నిత్యమసత్ప్రియంవదాం ప్రదుష్టభావాం స్వకులోపఘాతినీమ్। న జీవితుం త్వాం విషహేఽమనోరమాం దిధక్షమాణాం హృదయం సబన్ధనమ్
నీవు ఎప్పుడూ కత్తిలా పదునైన మాటలు మాట్లాడేవాడివి, అసత్యాన్ని ఇష్టపడేవాడివి, చెడు మనసు కలదివి, నీ కుటుంబాన్ని నాశనం చేసేవాడివి. నీలాంటి హృదయాన్ని కాల్చే, బంధాలను తెంచే వ్యక్తితో నేను ఇక జీవించలేను.
న జీవితం మేఽస్తి కుతః పునః సుఖం వినాత్మజేనాత్మవతాం కుతో రతిః। మమాహితం దేవి న కర్తుమర్హసి స్పృశామి పాదావపి తే ప్రసీద మే
నా కుమారుడు లేకుండా నాకు జీవితం లేదు, మరి సుఖం ఎలా ఉంటుంది? పిల్లలను ప్రాణంగా ప్రేమించే వారికి ఆనందం ఎలా ఉంటుంది? దేవి, నాకు హాని చేయకూ, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను, దయచూపు.
స భూమిపాలో విలపన్ననాథవత్ స్త్రియా గృహీతో హృదయేఽతిమాత్రయా। పపాత దేవ్యాశ్చరణౌ ప్రసారితా- వుభావసమ్ప్రాప్య యథాఽఽతురస్తథా
ఆ భూమిపతి, యజమాని లేని వాడిలా విలపిస్తూ, ఆ స్త్రీ యొక్క తీవ్రమైన హృదయంతో పట్టుబడి, దేవి పాదాల దగ్గర పడిపోయాడు. బాధతో ఉన్నవాడు ఎలా పడిపోతాడో అలా అతడు ఆమె పాదాలపై లేచాడు.
thumb|త్రయోదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయోదశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో పదమూడు వ సర్గను వినండి.
అతదర్హం మహారాజం శయానమతథోచితమ్। యయాతిమివ పుణ్యాన్తే దేవలోకాత్ పరిచ్యుతమ్
ఆ మహారాజు తనకు తగినట్టుగా కాకుండా పడుకున్నాడు. పుణ్యఫలం అయిపోయిన తర్వాత దేవలోకంలో నుంచి పడిపోయిన యయాతిలా కనిపించాడు.
అనర్థరూపాసిద్ధార్థా హ్యభీతా భయదర్శినీ। పునరాకారయామాస తమేవ వరమఙ్గనా
ఆ స్త్రీ భయం లేకపోయినా, ప్రమాదాన్ని చూసే దృష్టి ఉన్నదైనా, తన కోరికలు కష్టాన్నే తెచ్చేలా ఉండేవి. ఆమె మళ్లీ అదే వరాన్ని అడిగింది.
త్వం కత్థసే మహారాజ సత్యవాదీ దృఢవ్రతః। మమ చేదం వరం కస్మాద్ విధారయితుమిచ్ఛసి
మహారాజా, నీవు నిజాయితీగా, వ్రతాన్ని పాటించే వాడివని గొప్పగా చెప్పుకుంటావు. అయితే నాకు ఈ వరాన్ని ఇవ్వడంలో ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?
ఏవముక్తస్తు కైకేయ్యా రాజా దశరథస్తదా। ప్రత్యువాచ తతః క్రుద్ధో ముహూర్తం విహ్వలన్నివ
అప్పుడు కైకేయి ఇలా అన్న తర్వాత, రాజు దశరథుడు కొంతసేపు మౌనంగా ఉండి, కోపంతో, అయోమయంగా ఆమెకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే। హన్తానార్యే మమామిత్రే సకామా సుఖినీ భవ
నేను చనిపోయాక, రాముడు అరణ్యంలోకి వెళ్లిన తర్వాత, ఓ అనర్హురాలా, నా శత్రువులను నాశనం చేసి, నీ కోరిక నెరవేరినదిగా సంతోషంగా ఉండు.
