యమస్య వా మాం విషయం గతామితో నిశమ్య కుబ్జే ప్రతివేదయిష్యసి। వనం గతే వా సుచిరాయ రాఘవే సమృద్ధకామో భరతో భవిష్యతి
నేను ఇక్కడి నుంచి యమలోకానికి వెళ్ళినప్పుడు, నువ్వు రాజుకు చెప్పవచ్చు, మంతరా. లేక రాఘవుడు చాలా కాలం అడవిలో ఉన్నప్పుడు, భరతుడు తన కోరికలు నెరవేర్చుకుంటూ సుఖంగా ఉంటాడు.
అహం హి నైవాస్తరణాని న స్రజో న చన్దనం నాఞ్జనపానభోజనమ్। న కించిదిచ్ఛామి న చేహ జీవనం న చేదితో గచ్ఛతి రాఘవో వనమ్
నాకు పరుపులు, పుష్పమాలలు, గంధం, అంజనం, తినిపానాలు ఏవీ అవసరం లేదు. రాఘవుడు ఇక్కడి నుంచి అడవికి పోకపోతే, నాకు ఇక్కడ జీవితం కూడా కావాలి కాదు.
అథైవముక్త్వా వచనం సుదారుణం నిధాయ సర్వాభరణాని భామినీ। అసంస్కృతామాస్తరణేన మేదినీం తదాధిశిశ్యే పతితేవ కింనరీ
అలా భయంకరమైన మాటలు చెప్పి, కైకేయి తన ఆభరణాలన్నీ తీసేసి, అలంకారాలు లేని నేలపై పడుకొని, ఆకాశనగరంలోనుంచి పడిపోయిన కిన్నరి లా కనిపించింది.
ఉదీర్ణసంరమ్భతమోవృతాననా తదావముక్తోత్తమమాల్యభూషణా। నరేన్ద్రపత్నీ విమనా బభూవ సా తమోవృతా ద్యౌరివ మగ్నతారకా
కోపం పెరిగి ముఖం చీకటిలో మునిగిపోయింది. అద్భుతమైన పుష్పమాలలు, ఆభరణాలు తీసేసిన రాజు భార్య కైకేయి, నక్షత్రాలు మాయమైన ఆకాశంలా, మనస్సు దిగులుగా మారింది.
thumb|దశమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే దశమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో, పదవ సర్గను వినండి.
విదర్శితా యదా దేవీ కుబ్జయా పాపయా భృశమ్। తదా శేతే స్మ సా భూమౌ దిగ్ధవిద్ధేవ కింనరీ
పాపమైన మంతర కైకేయిని తీవ్రంగా దూషించినప్పుడు, ఆమె విషం తగిలిన కిన్నరి లా నేలపై పడిపోయింది.
(4) నిశ్చిత్య మనసా కృత్యం సా సమ్యగితి భామినీ। మన్థరాయై శనైః సర్వమాచచక్షే విచక్షణా
ఏం చేయాలో మనసులో బలంగా నిర్ణయించుకున్న ఆ భామ, మెల్లగా మంతరకి అన్నీ వివరంగా చెప్పింది.
సా దీనా నిశ్చయం కృత్వా మన్థరావాక్యమోహితా। నాగకన్యేవ నిఃశ్వస్య దీర్ఘముష్ణం చ భామినీ
మంతర మాటలకు మోహితురాలై, నిర్ణయం తీసుకున్న ఆ బాధితురాలు, పాము కూతురిలా పొడవుగా వేడిగా ఊపిరి తీసింది.
ముహూర్తం చిన్తయామాస మార్గమాత్మసుఖావహమ్। సా సుహృచ్చార్థకామా చ తం నిశమ్య వినిశ్చయమ్
ఒక క్షణం తన సుఖానికి దారితీసే మార్గాన్ని ఆలోచించి, మిత్రికి, తన ప్రయోజనానికి అనుగుణంగా మంతర చెప్పిన మాటలు విని, నిర్ణయం తీసుకుంది.
బభూవ పరమప్రీతా సిద్ధిం ప్రాప్యేవ మన్థరా। అథ సా రుషితా దేవీ సమ్యక్ కృత్వా వినిశ్చయమ్
తన కోరిక నెరవేరినట్టు మంతరా ఎంతో సంతోషించింది. ఆ తర్వాత కోపంతో ఉన్న కైకేయి తన నిర్ణయాన్ని పక్కాగా చేసుకుంది.
