మహార్హవస్త్రసమ్బద్ధో భూత్వా చిరసుఖోచితః। కాషాయపరిధానస్తు కథం రామో భవిష్యతి
ఎప్పుడూ విలువైన వస్త్రాలు ధరించి, సుఖంగా పెరిగిన రాముడు, ఇప్పుడు చెక్కచొక్కా ధరించి ఎలా ఉంటాడు?
కస్యేదం దారుణం వాక్యమేవంవిధమపీరితమ్। రామస్యారణ్యగమనం భరతస్యాభిషేచనమ్
ఇలాంటి దారుణమైన మాటలు ఎవరు చెప్పారు? రాముడు అడవికి వెళ్ళడం, భరతుని పట్టాభిషేకం జరగడం—ఇది ఎవరి మాట?
ధిగస్తు యోషితో నామ శఠాః స్వార్థపరాయణాః। న బ్రవీమి స్త్రియః సర్వా భరతస్యైవ మాతరమ్
స్త్రీలు మోసపూరితులు, తమ ప్రయోజనాలకే పట్టించుకునేవారు—అందరికీ కాదు, భరతుని తల్లిని మాత్రమే నేను ఇలా అంటున్నాను.
అనర్థభావేఽర్థపరే నృశంసే మమానుతాపాయ నివేశితాసి। కిమప్రియం పశ్యసి మన్నిమిత్తం హితానుకారిణ్యథవాపి రామే
నువ్వు దయలేని వాడివి, లాభం కోసం నిష్ఫలమైన విషయాల్లో పడ్డావు; నన్ను బాధ పెట్టడానికి నువ్వు పెట్టబడావు. నాలో లేదా నీకు మేలు చేసే రామునిలో నువ్వు ఏదైనా అపరిచితమైనదాన్ని చూస్తున్నావా?
పరిత్యజేయుః పితరోఽపి పుత్రాన్ భార్యాః పతీంశ్చాపి కృతానురాగాః। కృత్స్నం హి సర్వం కుపితం జగత్ స్యాద్ దృష్ట్వైవ రామం వ్యసనే నిమగ్నమ్
తండ్రులు కూడా తమ కుమారులను వదిలిపెట్టవచ్చు, భార్యలు ఎంత ప్రేమతో ఉన్నా భర్తలను వదిలిపెట్టవచ్చు. ఎందుకంటే రాముడు కష్టంలో మునిగిపోతున్నాడని చూసినప్పుడు, ఈ లోకమంతా కలతచెందుతుంది.
అహం పునర్దేవకుమారరూప- మలంకృతం తం సుతమావ్రజన్తమ్। నన్దామి పశ్యన్నివ దర్శనేన భవామి దృష్ట్వైవ పునర్యువేవ
కానీ నా కుమారుడు దేవత కుమారుడిలా అలంకరించుకొని నన్ను చూస్తూ దగ్గరకి వస్తున్నప్పుడు, నేను మళ్లీ యవ్వనంలో ఉన్నట్లుగా ఆనందంగా మారిపోతాను.
వినా హి సూర్యేణ భవేత్ ప్రవృత్తి- రవర్షతా వజ్రధరేణ వాపి। రామం తు గచ్ఛన్తమితః సమీక్ష్య జీవేన్న కశ్చిత్త్వితి చేతనా మే
సూర్యుడు లేకపోయినా లోకంలో పనులు సాగుతాయేమో, వర్షదేవుడు లేకపోయినా వర్షం పడవచ్చు. కానీ రాముడు ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతున్నాడని చూస్తే, ఎవ్వరూ బ్రతకలేరని నాకు నమ్మకం.
వినాశకామామహితామమిత్రా- మావాసయం మృత్యుమివాత్మనస్త్వామ్। చిరం బతాఙ్కేన ధృతాసి సర్పీ మహావిషా తేన హతోఽస్మి మోహాత్
నాశనం కోరే శత్రువులా నీవు నా ఇంట్లోనే మృత్యువును దాచుకున్నట్లుగా ఉన్నావు. ఎంతకాలంగా నిన్ను నా ఒడిలో పాము లా పెట్టుకున్నాను. ఇప్పుడు నీ విషంతో నేను మూర్ఖత్వంతో నాశనమయ్యాను.
మయా చ రామేణ సలక్ష్మణేన ప్రశాస్తు హీనో భరతస్త్వయా సహ। పురం చ రాష్ట్రం చ నిహత్య బాన్ధవాన్ మమాహితానాం చ భవాభిహర్షిణీ
నేను, రాముడు, లక్ష్మణుడు లేని తర్వాత నీవు భరతునితో పాటు రాజ్యం పరిపాలించు. నా బంధువులను, నగరాన్ని, రాజ్యాన్ని నాశనం చేసి, నా శత్రువులకు ఆనందాన్ని కలిగించు.
