సాన్త్వయన్ సర్వభూతాని రామః శుద్ధేన చేతసా। గృహ్ణాతి మనుజవ్యాఘ్రః ప్రియైర్విషయవాసినః
రాముడు, మానవులలో సింహుడు, స్వచ్ఛమైన హృదయంతో అందరిని మృదువైన మాటలతో సంతుష్టిపరచి, ప్రజల ప్రేమను పొందుతాడు.
సత్యేన లోకాఞ్ జయతి ద్విజాన్ దానేన రాఘవః। గురూఞ్ ఛుశ్రూషయా వీరో ధనుషా యుధి శాత్రవాన్
రాఘవుడు సత్యంతో లోకాలను జయిస్తాడు, దానంతో బ్రాహ్మణులను గెలుచుకుంటాడు, పెద్దలను సేవతో గౌరవిస్తాడు, యుద్ధంలో విల్లుతో శత్రువులను జయిస్తాడు.
సత్యం దానం తపస్త్యాగో మిత్రతా శౌచమార్జవమ్। విద్యా చ గురుశుశ్రూషా ధ్రువాణ్యేతాని రాఘవే
నిజాయితీ, దానం, తపస్సు, త్యాగం, స్నేహం, పవిత్రత, నేరుగా ఉండడం, విద్య, పెద్దవారిని సేవ చేయడం—ఇవి అన్నీ రాఘవునిలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
తస్మిన్నార్జవసమ్పన్నే దేవి దేవోపమే కథమ్। పాపమాశంససే రామే మహర్షిసమతేజసి
నీవు దేవతలకు సమానమైనవాడివై, నేరుగా ఉండే రాముని, మహర్షుల వలె తేజస్సుతో ఉన్నవాడిని, ఎలా చెడును కోరగలవు, దేవీ?
న స్మరామ్యప్రియం వాక్యం లోకస్య ప్రియవాదినః। స కథం త్వత్కృతే రామం వక్ష్యామి ప్రియమప్రియమ్
ప్రపంచంలో అందరితో మధురంగా మాట్లాడే నేను, ఎప్పుడూ ఎవరికీ కఠినంగా మాట చెప్పినది గుర్తు లేదు. అలాంటప్పుడు, నీ కోసమై రామునికి నచ్చే మాటను, అతనికి బాధ కలిగించేలా ఎలా చెప్పగలను?
క్షమా యస్మింస్తపస్త్యాగః సత్యం ధర్మః కృతజ్ఞతా। అప్యహింసా చ భూతానాం తమృతే కాగతిర్మమ
క్షమ, తపస్సు, త్యాగం, నిజాయితీ, ధర్మం, కృతజ్ఞత, అన్ని జీవుల పట్ల హింస లేని మనసు—ఇవి ఉన్న వాడిని వదిలి నేను ఇంకెవరి దగ్గరకు వెళ్లగలను?
మమ వృద్ధస్య కైకేయి గతాన్తస్య తపస్వినః। దీనం లాలప్యమానస్య కారుణ్యం కర్తుమర్హసి
కైకేయీ! వృద్ధుడైన నేను, శ్రమతో అలసిపోయి, తపస్సులో నిమగ్నమై, దుఃఖంతో విలపిస్తున్న నాకు, నీవు కనికరాన్ని చూపాలి.
పృథివ్యాం సాగరాన్తాయాం యత్ కించిదధిగమ్యతే। తత్ సర్వం తవ దాస్యామి మా చ త్వం మన్యుమావిశ
ఈ భూమిపై సముద్రపు అంచువరకు లభించేది ఏదైనా కావచ్చు, అది అంతా నీకిచ్చేస్తాను. కానీ నీవు కోపానికి లోనవద్దు.
అఞ్జలిం కుర్మి కైకేయి పాదౌ చాపి స్పృశామి తే। శరణం భవ రామస్య మాధర్మో మామిహ స్పృశేత్
కైకేయీ! నేను నీకు చేతులు జోడించి, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను. రామునికి ఆశ్రయంగా ఉండు; నాకు ఇక్కడ అధర్మం తగలకూడదు.
