కిం చైనాం ప్రతివక్ష్యామి కృత్వా విప్రియమీదృశమ్। యదా యదా చ కౌసల్యా దాసీవ చ సఖీవ చ
ఇంతటి దుర్మార్గాన్ని చేసిన తర్వాత, ఆమెకు నేను ఏమి సమాధానం చెప్పగలను? కౌసల్య ఎప్పుడూ నాకు దాసిలా, స్నేహితురాలిలా సేవ చేసింది.
భార్యావద్ భగినీవచ్చ మాతృవచ్చోపతిష్ఠతి। సతతం ప్రియకామా మే ప్రియపుత్రా ప్రియంవదా
భార్యగా, అక్కగా, తల్లిలా ఎప్పుడూ నా మేలుకోసం కృషి చేసింది. తన కుమారుణ్ణి ఎంతో ప్రేమించి, మృదువుగా మాట్లాడేది.
న మయా సత్కృతా దేవీ సత్కారార్హా కృతే తవ। ఇదానీం తత్తపతి మాం యన్మయా సుకృతం త్వయి
నీవు కోరుకున్నదానికోసం, గౌరవించదగిన ఆ దేవిని నేను గౌరవించలేదు. ఇప్పుడు నీకోసం చేసిన మేలే నన్ను బాధిస్తోంది.
అపథ్యవ్యఞ్జనోపేతం భుక్తమన్నమివాతురమ్। విప్రకారం చ రామస్య సమ్ప్రయాణం వనస్య చ
రోగి విషమై అన్నం తినినట్లుగా, రామునికి జరిగిన అన్యాయం, అతని అడవికి పోవడం నాకు అంతే బాధ కలిగిస్తోంది.
సుమిత్రా ప్రేక్ష్య వై భీతా కథం మే విశ్వసిష్యతి। కృపణం బత వైదేహీ శ్రోష్యతి ద్వయమప్రియమ్
సుమిత్ర ఈ దుస్థితిని చూసి భయపడి నన్ను ఎలా నమ్ముతుంది? బీచమైన వైదేహి రెండు దుఃఖ వార్తలు వినాల్సి వస్తుంది.
మాం చ పఞ్చత్వమాపన్నం రామం చ వనమాశ్రితమ్। వైదేహీ బత మే ప్రాణాన్ శోచన్తీ క్షపయిష్యతి
నా మరణాన్ని, రాముడు అడవిలో ఉంటున్నాడని ఆమె వింటుంది. బీచమైన వైదేహి నన్ను తలచి తన ప్రాణాలను మెల్లగా కోల్పోతుంది.
హీనా హిమవతః పార్శ్వే కింనరేణేవ కింనరీ। నహి రామమహం దృష్ట్వా ప్రవసన్తం మహావనే
హిమవంతం పర్వతాల వద్ద తన భర్త వదిలేసిన కిన్నరిలా, నేను రాముని అడవిలో వదిలిపెట్టిన దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేను.
చిరం జీవితుమాశంసే రుదన్తీం చాపి మైథిలీమ్। సా నూనం విధవా రాజ్యం సపుత్రా కారయిష్యసి
నేను ఎక్కువ కాలం బతకాలని ఆశించను, మైతిలిని ఏడుస్తూ చూడాలని కూడా అనుకోను. నీవు మాత్రం విధవలా, నీ కుమారుడితో రాజ్యం పాలించవచ్చు.
సతీం త్వామహమత్యన్తం వ్యవస్యామ్యసతీం సతీమ్। రూపిణీం విషసంయుక్తాం పీత్వేవ మదిరాం నరః
నీవు బయటకు సతీలా కనిపించినా, లోపల అసతీనే. అందమైన రూపంలో విషం కలిసిన మద్యం తాగిన మనిషిలా నీవు.
అనృతైర్బత మాం సాన్త్వైః సాన్త్వయన్తీ స్మ భాషసే। గీతశబ్దేన సంరుధ్య లుబ్ధో మృగమివావధీః
నిజంగా, నీవు నన్ను అబద్ధపు మాటలతో ఓదార్చినట్టు నటించావు. కానీ వేటగాడు పాటతో జింకను మోసం చేసి చంపినట్టు నన్ను నాశనం చేసావు.