స్వర్గేఽపి ఖలు రామస్య కుశలం దైవతైరహమ్। ప్రత్యాదేశాదభిహితం ధారయిష్యే కథం బత
స్వర్గంలో ఉన్నా కూడా రాముని విషయంలో దేవతలు నన్ను నిందిస్తారు. ఆ అపకీర్తిని నేను ఎలా భరించగలను?
కైకేయ్యాః ప్రియకామేన రామః ప్రవ్రాజితో వనమ్। యది సత్యం బ్రవీమ్యేతత్ తదసత్యం భవిష్యతి
కైకేయి కోసం ప్రేమతో నేను రాముడిని అడవికి పంపిస్తే, ఇది నిజమని నేను చెప్పినా, అది అబద్ధంగా మారిపోతుంది.
అపుత్రేణ మయా పుత్రః శ్రమేణ మహతా మహాన్। రామో లబ్ధో మహాతేజాః స కథం త్యజ్యతే మయా
పిల్లలు లేని నాకు, ఎంతో కష్టపడి గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న రాముడిని కొడుకుగా పొందాను. అలాంటి వాడిని నేను ఎలా వదులుకోగలను?
శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ జితక్రోధః క్షమాపరః। కథం కమలపత్రాక్షో మయా రామో వివాస్యతే
ధైర్యవంతుడు, విద్యావంతుడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, క్షమాశీలి అయిన కమలాకళ్ళ రాముడిని నేను ఎలా నడిపించగలను?
కథమిన్దీవరశ్యామం దీర్ఘబాహుం మహాబలమ్। అభిరామమహం రామం స్థాపయిష్యామి దణ్డకాన్
ఇండీవరపు నీలంలా వర్ణం, పొడవాటి భుజాలు, అపారమైన బలమున్న, అందమైన రాముడిని నేను ఎలా దండకారణ్యంలోకి పంపగలను?
సుఖానాముచితస్యైవ దుఃఖైరనుచితస్య చ। దుఃఖం నామానుపశ్యేయం కథం రామస్య ధీమతః
ఎప్పుడూ సుఖంలోనే పెరిగిన, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని, తెలివైన రాముడికి బాధలు కలిగిన దృశ్యాన్ని నేను ఎలా చూడగలను?
యది దుఃఖమకృత్వా తు మమ సంక్రమణం భవేత్। అదుఃఖార్హస్య రామస్య తతః సుఖమవాప్నుయామ్
ఈ మార్పు రాముడికి ఏమైనా బాధ కలగకుండా జరిగితే, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని రాముడి వల్ల నాకు ఆనందం కలుగుతుంది.
అకీర్తిరతులా లోకే ధ్రువం పరిభవిష్యతి। తథా విలపతస్తస్య పరిభ్రమితచేతసః
ఇలా విలపిస్తూ, మనసు తడబడిపోయిన నాకు, ఈ లోకంలో అపరిమితమైన అపఖ్యాతి తప్పక వస్తుంది.
అస్తమభ్యాగమత్ సూర్యో రజనీ చాభ్యవర్తత। సా త్రియామా తదార్తస్య చన్ద్రమణ్డలమణ్డితా
సూర్యుడు అస్తమించగా, రాత్రి వచ్చింది. చంద్రుని కాంతితో అలంకరించబడిన ఆ మూడు యామల రాత్రి, బాధతో ఉన్న రాజుకు గడిచిపోయింది.
రాజ్ఞో విలపమానస్య న వ్యభాసత శర్వరీ। సదైవోష్ణం వినిఃశ్వస్య వృద్ధో దశరథో నృపః
బాధతో ఊపిరి పీలుస్తూ, నిరంతరం విలపిస్తున్న వృద్ధుడు దశరథ మహారాజుకు ఆ రాత్రి ఎప్పుడూ ముగియనట్లే అనిపించింది.
