స లబ్ధమానైర్వినయాన్వితైర్నృపైః పురాలయైర్జానపదైశ్చ మానవైః। ఉపోపవిష్టైర్నృపతిర్వృతో బభౌ సహస్రచక్షుర్భగవానివామరైః
గౌరవం పొందిన, వినయంగా ఉన్న రాజులు, పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు అందరూ చుట్టూ కూర్చుని ఉండగా, ఆ రాజు సహస్రనేతుడిలా దేవతల మధ్య ప్రకాశించాడు.
thumb|ద్వితీయః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వితీయః సర్గః ॥౨-
ఇది రెండవ సర్గ. వినండి.
తతః పరిషదం సర్వామామన్త్ర్య వసుధాధిపః। హితముద్ధర్షణం చైవమువాచ ప్రథితం వచః
తర్వాత భూమిపతి మొత్తం సభను పిలిపించి, మేలైన, ఉత్సాహాన్ని కలిగించే ప్రసిద్ధమైన మాటలు చెప్పాడు.
రాజలక్షణయుక్తేన కాన్తేనానుపమేన చ। ఉవాచ రసయుక్తేన స్వరేణ నృపతిర్నృపాన్
రాజు రాజసముదాయానికి, రాజస్వభావం, ఆకర్షణ, అపూర్వమైన గొంతుతో, హృదయాన్ని తాకే స్వరంతో మాట్లాడాడు.
విదితం భవతామేతద్ యథా మే రాజ్యముత్తమమ్। పూర్వకైర్మమ రాజేన్ద్రైః సుతవత్ పరిపాలితమ్
మీ అందరికీ తెలుసు, నా ఈ ఉత్తమ రాజ్యం నా పూర్వీకులు, రాజులు, కుమారుడిలా సంరక్షించారు.
సోఽహమిక్ష్వాకుభిః సర్వైర్నరేన్ద్రైః ప్రతిపాలితమ్। శ్రేయసా యోక్తుమిచ్ఛామి సుఖార్హమఖిలం జగత్
ఇక్ష్వాకుల వంశంలోని రాజులు పాలించిన ఈ ప్రపంచాన్ని, నేను కూడా శ్రేయస్సు, సుఖానికి అంకితం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను.
మయాప్యాచరితం పూర్వైః పన్థానమనుగచ్ఛతా। ప్రజా నిత్యమనిద్రేణ యథాశక్త్యభిరక్షితాః
నా పూర్వీకులు చూపిన మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, నేను ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా, నా శక్తికి తగినంత ప్రజలను కాపాడుతూ వచ్చాను.
ఇదం శరీరం కృత్స్నస్య లోకస్య చరతా హితమ్। పాణ్డురస్యాతపత్రస్య చ్ఛాయాయాం జరితం మయా
ఈ శరీరం మొత్తం లోకానికి మేలు చేస్తూ, తెల్లటి రాజచత్రం నీడలో నేను వృద్ధుడయ్యాను.
ప్రాప్య వర్షసహస్రాణి బహూన్యాయూంషి జీవతః। జీర్ణస్యాస్య శరీరస్య విశ్రాన్తిమభిరోచయే
వెయ్యేళ్ళు పైగా జీవించి, ఇప్పుడు ఈ శరీరం ముసలితనానికి చేరింది. నాకు విశ్రాంతి కావాలని అనిపిస్తోంది.
రాజప్రభావజుష్టాం చ దుర్వహామజితేన్ద్రియైః। పరిశ్రాన్తోఽస్మి లోకస్య గుర్వీం ధర్మధురం వహన్
రాజులకు తగిన, కానీ ఇంద్రియాలను జయించని వారికి భరించలేని ధర్మబాధ్యతను మోయడంలో నేను అలిసి పోయాను.
సోఽహం విశ్రామమిచ్ఛామి పుత్రం కృత్వా ప్రజాహితే। సంనికృష్టానిమాన్ సర్వాననుమాన్య ద్విజర్షభాన్
కాబట్టి, ప్రజల శ్రేయస్సు కోసం నా కుమారుడిని రాజ్యాధికారిగా నియమించి, ఇక్కడ చేరిన ప్రతిష్టాత్మక బ్రాహ్మణులను సంప్రదించిన తర్వాత, నేను విశ్రాంతి పొందాలనుకుంటున్నాను.
