కర్దమేనైవముక్తాస్తు సర్వ ఏవ ద్విజర్షభాః । రోచయన్తి స్మ తం యజ్ఞం రుద్రస్యారాధనం ప్రతి ।। ౭.౯౦.
కర్దముడు ఇలా చెప్పగానే, అందరూ ప్రాముఖ్యమైన ద్విజులు రుద్రుని ఆరాధన కోసం ఆ యజ్ఞాన్ని చేయాలని అంగీకరించారు.
సంవర్తస్య తు రాజర్షేః శిష్యః పురపురఞ్జయః । మరుత్త ఇతి విఖ్యాతస్తం యజ్ఞం సముపాహరత్ ।। ౭.౯౦.
సంవర్తుని శిష్యుడు, పురపురంజయుడిగా ప్రసిద్ధుడైన మరుత్తుడు, ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు.
తతో యజ్ఞో మహానాసీద్బుధాశ్రమసమీపతః । రుద్రశ్చ పరమం తోషమాజగామ మహాయశాః ।। ౭.౯౦.
ఆ తరువాత బుధుని ఆశ్రమం దగ్గర గొప్ప యజ్ఞం జరిగింది. మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన రుద్రుడు అత్యంత సంతోషంతో వచ్చాడు.
అథ యజ్ఞే సమాప్తే తు ప్రీతః పరమయా ముదా । ఉమాపతిర్ద్విజాన్సర్వానువాచ ఇలసన్నిధౌ ।। ౭.౯౦.
యజ్ఞం పూర్తయ్యాక, పరమానందంతో ఉన్న ఉమాపతి, ఇళా సమక్షంలో అక్కడ ఉన్న అన్ని బ్రాహ్మణులతో మాట్లాడాడు.
ప్రీతో ఽస్మి హయమేధేన భక్త్యా చ ద్విజసత్తమాః । అస్య బాహ్లిపతేశ్చైవ కిం కరోమి ప్రియం శుభమ్ ।। ౭.౯౦.
అశ్వమేధయాగం వల్ల, మీ భక్తితో నేను సంతోషించాను, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణులారా! ఈ బాహ్లికపతికి ఏ మంచి, ఇష్టమైన దానం చేయాలి చెప్పండి.
తథా వదతి దేవేశే ద్విజాస్తే సుసమాహితాః । ప్రసాదయన్తి దేవేశం యథా స్యాత్పురుషస్త్విలా ।। ౭.౯౦.
దేవేంద్రుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, బ్రాహ్మణులు ఏకాగ్రతతో, ఇళా మళ్లీ మగవాడిగా మారాలని కోరుతూ దేవుని ప్రార్థించారు.
తతః ప్రీతో మహాదేవః పురుషత్వం దదౌ పునః । ఇలాయై సుమహాతేజా దత్త్వా చాన్తరధీయత ।। ౭.౯౦.
అప్పుడు పరమేశ్వరుడు ఎంతో సంతోషంతో ఇలాకు మళ్లీ మగత్వాన్ని ఇచ్చి, ఆ ఆశీర్వాదం ఇచ్చిన వెంటనే కనబడకుండా పోయాడు.
నివృత్తే హయమేధే చ గతశ్చాదర్శనం హరః । యథాగతం ద్విజాః సర్వే హ్యగచ్ఛన్దీర్ఘదర్శినః ।। ౭.౯౦.
అశ్వమేధ యాగం పూర్తయిన తర్వాత హరుడు అక్కడి నుంచి కనిపించకుండా పోయాడు. అప్పుడు అందరు దూరదృష్టి గల బ్రాహ్మణులు వచ్చిన విధంగా తిరిగి వెళ్లిపోయారు.
రాజా తు బాహ్లిముత్సృజ్య మధ్యదేశే హ్యనుత్తమమ్ । నివేశయామాస పురం ప్రతిష్ఠానం యశస్కరమ్ ।। ౭.౯౦.
రాజు బాహ్లికాన్ని వదిలిపెట్టి మధ్యదేశంలో ప్రతిష్ఠాన అనే గొప్ప పేరుగాంచిన నగరాన్ని స్థాపించాడు.
శశబిన్దుశ్చ రాజర్షిర్బాహ్లిం పురపురఞ్జయః । ప్రతిష్ఠానే ఇలో రాజా ప్రజాపతిసుతో బలీ ।। ౭.౯౦.
