మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే। ఇష్టే మమ జనే శేషే కిం పాపం ప్రతిపత్స్యసే
నేను చనిపోయి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాక, నాకు ఇష్టమైన ప్రజలు మిగిలినప్పుడు, నువ్వు ఇంకేం పాపం చేయబోతున్నావు?
కౌసల్యా మాం చ రామం చ పుత్రౌ చ యది హాస్యతి। దుఃఖాన్యసహతీ దేవీ మామేవానుగమిష్యతి
కౌసల్యా నన్ను, రాముని, తన కుమారులను వదిలేస్తే, తాను భరించలేని దుఃఖంతో ఆ రాణి నన్ను మాత్రమే అనుసరిస్తుంది.
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ మాం చ పుత్రైస్త్రిభిః సహ। ప్రక్షిప్య నరకే సా త్వం కైకేయి సుఖితా భవ
కౌసల్య, సుమిత్ర, నన్ను, మా ముగ్గురు కుమారులతో కలిసి నరకంలో పడేసి, నువ్వు, కైకేయి, సంతోషంగా ఉండిపోతావు.
మయా రామేణ చ త్యక్తం శాశ్వతం సత్కృతం గుణైః। ఇక్ష్వాకుకులమక్షోభ్యమాకులం పాలయిష్యసి
నన్ను, రాముని వదిలేసి, ఎప్పటికీ గౌరవించబడే, ఎవ్వరూ కదిలించలేని ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని నువ్వు కలవరపరిచి పాలించాల్సి వస్తుంది.
ప్రియం చేద్ భరతస్యైతద్ రామప్రవ్రాజనం భవేత్। మా స్మ మే భరతః కార్షీత్ ప్రేతకృత్యం గతాయుషః
ఈ రాముని వనవాసం భరతునికి ఇష్టంగా ఉంటే, నా ప్రాణం పోయిన తర్వాత నా అంత్యక్రియలు భరతుడు చేయకూడదు.
మృతే మయి గతే రామే వనం పురుషపుఙ్గవే। సేదానీం విధవా రాజ్యం సపుత్రా కారయిష్యసి
నేను చనిపోయి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాక, నువ్వు ఇప్పుడు నీ కుమారుడితో కలిసి వితంతువుగా రాజ్యం పాలిస్తావు.
త్వం రాజపుత్రి దైవేన న్యవసో మమ వేశ్మని। అకీర్తిశ్చాతులా లోకే ధ్రువః పరిభవశ్చ మే। సర్వభూతేషు చావజ్ఞా యథా పాపకృతస్తథా
రాజకుమార్తె, విధి వల్ల నువ్వు నా ఇంట్లో నివసించావు; నాకు లోకంలో అపఖ్యాతి ఖచ్చితంగా వస్తుంది, అవమానమూ తప్పదు; అన్ని జీవులలో నేను పాపి లాగా తక్కువగా కనిపిస్తాను.
కథం రథైర్విభుర్యాత్వా గజాశ్వైశ్చ ముహుర్ముహుః। పద్భ్యాం రామో మహారణ్యే వత్సో మే విచరిష్యతి
ఎప్పుడూ రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలతో ప్రయాణించిన నా కుమారుడు రాముడు, ఇప్పుడు అడవిలో కాలినడకన ఎలా తిరుగుతాడు?
యస్య చాహారసమయే సూదాః కుణ్డలధారిణః। అహంపూర్వాః పచన్తి స్మ ప్రసన్నాః పానభోజనమ్
ఆహారం సమయానికి, చెవి ఆభరణాలు ధరించిన వంటవారు, ముందుగా నేనే ఉండగా, రామునికి రుచికరమైన తిండి, పానీయాలు వండేవారు.
స కథం ను కషాయాణి తిక్తాని కటుకాని చ। భక్షయన్ వన్యమాహారం సుతో మే వర్తయిష్యతి
ఇప్పుడు నా కుమారుడు, పుల్లగా, చేదుగా, మసాలా రుచులతో కూడిన అడవి ఆహారం తింటూ ఎలా జీవించగలడు?
మహార్హవస్త్రసమ్బద్ధో భూత్వా చిరసుఖోచితః। కాషాయపరిధానస్తు కథం రామో భవిష్యతి
ఎప్పుడూ విలువైన వస్త్రాలు ధరించి, సుఖంగా పెరిగిన రాముడు, ఇప్పుడు చెక్కచొక్కా ధరించి ఎలా ఉంటాడు?
కస్యేదం దారుణం వాక్యమేవంవిధమపీరితమ్। రామస్యారణ్యగమనం భరతస్యాభిషేచనమ్
ఇలాంటి దారుణమైన మాటలు ఎవరు చెప్పారు? రాముడు అడవికి వెళ్ళడం, భరతుని పట్టాభిషేకం జరగడం—ఇది ఎవరి మాట?
