కైకేయీమబ్రవీత్ క్రుద్ధో నిర్దహన్నివ తేజసా। నృశంసే దుష్టచారిత్రే కులస్యాస్య వినాశిని
కోపంతో, తేజస్సుతో మండిపడుతూ, కైకేయిని ఇలా అడిగాడు: 'క్రూర హృదయముగల దుష్ట స్వభావముగలవాడివి, ఈ వంశాన్ని నాశనం చేయదలచినదివి!'
కిం కృతం తవ రామేణ పాపే పాపం మయాపి వా। సదా తే జననీతుల్యాం వృత్తిం వహతి రాఘవః
'పాపాత్మా! రాముడు నీకు ఏమి అపరాధం చేశాడు? లేక నేను ఏ పాపం చేసాను? రాఘవుడు ఎప్పుడూ నిన్ను తన తల్లిలా గౌరవించేవాడు.'
తస్యైవం త్వమనర్థాయ కింనిమిత్తమిహోద్యతా। త్వం మయాఽఽత్మవినాశాయ భవనం స్వం నివేశితా
'అయితే, నీవు ఎందుకు ఇలాంటి హానికరమైన పని చేయాలని నిర్ణయించుకున్నావు? నిన్ను నేను ఈ ఇంట్లో ఉంచాను, అయినా నీవు నా నాశనానికి ప్రయత్నిస్తున్నావు.'
అవిజ్ఞానాన్నృపసుతా వ్యాలా తీక్ష్ణవిషా యథా। జీవలోకో యదా సర్వో రామస్యాహ గుణస్తవమ్
'రాజకుమారిలా, తెలియకపోతే నీవు విషమున్న పాములా ఉన్నావు. రాముని గుణాలను మొత్తం లోకమే పొగిడే సమయంలో—'
అపరాధం కముద్దిశ్య త్యక్ష్యామీష్టమహం సుతమ్। కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ త్యజేయమపి వా శ్రియమ్
ఏ తప్పు చేశాడని నా ప్రియమైన కుమారుడిని వదిలిపెట్టాలి? కౌసల్యను, సుమిత్రను కూడా వదిలేయగలను, నా ధనాన్ని కూడా వదిలేయగలను.
అపశ్యతస్తు మే రామం నష్టం భవతి చేతనమ్। తిష్ఠేల్లోకో వినా సూర్యం సస్యం వా సలిలం వినా
రాముడిని చూడకపోతే నా ప్రాణం పోతుంది; సూర్యుడు లేకుండా లోకం నిలవగలదా? నీరు లేకుండా పంట పెరిగగలదా?
న తు రామం వినా దేహే తిష్ఠేత్తు మమ జీవితమ్। తదలం త్యజ్యతామేష నిశ్చయః పాపనిశ్చయే
కానీ రాముడు లేకుండా నా ప్రాణం ఈ దేహంలో ఉండదు. అందుకే, ఈ పాపమైన నిర్ణయాన్ని వెంటనే వదిలెయ్యాలి.
అపి తే చరణౌ మూర్ధ్నా స్పృశామ్యేష ప్రసీద మే। కిమర్థం చిన్తితం పాపే త్వయా పరమదారుణమ్
నీ పాదాలకు నా తలతో వందనం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను, దయచేయి నన్ను క్షమించు. నీవు ఇంత భయంకరమైన ఆలోచన ఎందుకు చేసావు, పాపాత్మా?
అథ జిజ్ఞాససే మాం త్వం భరతస్య ప్రియాప్రియే। అస్తు యత్తత్త్వయా పూర్వం వ్యాహృతం రాఘవం ప్రతి
నీవు నాకు భరతుడిపై ప్రేమ ఉందా లేదా అనే విషయం తెలుసుకోవాలనుకుంటే, నీవు ముందుగా రాఘవుని గురించి చెప్పినదే జరుగనీ.
స మే జ్యేష్ఠసుతః శ్రీమాన్ ధర్మజ్యేష్ఠ ఇతీవ మే। తత్ త్వయా ప్రియవాదిన్యా సేవార్థం కథితం భవేత్
అతడు నా పెద్ద కుమారుడు, మహిమగలవాడు, ధర్మంలో ముందున్నవాడు. నీవు మధురంగా మాట్లాడినది సేవకోసమే అన్నమాట.