బాహ్లికాన్ని రాజర్షి శశబిందు పాలించగా, ప్రతిష్ఠాన పట్టణాన్ని ప్రజాపతి కుమారుడు, బలవంతుడు అయిన ఇలా పరిపాలించాడు.
స కాలే ప్రాప్తవాఁల్లోకమిలో బ్రాహ్మమనుత్తమమ్ । ఐలః పురూరవా రాజా ప్రతిష్ఠానమవాప్తవాన్ ।। ౭.౯౦.
కాలక్రమంలో ఇలా పరమ బ్రహ్మ లోకాన్ని పొందాడు. తరువాత అతని కుమారుడు పురూరవుడు ప్రతిష్ఠానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
ఈదృశో హ్యశ్వమేధస్య ప్రభావః పురుషర్షభౌ । స్త్రీభూతః పౌరుషం లేభే యచ్చాన్యదపి దుర్లభమ్ ।। ౭.౯౦.
ఓ మహాపురుషా! అశ్వమేధ యాగానికి ఇంతటి మహిమ ఉంది. ఒకరు స్త్రీగా మారినా మళ్లీ మగత్వాన్ని పొందగలిగాడు. ఇంకా ఇతర అరుదైన వరాలు కూడా లభించాయి.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే నవతితమః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో తొంభైవ సర్గ ముగిసింది.
ఏతదాఖ్యాయ కాకుత్స్థో భ్రాతృభ్యామమితప్రభః । లక్ష్మణం పునరేవాహ ధర్మయుక్తమిదం వచః ।। ౭.౯౧.
ఇలా చెప్పిన తరువాత, కకుత్స్థ వంశజుడైన రాముడు తన సహోదరుల సమక్షంలో లక్ష్మణునికి ధర్మబద్ధమైన ఈ మాటలు మళ్లీ చెప్పాడు.
వసిష్ఠం వామదేవం చ జాబాలిమథ కశ్యపమ్ । ద్విజాంశ్చ సర్వప్రవరానశ్వమేధపురస్కృతాన్ ।। ౭.౯౧.
వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కశ్యపుడు మరియు అశ్వమేధ యాగాన్ని నిర్వహించిన అన్ని ప్రధాన ద్విజులు—
ఏతాన్సర్వాన్సమానీయ మన్త్రయిత్వా చ లక్ష్మణ । హయం లక్షణసమ్పన్నం విమోక్ష్యామి సమాధినా ।। ౭.౯౧.
ఈ అందరిని కూడగట్టి, వారితో ఆలోచించి, లక్ష్మణా! శుభలక్షణాలతో కూడిన గుర్రాన్ని నేను ఏకాగ్రతతో విడిచిపెడతాను.
తద్వాక్యం రాఘవేణోక్తం శ్రుత్వా త్వరితవిక్రమః । ద్విజాన్సర్వాన్సమాహూయ దర్శయామాస రాఘవమ్ ।। ౭.౯౧.
రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాటలు విని, చురుకైన లక్ష్మణుడు అన్ని బ్రాహ్మణులను పిలిపించి రాఘవుని వద్దకు తీసుకొచ్చాడు.
తే దృష్ట్వా దేవసఙ్కాశం కృతపాదాభివన్దనమ్ । రాఘవం సుదురాధర్షమాశీర్భిః సమపూజయన్ ।। ౭.౯౧.
దేవతలకు సమానమైన రాఘవుని చూసి, అతని పాదాలకు నమస్కరించి, అందరూ బ్రాహ్మణులు ఆశీర్వచనాలతో అతన్ని ఘనంగా సత్కరించారు.
ప్రాఞ్జలిః స తదా భూత్వా రాఘవో ద్విజసత్తమాన్ । ఆచచక్షే ఽశ్వమేధస్య హ్యభిప్రాయం మహాయశాః ।। ౭.౯౧.
అప్పుడు రాఘవుడు, గొప్ప కీర్తి కలవాడు, చేతులు జోడించి ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులకు అశ్వమేధ యాగం చేయాలనే తన సంకల్పాన్ని వివరించాడు.
తే తు రామస్య తచ్ఛ్రుత్వా నమస్కృత్వా వృషధ్వజమ్ । అశ్వమేధం ద్విజాః సర్వే పూజయన్తి స్మ సర్వశః ।। ౭.౯౧.
రాముని మాటలు విని, అందరు ద్విజులు వృషధ్వజుడికి నమస్కరించి, అశ్వమేధ యాగాన్ని అన్ని విధాలా ఆరాధించసాగారు.
