అనార్య ఇతి మామార్యాః పుత్రవిక్రాయకం ధ్రువమ్। వికరిష్యన్తి రథ్యాసు సురాపం బ్రాహ్మణం యథా
నిస్సందేహంగా, మంచివారు నన్ను వీధుల్లో కుమారుణ్ణి అమ్మినవాడిగా, మత్తులో ఉన్న బ్రాహ్మణుడిలా, నీచుడని పిలుస్తారు.
అహో దుఃఖమహో కృచ్ఛ్రం యత్ర వాచః క్షమే తవ। దుఃఖమేవంవిధం ప్రాప్తం పురా కృతమివాశుభమ్
ఓహో, ఎంతటి దుఃఖం, ఎంతటి బాధ! నీ మాటలు నేను భరించాల్సి వస్తోంది. ఇంతటి దుఃఖం నాకు వచ్చింది, ఇదంతా నేను గతంలో చేసిన పాపం వల్లేనేమో.
చిరం ఖలు మయా పాపే త్వం పాపేనాభిరక్షితా। అజ్ఞానాదుపసమ్పన్నా రజ్జురుద్బన్ధనీ యథా
పాపినీ! చాలా కాలంగా నీవు నన్ను కాపాడుతున్నట్టు కనిపించినా, నీవు కూడా పాపమే. పాము అనుకుని అజ్ఞానంతో తాడును ఎత్తుకున్నట్టు జరిగింది.
రమమాణస్త్వయా సార్ధం మృత్యుం త్వాం నాభిలక్షయే। బాలో రహసి హస్తేన కృష్ణసర్పమివాస్పృశమ్
నీతో కలిసి ఆనందించేటప్పుడు, నీవే నాకు మరణమని నేను గ్రహించలేదు. ఒంటరిగా ఉన్న చిన్నవాడు చేతితో నల్ల పామును తడిమినట్టు అయ్యింది.
తం తు మాం జీవలోకోఽయం నూనమాక్రోష్టుమర్హతి। మయా హ్యపితృకః పుత్రః స మహాత్మా దురాత్మనా
ఈ లోకంలో ఉన్నవారు నన్ను తప్పుపట్టడం సబబే. ఎందుకంటే నా దుర్మార్గం వల్ల ఆ మహాత్ముడు తన తండ్రిని కోల్పోయాడు.
బాలిశో బత కామాత్మా రాజా దశరథో భృశమ్। స్త్రీకృతే యః ప్రియం పుత్రం వనం ప్రస్థాపయిష్యతి
నిజంగా, దశరథుడు బాలిషుడూ, కామపరుడూ. ఒక స్త్రీ కోసం తన ప్రియ కుమారుణ్ని అడవికి పంపించబోతున్నాడు.
వేదైశ్చ బ్రహ్మచర్యైశ్చ గురుభిశ్చోపకర్శితః। భోగకాలే మహత్కృచ్ఛ్రం పునరేవ ప్రపత్స్యతే
వేదాలు, బ్రహ్మచర్యం, గురువుల శిక్షణతో పెరిగిన నా కుమారుడు, ఆనందించాల్సిన సమయంలో మళ్లీ గొప్ప కష్టాలు ఎదుర్కొంటాడు.
నాలం ద్వితీయం వచనం పుత్రో మాం ప్రతిభాషితుమ్। స వనం ప్రవ్రజేత్యుక్తో బాఢమిత్యేవ వక్ష్యతి
నా కుమారుడు నాతో రెండో మాట చెప్పే వాడు కాదు; అడవికి వెళ్ళమని చెప్పగానే, 'సరే' అని ఒప్పుకుంటాడు.
యది మే రాఘవః కుర్యాద్ వనం గచ్ఛేతి చోదితః। ప్రతికూలం ప్రియం మే స్యాన్న తు వత్సః కరిష్యతి
రాఘవుడు అడవికి వెళ్ళమని చెప్పినప్పుడు నా మాటకు విరుద్ధంగా వ్యవహరిస్తే అది నాకు ఆనందమే, కానీ నా కుమారుడు అలా చేయడు.
రాఘవే హి వనం ప్రాప్తే సర్వలోకస్య ధిక్కృతమ్। మృత్యురక్షమణీయం మాం నయిష్యతి యమక్షయమ్
రాఘవుడు అడవిలోకి వెళ్ళినప్పుడు అందరూ నన్ను తిడతారు; భరించలేని మరణం నన్ను యమలోకానికి తీసుకెళ్తుంది.
మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే। ఇష్టే మమ జనే శేషే కిం పాపం ప్రతిపత్స్యసే
నేను చనిపోయి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాక, నాకు ఇష్టమైన ప్రజలు మిగిలినప్పుడు, నువ్వు ఇంకేం పాపం చేయబోతున్నావు?