ఇతి దుఃఖాభిసంతప్తం విలపన్తమచేతనమ్। ఘూర్ణమానం మహారాజం శోకేన సమభిప్లుతమ్
ఇలా, తీవ్ర దుఃఖంతో బాధపడుతూ, విలపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోయి, తల తిరుగుతూ, మహారాజు పూర్తిగా శోకంలో మునిగిపోయాడు.
పారం శోకార్ణవస్యాశు ప్రార్థయన్తం పునః పునః। ప్రత్యువాచాథ కైకేయీ రౌద్రా రౌద్రతరం వచః
ఆయన శోకసముద్రం దాటి బయటపడాలని మళ్లీ మళ్లీ వేడుకుంటుండగా, కైకేయీ మరింత క్రూరంగా, కఠినమైన మాటలు చెప్పింది.
యది దత్త్వా వరౌ రాజన్ పునః ప్రత్యనుతప్యసే। ధార్మికత్వం కథం వీర పృథివ్యాం కథయిష్యసి
రాజా! నీవు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చి, ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపపడితే, నీ ధర్మాన్ని భూమిపై ఎలా చెప్పుకుంటావు, వీరా?
యదా సమేతా బహవస్త్వయా రాజర్షయః సహ। కథయిష్యన్తి ధర్మజ్ఞ తత్ర కిం ప్రతివక్ష్యసి
ధర్మాన్ని తెలిసినవాడవైన నీవు, రాజర్షులతో కలిసి కూర్చుని, వారు ధర్మాన్ని గురించి మాట్లాడినప్పుడు, నీవు ఏమి సమాధానం చెబుతావు?
యస్యాః ప్రసాదే జీవామి యా చ మామభ్యపాలయత్। తస్యాః కృతా మయా మిథ్యా కైకేయ్యా ఇతి వక్ష్యసి
ఆమె దయ వల్ల నేను బ్రతికాను, ఆమె నన్ను కాపాడింది, అయినా నేను కైకేయీని మోసం చేశాను అని నీవు చెప్పగలవా?
కిల్బిషం త్వం నరేన్ద్రాణాం కరిష్యసి నరాధిప। యో దత్త్వా వరమద్యైవ పునరన్యాని భాషసే
నరాధిపా! వరం ఇచ్చి, ఇప్పుడు వేరే మాటలు మాట్లాడితే, నరేంద్రులకు అపకీర్తి తెచ్చిపెడతావు.
శైబ్యః శ్యేనకపోతీయే స్వమాంసం పక్షిణే దదౌ। అలర్కశ్చక్షుషీ దత్త్వా జగామ గతిముత్తమామ్
శెబ్యుడు, గద్దపక్షి-పావురం కథలో, పక్షికి తన మాంసాన్ని ఇచ్చాడు; అలర్కుడు తన కళ్లను ఇచ్చి, ఉత్తమ స్థితిని పొందాడు.
సాగరః సమయం కృత్వా న వేలామతివర్తతే। సమయం మానృతం కార్షీః పూర్వవృత్తమనుస్మరన్
సముద్రం ఒట్టు చేసుకుని, తన హద్దు దాటి పోదు. నీవు కూడా పూర్వం చేసిన వాగ్దానాన్ని గుర్తు చేసుకుని, దాన్ని తప్పకూడదు.
స త్వం ధర్మం పరిత్యజ్య రామం రాజ్యేఽభిషిచ్య చ। సహ కౌసల్యయా నిత్యం రన్తుమిచ్ఛసి దుర్మతే
నీవు ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టి, రాముని రాజ్యాభిషేకం చేసి, కౌసల్యతో కలిసి ఎప్పుడూ సుఖంగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నావు, దుర్మతి!
భవత్వధర్మో ధర్మో వా సత్యం వా యది వానృతమ్। యత్త్వయా సంశ్రుతం మహ్యం తస్య నాస్తి వ్యతిక్రమః
ఇది అధర్మమైనా, ధర్మమైనా, నిజమైనా, అబద్ధమైనా, నీవు నాకు ఇచ్చిన మాటను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ తప్పకూడదు.
అహం హి విషమద్యైవ పీత్వా బహు తవాగ్రతః। పశ్యతస్తే మరిష్యామి రామో యద్యభిషిచ్యతే
రాముని రాజ్యాభిషేకం చేస్తే, నీ ముందే ఇప్పుడు నేను విషం తాగి, నీ కళ్లముందే చనిపోతాను.