అనుజాతో హి మాం సర్వైర్గుణైః శ్రేష్ఠో మమాత్మజః। పురన్దరసమో వీర్యే రామః పరపురంజయః
నా కుమారుడు అన్ని గుణాల్లో నన్ను మించిపోయాడు. శత్రు పట్టణాలను జయించే రాముడు శక్తిలో ఇంద్రునితో సమానుడు.
తం చన్ద్రమివ పుష్యేణ యుక్తం ధర్మభృతాం వరమ్। యౌవరాజ్యే నియోక్తాస్మి ప్రాతః పురుషపుఙ్గవమ్
ధర్మాన్ని కాపాడే వారిలో ఉత్తముడైన, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు, పుష్య నక్షత్రంతో కూడిన చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాడు. రేపు ఉదయాన్నే అతడిని యువరాజుగా నియమించబోతున్నాను.
అనురూపః స వో నాథో లక్ష్మీవాఁల్లక్ష్మణాగ్రజః। త్రైలోక్యమపి నాథేన యేన స్యాన్నాథవత్తరమ్
లక్ష్మణుని అన్నయ్య అయిన రాముడు, ఐశ్వర్యంతో అలంకరించబడి, మీ అందరికీ యోగ్యమైన పాలకుడు. అతని పాలనలో మూడూ లోకాలు కూడా మరింత రక్షణ పొందతాయి.
అనేన శ్రేయసా సద్యః సంయోక్ష్యేఽహమిమాం మహీమ్। గతక్లేశో భవిష్యామి సుతే తస్మిన్ నివేశ్య వై
ఈ మంచి కార్యం ద్వారా నేనిప్పుడు ఈ భూమిని శ్రేయస్సుతో కలిపి, నా కుమారుడికి అప్పగిస్తాను. అప్పుడే నేను బాధల నుంచి విముక్తుడవుతాను.
యదిదం మేఽనురూపార్థం మయా సాధు సుమన్త్రితమ్। భవన్తో మేఽనుమన్యన్తాం కథం వా కరవాణ్యహమ్
నేను బాగా ఆలోచించి, సరైనదిగా భావించిన ఈ యోజన మీ అందరికీ నచ్చితే, దయచేసి అంగీకరించండి. లేదా ఇంకేలా చేయాలో చెప్పండి.
యద్యప్యేషా మమ ప్రీతిర్హితమన్యద్ విచిన్త్యతామ్। అన్యా మధ్యస్థచిన్తా తు విమర్దాభ్యధికోదయా
ఇది నా అభిలాష అయినా సరే, ఇంకేదైనా ప్రజలకు మేలు చేసే మార్గాన్ని కూడా పరిశీలించండి. ఎందుకంటే, మధ్యస్థంగా ఆలోచించడం వల్ల మరింత స్పష్టత వస్తుంది.
ఇతి బ్రువన్తం ముదితాః ప్రత్యనన్దన్ నృపా నృపమ్। వృష్టిమన్తం మహామేఘం నర్దన్త ఇవ బర్హిణః
ఇలా రాజు మాట్లాడుతుండగా, ఆనందంతో నిండిన రాజులు, వర్షంతో నిండిన మేఘాన్ని చూసి ఆనందంగా అరచే నెమళ్ళులా, రాజును ఆనందంతో అభినందించారు.
స్నిగ్ధోఽనునాదః సంజజ్ఞే తతో హర్షసమీరితః। జనౌఘోద్ఘుష్టసంనాదో మేదినీం కమ్పయన్నివ
ఆ ఆనందంతో నిండిన, మృదువైన ధ్వని జనసమూహంలో ప్రతిధ్వనిస్తూ, భూమిని కంపించించినట్లు వినిపించింది.
తస్య ధర్మార్థవిదుషో భావమాజ్ఞాయ సర్వశః। బ్రాహ్మణా బలముఖ్యాశ్చ పౌరజానపదైః సహ
ధర్మాన్ని, ధనాన్ని బాగా తెలిసిన రాజు ఉద్దేశాన్ని పూర్తిగా గ్రహించిన బ్రాహ్మణులు, సైన్యాధిపతులు, పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు కలిసి,
సమేత్య తే మన్త్రయితుం సమతాగతబుద్ధయః। ఊచుశ్చ మనసా జ్ఞాత్వా వృద్ధం దశరథం నృపమ్
ఒకే మనసుతో సమావేశమై, హృదయంలో ఆలోచించి, వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజుతో ఇలా మాట్లాడారు.