కౌసల్యా మాం చ రామం చ పుత్రౌ చ యది హాస్యతి। దుఃఖాన్యసహతీ దేవీ మామేవానుగమిష్యతి
కౌసల్యా నన్ను, రాముని, తన కుమారులను వదిలేస్తే, తాను భరించలేని దుఃఖంతో ఆ రాణి నన్ను మాత్రమే అనుసరిస్తుంది.
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ మాం చ పుత్రైస్త్రిభిః సహ। ప్రక్షిప్య నరకే సా త్వం కైకేయి సుఖితా భవ
కౌసల్య, సుమిత్ర, నన్ను, మా ముగ్గురు కుమారులతో కలిసి నరకంలో పడేసి, నువ్వు, కైకేయి, సంతోషంగా ఉండిపోతావు.
మయా రామేణ చ త్యక్తం శాశ్వతం సత్కృతం గుణైః। ఇక్ష్వాకుకులమక్షోభ్యమాకులం పాలయిష్యసి
నన్ను, రాముని వదిలేసి, ఎప్పటికీ గౌరవించబడే, ఎవ్వరూ కదిలించలేని ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని నువ్వు కలవరపరిచి పాలించాల్సి వస్తుంది.
ప్రియం చేద్ భరతస్యైతద్ రామప్రవ్రాజనం భవేత్। మా స్మ మే భరతః కార్షీత్ ప్రేతకృత్యం గతాయుషః
ఈ రాముని వనవాసం భరతునికి ఇష్టంగా ఉంటే, నా ప్రాణం పోయిన తర్వాత నా అంత్యక్రియలు భరతుడు చేయకూడదు.
మృతే మయి గతే రామే వనం పురుషపుఙ్గవే। సేదానీం విధవా రాజ్యం సపుత్రా కారయిష్యసి
నేను చనిపోయి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాక, నువ్వు ఇప్పుడు నీ కుమారుడితో కలిసి వితంతువుగా రాజ్యం పాలిస్తావు.
త్వం రాజపుత్రి దైవేన న్యవసో మమ వేశ్మని। అకీర్తిశ్చాతులా లోకే ధ్రువః పరిభవశ్చ మే। సర్వభూతేషు చావజ్ఞా యథా పాపకృతస్తథా
రాజకుమార్తె, విధి వల్ల నువ్వు నా ఇంట్లో నివసించావు; నాకు లోకంలో అపఖ్యాతి ఖచ్చితంగా వస్తుంది, అవమానమూ తప్పదు; అన్ని జీవులలో నేను పాపి లాగా తక్కువగా కనిపిస్తాను.
కథం రథైర్విభుర్యాత్వా గజాశ్వైశ్చ ముహుర్ముహుః। పద్భ్యాం రామో మహారణ్యే వత్సో మే విచరిష్యతి
ఎప్పుడూ రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలతో ప్రయాణించిన నా కుమారుడు రాముడు, ఇప్పుడు అడవిలో కాలినడకన ఎలా తిరుగుతాడు?
యస్య చాహారసమయే సూదాః కుణ్డలధారిణః। అహంపూర్వాః పచన్తి స్మ ప్రసన్నాః పానభోజనమ్
ఆహారం సమయానికి, చెవి ఆభరణాలు ధరించిన వంటవారు, ముందుగా నేనే ఉండగా, రామునికి రుచికరమైన తిండి, పానీయాలు వండేవారు.
స కథం ను కషాయాణి తిక్తాని కటుకాని చ। భక్షయన్ వన్యమాహారం సుతో మే వర్తయిష్యతి
ఇప్పుడు నా కుమారుడు, పుల్లగా, చేదుగా, మసాలా రుచులతో కూడిన అడవి ఆహారం తింటూ ఎలా జీవించగలడు?
మహార్హవస్త్రసమ్బద్ధో భూత్వా చిరసుఖోచితః। కాషాయపరిధానస్తు కథం రామో భవిష్యతి
ఎప్పుడూ విలువైన వస్త్రాలు ధరించి, సుఖంగా పెరిగిన రాముడు, ఇప్పుడు చెక్కచొక్కా ధరించి ఎలా ఉంటాడు?
కస్యేదం దారుణం వాక్యమేవంవిధమపీరితమ్। రామస్యారణ్యగమనం భరతస్యాభిషేచనమ్
ఇలాంటి దారుణమైన మాటలు ఎవరు చెప్పారు? రాముడు అడవికి వెళ్ళడం, భరతుని పట్టాభిషేకం జరగడం—ఇది ఎవరి మాట?