స తేషాం ద్విజముఖ్యానాం వాక్యమద్భుతదర్శనమ్ । అశ్వమేధాశ్రితం శ్రుత్వా భృశం ప్రీతో ఽభవత్తదా ।। ౭.౯౧.
ఆ ద్విజులందరి అద్భుతమైన మాటలు, అశ్వమేధ యాగానికి సంబంధించినవి విని, రాముడు ఆ సమయంలో ఎంతో సంతోషించాడు.
విజ్ఞాయ కర్మ తత్తేషాం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్ । ప్రేషయస్వ ద్రుతం దూతాన్ సుగ్రీవాయ మహాత్మనే ।। ౭.౯౧.
వారికి ఆ కర్మను తెలుసుకొని, రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: 'లక్ష్మణా! నీవు వెంటనే దూతలను మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని వద్దకు పంపించు.'
యథా మహద్భిర్హరిభిర్బహుభిశ్చ వనౌకసామ్ । సార్ధమాగచ్ఛ భద్రం తే హ్యనుభోక్తుం మహోత్సవమ్ ।। ౭.౯౧.
'అతడు గొప్ప బలశాలులైన అనేక వానరులతో, అరణ్యవాసులతో కలిసి, ఈ మహోత్సవాన్ని ఆనందంగా అనుభవించేందుకు రావాలి. నీకు మంగళం కలగాలి.'
బిభీషణశ్చ రక్షోభిః కామగైర్బహుభిర్వృతః । అశ్వమేధం మహాయజ్ఞమాయాత్వతులవిక్రమః ।। ౭.౯౧.
అదే విధంగా, అపారమైన శక్తి కలిగిన బిభీషణుడు అనేక ఇష్టప్రాప్తి కలిగిన రాక్షసులతో కలిసి అశ్వమేధ మహాయాగానికి రావాలి.
రాజానశ్చ మహాభాగా యే మే ప్రియచికీర్షవః । సానుగాః క్షిప్రమాయాన్తు యజ్ఞం ద్రష్టుమనుత్తమమ్ ।। ౭.౯౧.
నా మనసుకు ఇష్టంగా ఉండే మహారాజులు, వారి సేవకులతో కలిసి, వెంటనే ఈ మహాయజ్ఞాన్ని చూడటానికి రావాలి.
దేశాన్తరగతా యే చ ద్విజా ధర్మసమాహితాః । ఆమన్త్రయస్వ తాన్సర్వానశ్వమేధాయ లక్ష్మణ ।। ౭.౯౧.
లక్ష్మణా, ధర్మాన్ని పాటించే దూర ప్రాంతాల్లో ఉన్న అందరు ద్విజులను కూడా అశ్వమేధయాగానికి ఆహ్వానించు.
ఋషయశ్చ మహాబాహో ఆహూయన్తాం తపోధనాః । దేశాన్తరగతాః సర్వే సదారాశ్చ ద్విజాతయః । తథైవ తాలావచరాస్తథైవ నటనర్తకాః ।। ౭.౯౧.
బలవంతుడా, తపస్సుతో నిండిన మహర్షులు, దూర ప్రాంతాల్లో ఉన్న ద్విజులు, వారి భార్యలతో పాటు, తాళ వనాల్లో నివసించే వారు, అలాగే నటులు, నర్తకులు అందరూ కూడా పిలవబడాలి.
యజ్ఞవాటశ్చ సుమహాన్గోమత్యా నైమిశే వనే । ఆజ్ఞాప్యతాం మహాబాహో తద్ధి పుణ్యమనుత్తమమ్ ।। ౭.౯౧.
బలవంతుడా, గోమతి నది ఒడ్డున నైమిశారణ్యంలో మహా యజ్ఞవాటికను ఏర్పాటుచేయమని ఆదేశించు. అది అత్యంత పవిత్రమైనది.
శాన్తయశ్చ మహాబాహో ప్రవర్త్యన్తాం సమన్తతః ।। ౭.౯౧.
బలవంతుడా, శాంతమైనవారు అన్నిచోట్ల కూడా యజ్ఞ కార్యాల్లో పాల్గొనాలి.
శతశశ్చాపి ధర్మజ్ఞాః క్రతుముఖ్యమనుత్తమమ్ । అనుభూయ మహాయజ్ఞం నైమిశే రఘునన్దన ।। ౭.౯౧.
రఘునందనా, ధర్మాన్ని తెలిసిన వందలాది మంది, నైమిశారణ్యంలో మహాయజ్ఞాన్ని అనుభవించి అక్కడ చేరాలి.