ధిగస్తు యోషితో నామ శఠాః స్వార్థపరాయణాః। న బ్రవీమి స్త్రియః సర్వా భరతస్యైవ మాతరమ్
స్త్రీలు మోసపూరితులు, తమ ప్రయోజనాలకే పట్టించుకునేవారు—అందరికీ కాదు, భరతుని తల్లిని మాత్రమే నేను ఇలా అంటున్నాను.
అనర్థభావేఽర్థపరే నృశంసే మమానుతాపాయ నివేశితాసి। కిమప్రియం పశ్యసి మన్నిమిత్తం హితానుకారిణ్యథవాపి రామే
నువ్వు దయలేని వాడివి, లాభం కోసం నిష్ఫలమైన విషయాల్లో పడ్డావు; నన్ను బాధ పెట్టడానికి నువ్వు పెట్టబడావు. నాలో లేదా నీకు మేలు చేసే రామునిలో నువ్వు ఏదైనా అపరిచితమైనదాన్ని చూస్తున్నావా?
పరిత్యజేయుః పితరోఽపి పుత్రాన్ భార్యాః పతీంశ్చాపి కృతానురాగాః। కృత్స్నం హి సర్వం కుపితం జగత్ స్యాద్ దృష్ట్వైవ రామం వ్యసనే నిమగ్నమ్
తండ్రులు కూడా తమ కుమారులను వదిలిపెట్టవచ్చు, భార్యలు ఎంత ప్రేమతో ఉన్నా భర్తలను వదిలిపెట్టవచ్చు. ఎందుకంటే రాముడు కష్టంలో మునిగిపోతున్నాడని చూసినప్పుడు, ఈ లోకమంతా కలతచెందుతుంది.
అహం పునర్దేవకుమారరూప- మలంకృతం తం సుతమావ్రజన్తమ్। నన్దామి పశ్యన్నివ దర్శనేన భవామి దృష్ట్వైవ పునర్యువేవ
కానీ నా కుమారుడు దేవత కుమారుడిలా అలంకరించుకొని నన్ను చూస్తూ దగ్గరకి వస్తున్నప్పుడు, నేను మళ్లీ యవ్వనంలో ఉన్నట్లుగా ఆనందంగా మారిపోతాను.
వినా హి సూర్యేణ భవేత్ ప్రవృత్తి- రవర్షతా వజ్రధరేణ వాపి। రామం తు గచ్ఛన్తమితః సమీక్ష్య జీవేన్న కశ్చిత్త్వితి చేతనా మే
సూర్యుడు లేకపోయినా లోకంలో పనులు సాగుతాయేమో, వర్షదేవుడు లేకపోయినా వర్షం పడవచ్చు. కానీ రాముడు ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతున్నాడని చూస్తే, ఎవ్వరూ బ్రతకలేరని నాకు నమ్మకం.
వినాశకామామహితామమిత్రా- మావాసయం మృత్యుమివాత్మనస్త్వామ్। చిరం బతాఙ్కేన ధృతాసి సర్పీ మహావిషా తేన హతోఽస్మి మోహాత్
నాశనం కోరే శత్రువులా నీవు నా ఇంట్లోనే మృత్యువును దాచుకున్నట్లుగా ఉన్నావు. ఎంతకాలంగా నిన్ను నా ఒడిలో పాము లా పెట్టుకున్నాను. ఇప్పుడు నీ విషంతో నేను మూర్ఖత్వంతో నాశనమయ్యాను.
మయా చ రామేణ సలక్ష్మణేన ప్రశాస్తు హీనో భరతస్త్వయా సహ। పురం చ రాష్ట్రం చ నిహత్య బాన్ధవాన్ మమాహితానాం చ భవాభిహర్షిణీ
నేను, రాముడు, లక్ష్మణుడు లేని తర్వాత నీవు భరతునితో పాటు రాజ్యం పరిపాలించు. నా బంధువులను, నగరాన్ని, రాజ్యాన్ని నాశనం చేసి, నా శత్రువులకు ఆనందాన్ని కలిగించు.
నృశంసవృత్తే వ్యసనప్రహారిణి ప్రసహ్య వాక్యం యదిహాద్య భాషసే। న నామ తే తేన ముఖాత్ పతన్త్యధో విశీర్యమాణా దశనాః సహస్రధా
నీవు క్రూరమైన ప్రవర్తనతో, కష్టాన్ని కలిగించేవాడివి. నువ్వు ఇలాంటి ఘోరమైన మాటలు మాట్లాడుతున్నప్పుడు, నీ పళ్ళు వేల ముక్కలుగా విరిగి నీ నోటిలో పడిపోవాల్సింది కదా!