తచ్ఛ్రుత్వా శోకసంతప్తా సంతాపయసి మాం భృశమ్। ఆవిష్టాసి గృహే శూన్యే సా త్వం పరవశం గతా
అది విని, దుఃఖంతో బాధపడుతూ నువ్వు నన్ను మరింత బాధ పెడుతున్నావు. ఈ ఖాళీ ఇంట్లో నీవు పరాధీనురాలివైపోయావు.
ఇక్ష్వాకూణాం కులే దేవి సమ్ప్రాప్తః సుమహానయమ్। అనయో నయసమ్పన్నే యత్ర తే వికృతా మతిః
దేవి, ఇక్ష్వాకుల వంశానికి పెద్ద అపాయం వచ్చేసింది. నీవు మంచి మార్గంలో ఉండగా, ఇప్పుడు నీ మనసు తప్పుదోవ పట్టింది.
నహి కించిదయుక్తం వా విప్రియం వా పురా మమ। అకరోస్త్వం విశాలాక్షి తేన న శ్రద్దధామి తే
నీవు ఇంతవరకు నాకు ఏ తప్పు చేయలేదు, ఏ అపరిచితమైన పనీ చేయలేదు, విశాలనేత్రా! అందుకే నీపై నాకు నమ్మకం పోయింది.
నను తే రాఘవస్తుల్యో భరతేన మహాత్మనా। బహుశో హి స్మ బాలే త్వం కథాః కథయసే మమ
నిజంగా, రాఘవుడు నీకు భరతుడితో సమానమే. చిన్నప్పుడే నువ్వు నాకు ఎన్నోసార్లు అలా చెప్పేవావు.
తస్య ధర్మాత్మనో దేవి వనే వాసం యశస్వినః। కథం రోచయసే భీరు నవ వర్షాణి పఞ్చ చ
ధర్మమార్గంలో ఉన్న, కీర్తిగల రాముడిని నీవు పది నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో ఉండమని ఎలా కోరగలిగావు, భయపడే వాడివి?
అత్యన్తసుకుమారస్య తస్య ధర్మే కృతాత్మనః। కథం రోచయసే వాసమరణ్యే భృశదారుణే
అతి సున్నితమైన, ధర్మంలో స్థిరమైన వాడైన అతడు భయంకరమైన అడవిలో ఉండాలని నీవు ఎలా అనుకుంటున్నావు?
రోచయస్యభిరామస్య రామస్య శుభలోచనే। తవ శుశ్రూషమాణస్య కిమర్థం విప్రవాసనమ్
మంగళకరమైన కళ్లున్నావు, రాముడు అందమైనవాడు, నీ సేవలో నిత్యం ఉండే వాడు. అలాంటివాడిని నీవు ఎందుకు వనవాసానికి పంపాలని కోరుతున్నావు?
రామో హి భరతాద్ భూయస్తవ శుశ్రూషతే సదా। విశేషం త్వయి తస్మాత్ తు భరతస్య న లక్షయే
రాముడు ఎప్పుడూ భరతుడికంటే నీకు ఎక్కువగా సేవ చేస్తాడు. భరతుడి నుంచి నీపై ప్రత్యేకమైన ప్రేమను నేను చూడలేదు.
శుశ్రూషాం గౌరవం చైవ ప్రమాణం వచనక్రియామ్। కస్తు భూయస్తరం కుర్యాదన్యత్ర పురుషర్షభాత్
ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడిని మినహాయించి మరెవరు సేవ, గౌరవం, మాట, పనిలో ఎక్కువగా చూపగలరు?
బహూనాం స్త్రీసహస్రాణాం బహూనాం చోపజీవినామ్। పరివాదోఽపవాదో వా రాఘవే నోపపద్యతే
అనేక వేల మంది స్త్రీలు, అనేక మంది ఆధారపడే వారిలో, రాఘవునిపై ఎప్పుడూ అపవాదం లేదా నింద ఎవరూ చెప్పరు.
సాన్త్వయన్ సర్వభూతాని రామః శుద్ధేన చేతసా। గృహ్ణాతి మనుజవ్యాఘ్రః ప్రియైర్విషయవాసినః
రాముడు, మానవులలో సింహుడు, స్వచ్ఛమైన హృదయంతో అందరిని మృదువైన మాటలతో సంతుష్టిపరచి, ప్రజల ప్రేమను పొందుతాడు.