అనేకవర్షసాహస్రో వృద్ధస్త్వమసి పార్థివ। స రామం యువరాజానమభిషిఞ్చస్వ పార్థివమ్
రాజా! మీరు ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు గడిపి వృద్ధుడయ్యారు. అందువల్ల, రాముడిని యువరాజుగా అభిషేకించండి.
ఇచ్ఛామో హి మహాబాహుం రఘువీరం మహాబలమ్। గజేన మహతా యాన్తం రామం ఛత్రావృతాననమ్
మేము బలవంతుడైన, రఘువంశ వీరుడైన రాముడిని, పెద్ద ఏనుగుపై కూర్చొని, రాజచత్రంతో ముఖాన్ని కప్పించుకొని ఉండడాన్ని చూడాలని కోరుకుంటున్నాము.
ఇతి తద్వచనం శ్రుత్వా రాజా తేషాం మనఃప్రియమ్। అజానన్నివ జిజ్ఞాసురిదం వచనమబ్రవీత్
వారు చెప్పిన ఆ హృదయానికి హర్షం కలిగించే మాటలు విని, రాజు ఇంకా తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో, తెలియనట్టు నటిస్తూ ఇలా అడిగాడు.
శ్రుత్వైతద్ వచనం యన్మే రాఘవం పతిమిచ్ఛథ। రాజానః సంశయోఽయం మే తదిదం బ్రూత తత్త్వతః
మీరు రాఘవుడిని పాలకుడిగా కోరుతున్నారని విన్నాను. రాజ్యాధికారి అయిన నాకిది సందేహంగా ఉంది. అందుకే నిజాన్ని చెప్పండి.
కథం ను మయి ధర్మేణ పృథివీమనుశాసతి। భవన్తో ద్రష్టుమిచ్ఛన్తి యువరాజం మహాబలమ్
నేను ఇంకా ధర్మబద్ధంగా భూమిని పాలిస్తున్నప్పటికీ, మీరు ఎందుకు బలవంతుడైన యువరాజును చూడాలని కోరుకుంటున్నారు?
తే తమూచుర్మహాత్మానః పౌరజానపదైః సహ। బహవో నృప కల్యాణగుణాః సన్తి సుతస్య తే
అప్పుడు ఆ మహాత్ములు, పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలతో కలిసి, 'రాజా! మీ కుమారుడికి ఎన్నో మంగళకరమైన గుణాలు ఉన్నాయి' అని సమాధానం ఇచ్చారు.
గుణాన్ గుణవతో దేవ దేవకల్పస్య ధీమతః। ప్రియానానన్దనాన్ కృత్స్నాన్ ప్రవక్ష్యామోఽద్య తాన్శృణు
ప్రభూ! మీ కుమారుడు గుణవంతుడు, దేవతలకు సమానుడు, బుద్ధిమంతుడు. అతనిలో ఉన్న అందమైన, ఆనందదాయకమైన, సంపూర్ణమైన గుణాలను ఇప్పుడు మేము చెప్పబోతున్నాము. దయచేసి వినండి.
దివ్యైర్గుణైః శక్రసమో రామః సత్యపరాక్రమః। ఇక్ష్వాకుభ్యోఽపి సర్వేభ్యో హ్యతిరిక్తో విశామ్పతే
రాముడు దివ్యమైన లక్షణాల్లో ఇంద్రునికి సమానుడు, సత్యం, పరాక్రమంలో నిలకడగా ఉంటాడు. ఓ ప్రజలాధిపతి, రాముడు ఇక్ష్వాకువులందరికన్నా మించి ఉన్నాడు.
రామః సత్పురుషో లోకే సత్యః సత్యపరాయణః। సాక్షాద్ రామాద్ వినిర్వృత్తో ధర్మశ్చాపి శ్రియా సహ
రాముడు లోకంలో సజ్జనుడు, సత్యానికి, ధర్మానికి నిబద్ధుడు. నిజంగా, ధర్మం కూడా ఐశ్వర్యంతో కలిసి రాముడి నుంచే ఉద్భవించింది.