అనార్య ఇతి మామార్యాః పుత్రవిక్రాయకం ధ్రువమ్। వికరిష్యన్తి రథ్యాసు సురాపం బ్రాహ్మణం యథా
నిస్సందేహంగా, మంచివారు నన్ను వీధుల్లో కుమారుణ్ణి అమ్మినవాడిగా, మత్తులో ఉన్న బ్రాహ్మణుడిలా, నీచుడని పిలుస్తారు.
అహో దుఃఖమహో కృచ్ఛ్రం యత్ర వాచః క్షమే తవ। దుఃఖమేవంవిధం ప్రాప్తం పురా కృతమివాశుభమ్
ఓహో, ఎంతటి దుఃఖం, ఎంతటి బాధ! నీ మాటలు నేను భరించాల్సి వస్తోంది. ఇంతటి దుఃఖం నాకు వచ్చింది, ఇదంతా నేను గతంలో చేసిన పాపం వల్లేనేమో.
చిరం ఖలు మయా పాపే త్వం పాపేనాభిరక్షితా। అజ్ఞానాదుపసమ్పన్నా రజ్జురుద్బన్ధనీ యథా
పాపినీ! చాలా కాలంగా నీవు నన్ను కాపాడుతున్నట్టు కనిపించినా, నీవు కూడా పాపమే. పాము అనుకుని అజ్ఞానంతో తాడును ఎత్తుకున్నట్టు జరిగింది.
రమమాణస్త్వయా సార్ధం మృత్యుం త్వాం నాభిలక్షయే। బాలో రహసి హస్తేన కృష్ణసర్పమివాస్పృశమ్
నీతో కలిసి ఆనందించేటప్పుడు, నీవే నాకు మరణమని నేను గ్రహించలేదు. ఒంటరిగా ఉన్న చిన్నవాడు చేతితో నల్ల పామును తడిమినట్టు అయ్యింది.
తం తు మాం జీవలోకోఽయం నూనమాక్రోష్టుమర్హతి। మయా హ్యపితృకః పుత్రః స మహాత్మా దురాత్మనా
ఈ లోకంలో ఉన్నవారు నన్ను తప్పుపట్టడం సబబే. ఎందుకంటే నా దుర్మార్గం వల్ల ఆ మహాత్ముడు తన తండ్రిని కోల్పోయాడు.
బాలిశో బత కామాత్మా రాజా దశరథో భృశమ్। స్త్రీకృతే యః ప్రియం పుత్రం వనం ప్రస్థాపయిష్యతి
నిజంగా, దశరథుడు బాలిషుడూ, కామపరుడూ. ఒక స్త్రీ కోసం తన ప్రియ కుమారుణ్ని అడవికి పంపించబోతున్నాడు.
వేదైశ్చ బ్రహ్మచర్యైశ్చ గురుభిశ్చోపకర్శితః। భోగకాలే మహత్కృచ్ఛ్రం పునరేవ ప్రపత్స్యతే
వేదాలు, బ్రహ్మచర్యం, గురువుల శిక్షణతో పెరిగిన నా కుమారుడు, ఆనందించాల్సిన సమయంలో మళ్లీ గొప్ప కష్టాలు ఎదుర్కొంటాడు.
నాలం ద్వితీయం వచనం పుత్రో మాం ప్రతిభాషితుమ్। స వనం ప్రవ్రజేత్యుక్తో బాఢమిత్యేవ వక్ష్యతి
నా కుమారుడు నాతో రెండో మాట చెప్పే వాడు కాదు; అడవికి వెళ్ళమని చెప్పగానే, 'సరే' అని ఒప్పుకుంటాడు.
యది మే రాఘవః కుర్యాద్ వనం గచ్ఛేతి చోదితః। ప్రతికూలం ప్రియం మే స్యాన్న తు వత్సః కరిష్యతి
రాఘవుడు అడవికి వెళ్ళమని చెప్పినప్పుడు నా మాటకు విరుద్ధంగా వ్యవహరిస్తే అది నాకు ఆనందమే, కానీ నా కుమారుడు అలా చేయడు.
రాఘవే హి వనం ప్రాప్తే సర్వలోకస్య ధిక్కృతమ్। మృత్యురక్షమణీయం మాం నయిష్యతి యమక్షయమ్
రాఘవుడు అడవిలోకి వెళ్ళినప్పుడు అందరూ నన్ను తిడతారు; భరించలేని మరణం నన్ను యమలోకానికి తీసుకెళ్తుంది.
మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే। ఇష్టే మమ జనే శేషే కిం పాపం ప్రతిపత్స్యసే
నేను చనిపోయి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాక, నాకు ఇష్టమైన ప్రజలు మిగిలినప్పుడు, నువ్వు ఇంకేం పాపం చేయబోతున్నావు?
కౌసల్యా మాం చ రామం చ పుత్రౌ చ యది హాస్యతి। దుఃఖాన్యసహతీ దేవీ మామేవానుగమిష్యతి
కౌసల్యా నన్ను, రాముని, తన కుమారులను వదిలేస్తే, తాను భరించలేని దుఃఖంతో ఆ రాణి నన్ను మాత్రమే అనుసరిస్తుంది.
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ మాం చ పుత్రైస్త్రిభిః సహ। ప్రక్షిప్య నరకే సా త్వం కైకేయి సుఖితా భవ
కౌసల్య, సుమిత్ర, నన్ను, మా ముగ్గురు కుమారులతో కలిసి నరకంలో పడేసి, నువ్వు, కైకేయి, సంతోషంగా ఉండిపోతావు.
మయా రామేణ చ త్యక్తం శాశ్వతం సత్కృతం గుణైః। ఇక్ష్వాకుకులమక్షోభ్యమాకులం పాలయిష్యసి
నన్ను, రాముని వదిలేసి, ఎప్పటికీ గౌరవించబడే, ఎవ్వరూ కదిలించలేని ఇక్ష్వాకుల వంశాన్ని నువ్వు కలవరపరిచి పాలించాల్సి వస్తుంది.
ప్రియం చేద్ భరతస్యైతద్ రామప్రవ్రాజనం భవేత్। మా స్మ మే భరతః కార్షీత్ ప్రేతకృత్యం గతాయుషః
ఈ రాముని వనవాసం భరతునికి ఇష్టంగా ఉంటే, నా ప్రాణం పోయిన తర్వాత నా అంత్యక్రియలు భరతుడు చేయకూడదు.
మృతే మయి గతే రామే వనం పురుషపుఙ్గవే। సేదానీం విధవా రాజ్యం సపుత్రా కారయిష్యసి
నేను చనిపోయి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అడవికి వెళ్ళాక, నువ్వు ఇప్పుడు నీ కుమారుడితో కలిసి వితంతువుగా రాజ్యం పాలిస్తావు.
త్వం రాజపుత్రి దైవేన న్యవసో మమ వేశ్మని। అకీర్తిశ్చాతులా లోకే ధ్రువః పరిభవశ్చ మే। సర్వభూతేషు చావజ్ఞా యథా పాపకృతస్తథా
రాజకుమార్తె, విధి వల్ల నువ్వు నా ఇంట్లో నివసించావు; నాకు లోకంలో అపఖ్యాతి ఖచ్చితంగా వస్తుంది, అవమానమూ తప్పదు; అన్ని జీవులలో నేను పాపి లాగా తక్కువగా కనిపిస్తాను.
కథం రథైర్విభుర్యాత్వా గజాశ్వైశ్చ ముహుర్ముహుః। పద్భ్యాం రామో మహారణ్యే వత్సో మే విచరిష్యతి
ఎప్పుడూ రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలతో ప్రయాణించిన నా కుమారుడు రాముడు, ఇప్పుడు అడవిలో కాలినడకన ఎలా తిరుగుతాడు?
యస్య చాహారసమయే సూదాః కుణ్డలధారిణః। అహంపూర్వాః పచన్తి స్మ ప్రసన్నాః పానభోజనమ్
ఆహారం సమయానికి, చెవి ఆభరణాలు ధరించిన వంటవారు, ముందుగా నేనే ఉండగా, రామునికి రుచికరమైన తిండి, పానీయాలు వండేవారు.
స కథం ను కషాయాణి తిక్తాని కటుకాని చ। భక్షయన్ వన్యమాహారం సుతో మే వర్తయిష్యతి
ఇప్పుడు నా కుమారుడు, పుల్లగా, చేదుగా, మసాలా రుచులతో కూడిన అడవి ఆహారం తింటూ ఎలా జీవించగలడు?