నృశంసవృత్తే వ్యసనప్రహారిణి ప్రసహ్య వాక్యం యదిహాద్య భాషసే। న నామ తే తేన ముఖాత్ పతన్త్యధో విశీర్యమాణా దశనాః సహస్రధా
నీవు క్రూరమైన ప్రవర్తనతో, కష్టాన్ని కలిగించేవాడివి. నువ్వు ఇలాంటి ఘోరమైన మాటలు మాట్లాడుతున్నప్పుడు, నీ పళ్ళు వేల ముక్కలుగా విరిగి నీ నోటిలో పడిపోవాల్సింది కదా!
న కించిదాహాహితమప్రియం వచో న వేత్తి రామః పరుషాణి భాషితుమ్। కథం తు రామే హ్యభిరామవాదిని బ్రవీషి దోషాన్ గుణనిత్యసమ్మతే
రాముడు ఎప్పుడూ ఎవరికీ హానికరమైన మాటలు మాట్లాడడు, అతడికి కఠినంగా మాట్లాడటం తెలియదు కూడా. ఎల్లప్పుడూ మధురంగా, మంచి మాటలు చెప్పే రాముని నీవు ఎలా తప్పుపడగలవు?
ప్రతామ్య వా ప్రజ్వల వా ప్రణశ్య వా సహస్రశో వా స్ఫుటితాం మహీం వ్రజ। న తే కరిష్యామి వచః సుదారుణం మమాహితం కేకయరాజపాంసనే
నీవు పడిపో, కాలిపో, నశించిపో, లేక భూమిని వెయ్యిసార్లు విరగదోస్తేనా అయినా సరే, నీ దుర్మార్గమైన, నాకు హానికరమైన ఆదేశాన్ని నేను ఎప్పటికీ చేయను, కేకయ రాజుని కుమార్తె!
క్షురోపమాం నిత్యమసత్ప్రియంవదాం ప్రదుష్టభావాం స్వకులోపఘాతినీమ్। న జీవితుం త్వాం విషహేఽమనోరమాం దిధక్షమాణాం హృదయం సబన్ధనమ్
నీవు ఎప్పుడూ కత్తిలా పదునైన మాటలు మాట్లాడేవాడివి, అసత్యాన్ని ఇష్టపడేవాడివి, చెడు మనసు కలదివి, నీ కుటుంబాన్ని నాశనం చేసేవాడివి. నీలాంటి హృదయాన్ని కాల్చే, బంధాలను తెంచే వ్యక్తితో నేను ఇక జీవించలేను.
న జీవితం మేఽస్తి కుతః పునః సుఖం వినాత్మజేనాత్మవతాం కుతో రతిః। మమాహితం దేవి న కర్తుమర్హసి స్పృశామి పాదావపి తే ప్రసీద మే
నా కుమారుడు లేకుండా నాకు జీవితం లేదు, మరి సుఖం ఎలా ఉంటుంది? పిల్లలను ప్రాణంగా ప్రేమించే వారికి ఆనందం ఎలా ఉంటుంది? దేవి, నాకు హాని చేయకూ, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను, దయచూపు.
స భూమిపాలో విలపన్ననాథవత్ స్త్రియా గృహీతో హృదయేఽతిమాత్రయా। పపాత దేవ్యాశ్చరణౌ ప్రసారితా- వుభావసమ్ప్రాప్య యథాఽఽతురస్తథా
ఆ భూమిపతి, యజమాని లేని వాడిలా విలపిస్తూ, ఆ స్త్రీ యొక్క తీవ్రమైన హృదయంతో పట్టుబడి, దేవి పాదాల దగ్గర పడిపోయాడు. బాధతో ఉన్నవాడు ఎలా పడిపోతాడో అలా అతడు ఆమె పాదాలపై లేచాడు.
thumb|త్రయోదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయోదశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో పదమూడు వ సర్గను వినండి.
అతదర్హం మహారాజం శయానమతథోచితమ్। యయాతిమివ పుణ్యాన్తే దేవలోకాత్ పరిచ్యుతమ్
ఆ మహారాజు తనకు తగినట్టుగా కాకుండా పడుకున్నాడు. పుణ్యఫలం అయిపోయిన తర్వాత దేవలోకంలో నుంచి పడిపోయిన యయాతిలా కనిపించాడు.
అనర్థరూపాసిద్ధార్థా హ్యభీతా భయదర్శినీ। పునరాకారయామాస తమేవ వరమఙ్గనా
ఆ స్త్రీ భయం లేకపోయినా, ప్రమాదాన్ని చూసే దృష్టి ఉన్నదైనా, తన కోరికలు కష్టాన్నే తెచ్చేలా ఉండేవి. ఆమె మళ్లీ అదే వరాన్ని అడిగింది.