న కించిదాహాహితమప్రియం వచో న వేత్తి రామః పరుషాణి భాషితుమ్। కథం తు రామే హ్యభిరామవాదిని బ్రవీషి దోషాన్ గుణనిత్యసమ్మతే
రాముడు ఎప్పుడూ ఎవరికీ హానికరమైన మాటలు మాట్లాడడు, అతడికి కఠినంగా మాట్లాడటం తెలియదు కూడా. ఎల్లప్పుడూ మధురంగా, మంచి మాటలు చెప్పే రాముని నీవు ఎలా తప్పుపడగలవు?
ప్రతామ్య వా ప్రజ్వల వా ప్రణశ్య వా సహస్రశో వా స్ఫుటితాం మహీం వ్రజ। న తే కరిష్యామి వచః సుదారుణం మమాహితం కేకయరాజపాంసనే
నీవు పడిపో, కాలిపో, నశించిపో, లేక భూమిని వెయ్యిసార్లు విరగదోస్తేనా అయినా సరే, నీ దుర్మార్గమైన, నాకు హానికరమైన ఆదేశాన్ని నేను ఎప్పటికీ చేయను, కేకయ రాజుని కుమార్తె!
క్షురోపమాం నిత్యమసత్ప్రియంవదాం ప్రదుష్టభావాం స్వకులోపఘాతినీమ్। న జీవితుం త్వాం విషహేఽమనోరమాం దిధక్షమాణాం హృదయం సబన్ధనమ్
నీవు ఎప్పుడూ కత్తిలా పదునైన మాటలు మాట్లాడేవాడివి, అసత్యాన్ని ఇష్టపడేవాడివి, చెడు మనసు కలదివి, నీ కుటుంబాన్ని నాశనం చేసేవాడివి. నీలాంటి హృదయాన్ని కాల్చే, బంధాలను తెంచే వ్యక్తితో నేను ఇక జీవించలేను.
న జీవితం మేఽస్తి కుతః పునః సుఖం వినాత్మజేనాత్మవతాం కుతో రతిః। మమాహితం దేవి న కర్తుమర్హసి స్పృశామి పాదావపి తే ప్రసీద మే
నా కుమారుడు లేకుండా నాకు జీవితం లేదు, మరి సుఖం ఎలా ఉంటుంది? పిల్లలను ప్రాణంగా ప్రేమించే వారికి ఆనందం ఎలా ఉంటుంది? దేవి, నాకు హాని చేయకూ, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను, దయచూపు.
స భూమిపాలో విలపన్ననాథవత్ స్త్రియా గృహీతో హృదయేఽతిమాత్రయా। పపాత దేవ్యాశ్చరణౌ ప్రసారితా- వుభావసమ్ప్రాప్య యథాఽఽతురస్తథా
ఆ భూమిపతి, యజమాని లేని వాడిలా విలపిస్తూ, ఆ స్త్రీ యొక్క తీవ్రమైన హృదయంతో పట్టుబడి, దేవి పాదాల దగ్గర పడిపోయాడు. బాధతో ఉన్నవాడు ఎలా పడిపోతాడో అలా అతడు ఆమె పాదాలపై లేచాడు.
thumb|త్రయోదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయోదశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో పదమూడు వ సర్గను వినండి.
అతదర్హం మహారాజం శయానమతథోచితమ్। యయాతిమివ పుణ్యాన్తే దేవలోకాత్ పరిచ్యుతమ్
ఆ మహారాజు తనకు తగినట్టుగా కాకుండా పడుకున్నాడు. పుణ్యఫలం అయిపోయిన తర్వాత దేవలోకంలో నుంచి పడిపోయిన యయాతిలా కనిపించాడు.
అనర్థరూపాసిద్ధార్థా హ్యభీతా భయదర్శినీ। పునరాకారయామాస తమేవ వరమఙ్గనా
ఆ స్త్రీ భయం లేకపోయినా, ప్రమాదాన్ని చూసే దృష్టి ఉన్నదైనా, తన కోరికలు కష్టాన్నే తెచ్చేలా ఉండేవి. ఆమె మళ్లీ అదే వరాన్ని అడిగింది.
త్వం కత్థసే మహారాజ సత్యవాదీ దృఢవ్రతః। మమ చేదం వరం కస్మాద్ విధారయితుమిచ్ఛసి
మహారాజా, నీవు నిజాయితీగా, వ్రతాన్ని పాటించే వాడివని గొప్పగా చెప్పుకుంటావు. అయితే నాకు ఈ వరాన్ని ఇవ్వడంలో ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?
ఏవముక్తస్తు కైకేయ్యా రాజా దశరథస్తదా। ప్రత్యువాచ తతః క్రుద్ధో ముహూర్తం విహ్వలన్నివ
అప్పుడు కైకేయి ఇలా అన్న తర్వాత, రాజు దశరథుడు కొంతసేపు మౌనంగా ఉండి, కోపంతో, అయోమయంగా ఆమెకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.