క్రియతాం మే దయా భద్రే మయాయం రచితోఽఞ్జలిః। అథవా గమ్యతాం శీఘ్రం నాహమిచ్ఛామి నిర్ఘృణామ్
దయతో నన్ను కాపాడవమ్మా, నేను చేతులు జోడించాను. లేకపోతే వెంటనే వెళ్ళిపో, నిస్సహాయురాలిని నేను చూడాలనుకోవడం లేదు.
నృశంసాం కేకయీం ద్రష్టుం యత్కృతే వ్యసనం మమ। ఏవముక్త్వా తతో రాజా కైకేయీం సంయతాఞ్జలిః
నా దుఃఖానికి కారణమైన క్రూరమైన కైకేయిని చూడాల్సి రావడం నా విధి. ఇలా చెప్పి రాజు చేతులు జోడించి కైకేయిని చూశాడు.
ప్రసాదయామాస పునః కైకేయీం రాజధర్మవిత్। సాధువృత్తస్య దీనస్య త్వద్గతస్య గతాయుషః
ధర్మాన్ని తెలిసిన రాజు, మంచి నడవడిక కలిగి, నీపై ప్రేమతో, ప్రాణాలు Almost పోయేలా బాధపడుతూ, మళ్లీ కైకేయిని ప్రసన్నం చేయాలని ప్రయత్నించాడు.
ప్రసాదః క్రియతాం భద్రే దేవి రాజ్ఞో విశేషతః। శూన్యే న ఖలు సుశ్రోణి మయేదం సముదాహృతమ్
మంచి మనసున్నవాడివి, ముఖ్యంగా రాజుకు దయ చూపించు. ఓ సుందర నడుము కలదేవీ, నేను నీకు ఈ మాటలు వృథాగా చెప్పలేదు.
కురు సాధుప్రసాదం మే బాలే సహృదయా హ్యసి। ప్రసీద దేవి రామో మే త్వద్దత్తం రాజ్యమవ్యయమ్
ఓ బాలా, నీకు మంచి హృదయం ఉంది, నాకు దయ చూపించు. దేవీ, దయచేసి, రాముడికి నీవే ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని పూర్తిగా అందించు.
లభతామసితాపాఙ్గే యశః పరమవాప్స్యసి। మమ రామస్య లోకస్య గురూణాం భరతస్య చ। ప్రియమేతద్ గురుశ్రోణి కురు చారుముఖేక్షణే
కారునేత్రాల రాముడు రాజ్యాన్ని పొందాలని, నీవు గొప్ప పేరు పొందుతావు. ఓ సుందర నడుము, అందమైన ముఖం కలదేవీ, నాకు, రాముడికి, ప్రజలకు, పెద్దలకు, భరతునికి ఇష్టమైన ఈ కార్యాన్ని చేయు.
విశుద్ధభావస్య హి దుష్టభావా దీనస్య తామ్రాశ్రుకలస్య రాజ్ఞః। శ్రుత్వా విచిత్రం కరుణం విలాపం భర్తుర్నృశంసా న చకార వాక్యమ్
పరిశుద్ధమైన హృదయంతో, కన్నీళ్లు కారుస్తున్న రాజు ఎంతగా విలపించినా, క్రూరమైన మనసున్న కైకేయి ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు.
తతః స రాజా పునరేవ మూర్చ్ఛితః ప్రియామతుష్టాం ప్రతికూలభాషిణీమ్। సమీక్ష్య పుత్రస్య వివాసనం ప్రతి క్షితౌ విసంజ్ఞో నిపపాత దుఃఖితః
తన ప్రియమైన భార్య తన మాటలకు విరుద్ధంగా, కొడుకు వనవాసం విషయంలో కఠినంగా మాట్లాడడాన్ని చూసి, రాజు మళ్లీ అపస్మారకుడై, బాధతో నేలపై పడిపోయాడు.
ఇతీవ రాజ్ఞో వ్యథితస్య సా నిశా జగామ ఘోరం శ్వసతో మనస్వినః। విబోధ్యమానః ప్రతిబోధనం తదా నివారయామాస స రాజసత్తమః
ఆ విధంగా బాధతో ఉన్న రాజుకు ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. అతన్ని లేపడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, ఆ మహారాజు వారిని ఆపేశాడు.