ఏకాహమపి పశ్యేయం యద్యహం రామమాతరమ్। అఞ్జలిం ప్రతిగృహ్ణన్తీం శ్రేయో నను మృతిర్మమ
ఒక రోజు అయినా రాముని తల్లిని నేను చూసి, ఆమె నా నమస్కారాన్ని స్వీకరించినట్లయితే, నాకు మరణమే మేలుగా అనిపిస్తుంది.
భరతేనాత్మనా చాహం శపే తే మనుజాధిప। యథా నాన్యేన తుష్యేయమృతే రామవివాసనాత్
భరతుడి పేరుతోను, నా పేరుతోను నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను రాజా, రాముని వనవాసం తప్ప ఇంకేదైనా జరిగితే నాకు ఆనందం ఉండదు.
ఏతావదుక్త్వా వచనం కైకేయీ విరరామ హ। విలపన్తం చ రాజానం న ప్రతివ్యాజహార సా
ఇలా చెప్పి కైకేయి మౌనంగా నిలిచింది; విలపిస్తున్న రాజుకు ఆమె ఏమీ సమాధానం చెప్పలేదు.
శ్రుత్వా తు రాజా కైకేయ్యా వాక్యం పరమశోభనమ్। రామస్య చ వనే వాసమైశ్వర్యం భరతస్య చ
రాముడు అడవిలో నివసించాలి, భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలించాలి అన్న కైకేయి మాటలు వినగానే,
నాభ్యభాషత కైకేయీం ముహూర్తం వ్యాకులేన్ద్రియః। ప్రైక్షతానిమిషో దేవీం ప్రియామప్రియవాదినీమ్
ఇంద్రియాలు కలవరపడి, రాజు కొంతసేపు కైకేయితో మాట్లాడలేదు; ఆమె తనకు ఇష్టముకాని మాటలు చెప్పినా, అతడు కళ్ళు మెరిపించకుండా ఆమెను చూస్తూ ఉండిపోయాడు.
తాం హి వజ్రసమాం వాచమాకర్ణ్య హృదయాప్రియామ్। దుఃఖశోకమయీం శ్రుత్వా రాజా న సుఖితోఽభవత్
ఆమె మాటలు మబ్బులో మోగిన మెరుపు లాగ, హృదయానికి బాధ కలిగించేవిగా ఉండటంతో, దుఃఖంతో నిండిన ఆ మాటలు విని రాజు సంతోషించలేకపోయాడు.
స దేవ్యా వ్యవసాయం చ ఘోరం చ శపథం కృతమ్। ధ్యాత్వా రామేతి నిఃశ్వస్య చ్ఛిన్నస్తరురివాపతత్
రాణి సంకల్పాన్ని, ఆమె చేసిన భయంకరమైన ప్రమాణాన్ని ఆలోచిస్తూ, 'రామా' అని ఆవేదనతో ఊపిరి పీల్చి, కోతపడ్డ వృక్షంలా నేలపై పడిపోయాడు.
నష్టచిత్తో యథోన్మత్తో విపరీతో యథాతురః। హృతతేజా యథా సర్పో బభూవ జగతీపతిః
మనస్సు తలకిందులై, పిచ్చివాడిలా, అయోమయంగా, రోగివాడిలా, శక్తి కోల్పోయిన పాములా, భూమిపతి అయిపోయాడు.
దీనయాఽఽతురయా వాచా ఇతి హోవాచ కైకయీమ్। అనర్థమిమమర్థాభం కేన త్వముపదేశితా
బలహీనంగా, బాధతో నిండిన స్వరంతో కైకేయిని ఇలా అడిగాడు: 'ఈ హానికరమైన పనిని, లాభంగా కనిపించేలా, నీకు ఎవరు చెప్పారు?'
భూతోపహతచిత్తేవ బ్రువన్తీ మాం న లజ్జసే। శీలవ్యసనమేతత్ తే నాభిజానామ్యహం పురా
నీ మనస్సు దుష్టాత్మలు పట్టుకున్నట్టు, నన్ను ఇలా నిర్లజ్జగా మాట్లాడుతున్నావు; నీలో ఇలాంటి చెడు స్వభావం నాకు ఇంతకుముందు కనిపించలేదు.