సంవివేశాబలా భూమౌ నివేశ్య భ్రుకుటిం ముఖే। తతశ్చిత్రాణి మాల్యాని దివ్యాన్యాభరణాని చ
బలహీనంగా, బాధతో ఉన్న కైకేయి, ముఖంలో ముడుతలు వేసుకుని నేలపై పడుకుంది. అప్పుడు ఆమె ధరించిన అద్భుతమైన పుష్పమాలలు, దివ్యమైన ఆభరణాలు—
అపవిద్ధాని కైకేయ్యా తాని భూమిం ప్రపేదిరే। తయా తాన్య్ అపవిద్ధాని మాల్యాన్య్ ఆభరణాని చ
—కైకేయి విసిరేసిన ఆ మాలలు, ఆభరణాలు నేలపై పడ్డాయి. అవన్నీ ఆమె చేతనే అక్కడ పడిపోయాయి.
అశోభయన్త వసుధాం నక్షత్రాణి యథా నభః। క్రోధాగారే చ పతితా సా బభౌ మలినామ్బరా
ఆమె కోపగృహంలో పడిపోయి, మలినమైన వస్త్రాలతో భూమిని అందంగా లేకుండా చేసింది. అది ఆకాశంలో నక్షత్రాలు ఉన్నట్లుగా కనిపించింది.
ఏకవేణీం దృఢాం బద్ధ్వా గతసత్త్వేవ కింనరీ। ఆజ్ఞాప్య తు మహారాజో రాఘవస్యాభిషేచనమ్
ఆమె జుట్టు ఒక్క వేణిగా బిగిగా కట్టబడింది. ప్రాణం లేని కిన్నరి లా కనిపించింది. అప్పటికే మహారాజు రాఘవుని అభిషేకాన్ని ఆజ్ఞాపించాడు.
ప్రియార్హాం ప్రియమాఖ్యాతుం వివేశాన్తఃపురం వశీ। స కైకేయ్యా గృహం శ్రేష్ఠం ప్రవివేశ మహాయశాః
ప్రియమైనవారికి ఆనందాన్ని ఇచ్చే అర్హత ఉన్న, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన రాజు అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. మహాశ్రీమంతుడు కైకేయి అత్యుత్తమ గృహంలోకి వెళ్లాడు.
పాణ్డురాభ్రమ్ ఇవాకాశం రాహుయుక్తం నిశాకరః। శుక-బర్హిసమాయుక్తం క్రౌఞ్చహంసరుతాయుతమ్
ఆ గది తెల్ల మబ్బులతో ఉన్న ఆకాశంలా, రాహువు పట్టుకున్న చంద్రునిలా, నెమళ్లు, పావురాలు ఉన్నట్లూ, క్రౌంచపక్షులు, హంసలు అరుస్తూ నిండినట్లూ కనిపించింది.
వాదిత్రరవసఙ్ఘుష్టం కుబ్జావామనికాయుతమ్। లతాగృహైశ్చిత్రగృహైశ్చమ్పకాశోకశోభితైః
వాద్యాల శబ్దాలతో మారుమోగుతూ, వంకరమైనవారు, చిన్నదేహం ఉన్న సేవకులతో నిండింది. లతా గృహాలు, చిత్రమైన గదులు, చంపక, అశోకవృక్షాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
దాన్తరాజతసౌవర్ణవేదికాభిః సమాయుతమ్। నిత్యపుష్పఫలైర్వృక్షైర్వాపీభిరుపశోభితమ్
దంతం, వెండి, బంగారు వేదికలతో అలంకరించబడి, ఎప్పుడూ పూలు, పండ్లు ఇచ్చే వృక్షాలతో, నీటితొట్టిలతో అందంగా ఉంది.
దాన్తరాజతసౌవర్ణైః సంవృతం పరమాసనైః। వివిధైరన్నపానైశ్చ భక్ష్యైశ్చ వివిధైరపి
దంతం, వెండి, బంగారు అతి ఉత్తమ ఆసనాలతో కప్పబడి, రకరకాల భోజనాలు, పానీయాలు, తినుబండారాలతో నిండి ఉంది.
ఉపపన్నం మహార్హైశ్చ భూషణైస్త్రిదివోపమమ్। స ప్రవిశ్య మహారాజః స్వమన్తఃపురమృద్ధిమత్
అత్యంత విలువైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, దేవతల నివాసంలా ఉంది. అలా మహారాజు తన వైభవమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు.