సత్యేన లోకాఞ్ జయతి ద్విజాన్ దానేన రాఘవః। గురూఞ్ ఛుశ్రూషయా వీరో ధనుషా యుధి శాత్రవాన్
రాఘవుడు సత్యంతో లోకాలను జయిస్తాడు, దానంతో బ్రాహ్మణులను గెలుచుకుంటాడు, పెద్దలను సేవతో గౌరవిస్తాడు, యుద్ధంలో విల్లుతో శత్రువులను జయిస్తాడు.
సత్యం దానం తపస్త్యాగో మిత్రతా శౌచమార్జవమ్। విద్యా చ గురుశుశ్రూషా ధ్రువాణ్యేతాని రాఘవే
నిజాయితీ, దానం, తపస్సు, త్యాగం, స్నేహం, పవిత్రత, నేరుగా ఉండడం, విద్య, పెద్దవారిని సేవ చేయడం—ఇవి అన్నీ రాఘవునిలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
తస్మిన్నార్జవసమ్పన్నే దేవి దేవోపమే కథమ్। పాపమాశంససే రామే మహర్షిసమతేజసి
నీవు దేవతలకు సమానమైనవాడివై, నేరుగా ఉండే రాముని, మహర్షుల వలె తేజస్సుతో ఉన్నవాడిని, ఎలా చెడును కోరగలవు, దేవీ?
న స్మరామ్యప్రియం వాక్యం లోకస్య ప్రియవాదినః। స కథం త్వత్కృతే రామం వక్ష్యామి ప్రియమప్రియమ్
ప్రపంచంలో అందరితో మధురంగా మాట్లాడే నేను, ఎప్పుడూ ఎవరికీ కఠినంగా మాట చెప్పినది గుర్తు లేదు. అలాంటప్పుడు, నీ కోసమై రామునికి నచ్చే మాటను, అతనికి బాధ కలిగించేలా ఎలా చెప్పగలను?
క్షమా యస్మింస్తపస్త్యాగః సత్యం ధర్మః కృతజ్ఞతా। అప్యహింసా చ భూతానాం తమృతే కాగతిర్మమ
క్షమ, తపస్సు, త్యాగం, నిజాయితీ, ధర్మం, కృతజ్ఞత, అన్ని జీవుల పట్ల హింస లేని మనసు—ఇవి ఉన్న వాడిని వదిలి నేను ఇంకెవరి దగ్గరకు వెళ్లగలను?
మమ వృద్ధస్య కైకేయి గతాన్తస్య తపస్వినః। దీనం లాలప్యమానస్య కారుణ్యం కర్తుమర్హసి
కైకేయీ! వృద్ధుడైన నేను, శ్రమతో అలసిపోయి, తపస్సులో నిమగ్నమై, దుఃఖంతో విలపిస్తున్న నాకు, నీవు కనికరాన్ని చూపాలి.
పృథివ్యాం సాగరాన్తాయాం యత్ కించిదధిగమ్యతే। తత్ సర్వం తవ దాస్యామి మా చ త్వం మన్యుమావిశ
ఈ భూమిపై సముద్రపు అంచువరకు లభించేది ఏదైనా కావచ్చు, అది అంతా నీకిచ్చేస్తాను. కానీ నీవు కోపానికి లోనవద్దు.
అఞ్జలిం కుర్మి కైకేయి పాదౌ చాపి స్పృశామి తే। శరణం భవ రామస్య మాధర్మో మామిహ స్పృశేత్
కైకేయీ! నేను నీకు చేతులు జోడించి, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను. రామునికి ఆశ్రయంగా ఉండు; నాకు ఇక్కడ అధర్మం తగలకూడదు.
ఇతి దుఃఖాభిసంతప్తం విలపన్తమచేతనమ్। ఘూర్ణమానం మహారాజం శోకేన సమభిప్లుతమ్
ఇలా, తీవ్ర దుఃఖంతో బాధపడుతూ, విలపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోయి, తల తిరుగుతూ, మహారాజు పూర్తిగా శోకంలో మునిగిపోయాడు.