ధిగస్తు యోషితో నామ శఠాః స్వార్థపరాయణాః। న బ్రవీమి స్త్రియః సర్వా భరతస్యైవ మాతరమ్
స్త్రీలు మోసపూరితులు, తమ ప్రయోజనాలకే పట్టించుకునేవారు—అందరికీ కాదు, భరతుని తల్లిని మాత్రమే నేను ఇలా అంటున్నాను.
అనర్థభావేఽర్థపరే నృశంసే మమానుతాపాయ నివేశితాసి। కిమప్రియం పశ్యసి మన్నిమిత్తం హితానుకారిణ్యథవాపి రామే
నువ్వు దయలేని వాడివి, లాభం కోసం నిష్ఫలమైన విషయాల్లో పడ్డావు; నన్ను బాధ పెట్టడానికి నువ్వు పెట్టబడావు. నాలో లేదా నీకు మేలు చేసే రామునిలో నువ్వు ఏదైనా అపరిచితమైనదాన్ని చూస్తున్నావా?
పరిత్యజేయుః పితరోఽపి పుత్రాన్ భార్యాః పతీంశ్చాపి కృతానురాగాః। కృత్స్నం హి సర్వం కుపితం జగత్ స్యాద్ దృష్ట్వైవ రామం వ్యసనే నిమగ్నమ్
తండ్రులు కూడా తమ కుమారులను వదిలిపెట్టవచ్చు, భార్యలు ఎంత ప్రేమతో ఉన్నా భర్తలను వదిలిపెట్టవచ్చు. ఎందుకంటే రాముడు కష్టంలో మునిగిపోతున్నాడని చూసినప్పుడు, ఈ లోకమంతా కలతచెందుతుంది.
అహం పునర్దేవకుమారరూప- మలంకృతం తం సుతమావ్రజన్తమ్। నన్దామి పశ్యన్నివ దర్శనేన భవామి దృష్ట్వైవ పునర్యువేవ
కానీ నా కుమారుడు దేవత కుమారుడిలా అలంకరించుకొని నన్ను చూస్తూ దగ్గరకి వస్తున్నప్పుడు, నేను మళ్లీ యవ్వనంలో ఉన్నట్లుగా ఆనందంగా మారిపోతాను.
వినా హి సూర్యేణ భవేత్ ప్రవృత్తి- రవర్షతా వజ్రధరేణ వాపి। రామం తు గచ్ఛన్తమితః సమీక్ష్య జీవేన్న కశ్చిత్త్వితి చేతనా మే
సూర్యుడు లేకపోయినా లోకంలో పనులు సాగుతాయేమో, వర్షదేవుడు లేకపోయినా వర్షం పడవచ్చు. కానీ రాముడు ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతున్నాడని చూస్తే, ఎవ్వరూ బ్రతకలేరని నాకు నమ్మకం.
వినాశకామామహితామమిత్రా- మావాసయం మృత్యుమివాత్మనస్త్వామ్। చిరం బతాఙ్కేన ధృతాసి సర్పీ మహావిషా తేన హతోఽస్మి మోహాత్
నాశనం కోరే శత్రువులా నీవు నా ఇంట్లోనే మృత్యువును దాచుకున్నట్లుగా ఉన్నావు. ఎంతకాలంగా నిన్ను నా ఒడిలో పాము లా పెట్టుకున్నాను. ఇప్పుడు నీ విషంతో నేను మూర్ఖత్వంతో నాశనమయ్యాను.
మయా చ రామేణ సలక్ష్మణేన ప్రశాస్తు హీనో భరతస్త్వయా సహ। పురం చ రాష్ట్రం చ నిహత్య బాన్ధవాన్ మమాహితానాం చ భవాభిహర్షిణీ
నేను, రాముడు, లక్ష్మణుడు లేని తర్వాత నీవు భరతునితో పాటు రాజ్యం పరిపాలించు. నా బంధువులను, నగరాన్ని, రాజ్యాన్ని నాశనం చేసి, నా శత్రువులకు ఆనందాన్ని కలిగించు.
నృశంసవృత్తే వ్యసనప్రహారిణి ప్రసహ్య వాక్యం యదిహాద్య భాషసే। న నామ తే తేన ముఖాత్ పతన్త్యధో విశీర్యమాణా దశనాః సహస్రధా
నీవు క్రూరమైన ప్రవర్తనతో, కష్టాన్ని కలిగించేవాడివి. నువ్వు ఇలాంటి ఘోరమైన మాటలు మాట్లాడుతున్నప్పుడు, నీ పళ్ళు వేల ముక్కలుగా విరిగి నీ నోటిలో పడిపోవాల్సింది కదా!