త్వం కత్థసే మహారాజ సత్యవాదీ దృఢవ్రతః। మమ చేదం వరం కస్మాద్ విధారయితుమిచ్ఛసి
మహారాజా, నీవు నిజాయితీగా, వ్రతాన్ని పాటించే వాడివని గొప్పగా చెప్పుకుంటావు. అయితే నాకు ఈ వరాన్ని ఇవ్వడంలో ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?
ఏవముక్తస్తు కైకేయ్యా రాజా దశరథస్తదా। ప్రత్యువాచ తతః క్రుద్ధో ముహూర్తం విహ్వలన్నివ
అప్పుడు కైకేయి ఇలా అన్న తర్వాత, రాజు దశరథుడు కొంతసేపు మౌనంగా ఉండి, కోపంతో, అయోమయంగా ఆమెకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే। హన్తానార్యే మమామిత్రే సకామా సుఖినీ భవ
నేను చనిపోయాక, రాముడు అరణ్యంలోకి వెళ్లిన తర్వాత, ఓ అనర్హురాలా, నా శత్రువులను నాశనం చేసి, నీ కోరిక నెరవేరినదిగా సంతోషంగా ఉండు.
స్వర్గేఽపి ఖలు రామస్య కుశలం దైవతైరహమ్। ప్రత్యాదేశాదభిహితం ధారయిష్యే కథం బత
స్వర్గంలో ఉన్నా కూడా రాముని విషయంలో దేవతలు నన్ను నిందిస్తారు. ఆ అపకీర్తిని నేను ఎలా భరించగలను?
కైకేయ్యాః ప్రియకామేన రామః ప్రవ్రాజితో వనమ్। యది సత్యం బ్రవీమ్యేతత్ తదసత్యం భవిష్యతి
కైకేయి కోసం ప్రేమతో నేను రాముడిని అడవికి పంపిస్తే, ఇది నిజమని నేను చెప్పినా, అది అబద్ధంగా మారిపోతుంది.
అపుత్రేణ మయా పుత్రః శ్రమేణ మహతా మహాన్। రామో లబ్ధో మహాతేజాః స కథం త్యజ్యతే మయా
పిల్లలు లేని నాకు, ఎంతో కష్టపడి గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న రాముడిని కొడుకుగా పొందాను. అలాంటి వాడిని నేను ఎలా వదులుకోగలను?
శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ జితక్రోధః క్షమాపరః। కథం కమలపత్రాక్షో మయా రామో వివాస్యతే
ధైర్యవంతుడు, విద్యావంతుడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, క్షమాశీలి అయిన కమలాకళ్ళ రాముడిని నేను ఎలా నడిపించగలను?
కథమిన్దీవరశ్యామం దీర్ఘబాహుం మహాబలమ్। అభిరామమహం రామం స్థాపయిష్యామి దణ్డకాన్
ఇండీవరపు నీలంలా వర్ణం, పొడవాటి భుజాలు, అపారమైన బలమున్న, అందమైన రాముడిని నేను ఎలా దండకారణ్యంలోకి పంపగలను?
సుఖానాముచితస్యైవ దుఃఖైరనుచితస్య చ। దుఃఖం నామానుపశ్యేయం కథం రామస్య ధీమతః
ఎప్పుడూ సుఖంలోనే పెరిగిన, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని, తెలివైన రాముడికి బాధలు కలిగిన దృశ్యాన్ని నేను ఎలా చూడగలను?
యది దుఃఖమకృత్వా తు మమ సంక్రమణం భవేత్। అదుఃఖార్హస్య రామస్య తతః సుఖమవాప్నుయామ్
ఈ మార్పు రాముడికి ఏమైనా బాధ కలగకుండా జరిగితే, దుఃఖానికి అర్హుడు కాని రాముడి వల్ల నాకు ఆనందం కలుగుతుంది.
అకీర్తిరతులా లోకే ధ్రువం పరిభవిష్యతి। తథా విలపతస్తస్య పరిభ్రమితచేతసః
ఇలా విలపిస్తూ, మనసు తడబడిపోయిన నాకు, ఈ లోకంలో అపరిమితమైన అపఖ్యాతి తప్పక వస్తుంది.
అస్తమభ్యాగమత్ సూర్యో రజనీ చాభ్యవర్తత। సా త్రియామా తదార్తస్య చన్ద్రమణ్డలమణ్డితా
సూర్యుడు అస్తమించగా, రాత్రి వచ్చింది. చంద్రుని కాంతితో అలంకరించబడిన ఆ మూడు యామల రాత్రి, బాధతో ఉన్న రాజుకు గడిచిపోయింది.