న దదర్శ స్త్రియం రాజా కైకేయీం శయనోత్తమే। స కామబలసంయుక్తో రత్యర్థీ మనుజాధిపః
రాజు ఆ ఉత్తమ మంచంపై తన భార్య కైకేయిని చూడలేదు. కోరికతో, ఆనందాన్ని కోరుతూ, మానవులలో అధిపతి ఆమె కోసం వెతికాడు.
అపశ్యన్ దయితాం భార్యాం పప్రచ్ఛ విషసాద చ। నహి తస్య పురా దేవీ తాం వేలామత్యవర్తత
తన ప్రియమైన భార్యను కనుగొనక, ఆమె గురించి అడిగి, మనసు దిగులుగా అయింది. ఇంతకు ముందు దేవి ఎప్పుడూ ఈ సమయానికి దూరంగా ఉండలేదు.
న చ రాజా గృహం శూన్యం ప్రవివేశ కదాచన। తతో గృహగతో రాజా కైకేయీం పర్యపృచ్ఛత
రాజు ఎప్పుడూ ఖాళీ గదిలోకి ప్రవేశించలేదు. తరువాత గదిలోకి వెళ్లి, కైకేయి గురించి విచారించాడు.
యథాపురమ్ అవిజ్ఞాయ స్వార్థలిప్సుమ్ అపణ్డితామ్। ప్రతిహారీ త్వథోవాచ సంత్రస్తా తు కృతాఞ్జలిః
అదే విధంగా ఆమె స్వార్థపూరితమైన ఆలోచనను, జ్ఞానం లేనిదాన్ని గ్రహించకుండా రాజు అడిగాడు. కానీ ద్వారపాలిక భయంతో, చేతులు జోడించి చెప్పింది.
దేవ దేవీ భృశం క్రుద్ధా క్రోధాగారమభిద్రుతా। ప్రతీహార్యా వచః శ్రుత్వా రాజా పరమదుర్మనాః
"ప్రభూ, దేవి చాలా కోపంగా కోపగృహానికి వెళ్లారు" అని ద్వారపాలిక చెప్పింది. ఆ మాటలు విని రాజు చాలా మనస్తాపానికి లోనయ్యాడు.
విషసాద పునర్భూయో లులితవ్యాకులేన్ద్రియః। తత్ర తాం పతితాం భూమౌ శయానామతథోచితామ్
రాజు మళ్లీ దిగులుగా, ఇంద్రియాలు కలవరపడి, అక్కడ భూమిపై పడిపోయి, తనకు తగినట్లుగా కాకుండా ఉన్న ఆమెను చూశాడు.
ప్రతప్త ఇవ దుఃఖేన సోఽపశ్యజ్జగతీపతిః। స వృద్ధస్తరుణీం భార్యాం ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్
భూమిపతి బాధతో కాలినట్టుగా, తన ప్రాణాలకన్నా ఎక్కువగా ప్రేమించే యవ్వనభార్యను అక్కడ పడుకున్నదిగా చూశాడు.
అపాపః పాపసంకల్పాం దదర్శ ధరణీతలే। లతామివ వినిష్కృత్తాం పతితాం దేవతామివ
తాను పాపం లేని వాడు అయినా, పాప ఆలోచనలతో ఉన్న ఆమెను భూమిపై పడివున్నదిగా చూశాడు. కోయబడిన లతలా, పడిపోయిన దేవతలా ఆమె కనిపించింది.
కిన్నరీమివ నిర్ధూతాం చ్యుతామ్ అప్సరసం యథా। మాయామ్ ఇవ పరిభ్రష్టాం హరిణీమ్ ఇవ సంయతామ్
వదిలివేయబడిన కిన్నరి లా, పడిపోయిన అప్సరసు లా, మాయ పోయినట్టుగా, పట్టుబడిన జింక లా ఆమె కనిపించింది.
కరేణుమ్ ఇవ దిగ్ధేన విద్ధాం మృగయునా వనే। మహాగజ ఇవారణ్యే స్నేహాత్ పరమదుఃఖితామ్
వనంలో వేటగాడు విషబాణంతో గాయపరిచిన ఆడఏనుగు లా, అరణ్యంలో ప్రేమతో తీవ్రంగా బాధపడే పెద్ద ఏనుగు లా ఆమె అక్కడ పడిపోయి ఉంది.