అథ మాసే తు సమ్పూర్ణే పూర్ణేన్దుసదృశాననః । ప్రజాపతిసుతః శ్రీమాఞ్ఛయనే ప్రత్యబుధ్యత ।। ౭.౮౯.
తర్వాత నెల పూర్తయినప్పుడు, పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశించే ముఖమున్న, ప్రజాపతికి కుమారుడైన మహాశ్రీమంతుడు తన మంచంపై మేల్కొన్నాడు.
సో ఽపశ్యత్సోమజం తత్ర తపన్తం సలిలాశయే । ఊర్ధ్వబాహుం నిరాలమ్బం తం రాజా ప్రత్యభాషత ।। ౭.౮౯.
అక్కడ అతడు సోముని కుమారుడిని నీటిలో నిలబడి, చేతులు పైకి ఎత్తి, ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా ప్రకాశిస్తూ ఉన్నదాన్ని చూశాడు. రాజు అతడితో మాటలాడాడు.
భగవన్పర్వతం దుర్గం ప్రవిష్టో ఽస్మి సహానుగః । న చ పశ్యామి తత్సైన్యం క్వ ను తే మామకా గతాః ।। ౭.౮౯.
భగవంతుడా! నేను నా అనుచరులతో కలిసి ఈ కఠినమైన పర్వతప్రాంతంలోకి ప్రవేశించాను. కానీ నా సైన్యం కనబడటం లేదు. నా జనాలు ఎక్కడికి పోయారు?
తచ్ఛ్రుత్వా తస్య రాజర్షేర్నష్టసఞ్జ్ఞస్య భాషితమ్ । ప్రత్యువాచ శుభం వాక్యం సాన్త్వయన్పరయా గిరా ।। ౭.౮౯.
అతని మాటలు విన్న సోముని కుమారుడు, అపస్మారంలో ఉన్న ఆ రాజర్షిని పరమ మృదువైన మాటలతో ఆదరించి, సాంత్వనచేసాడు.
అశ్మవర్షేణ మహతా భృత్యాస్తే వినిపాతితాః । త్వం చాశ్రమపదే సుప్తో వాతవర్షభయార్దితః ।। ౭.౮౯.
నీ సేవకులు గొప్ప రాళ్ల వర్షంతో చనిపోయారు. నీవు గాలివానల భయంతో ఆశ్రమంలో నిద్రపోయావు.
సమాశ్వసిహి భద్రం తే నిర్భయో విగతజ్వరః । ఫలమూలాశనో వీర నివసేహ యథాసుఖమ్ ।। ౭.౮౯.
ధైర్యంగా ఉండు. నీకు మేలు కలగాలి. భయం లేకుండా, బాధలు లేకుండా, ఓ వీరా! నీవు ఇక్కడే ఫలమూలాలు తింటూ, నచ్చినట్లుగా నివసించు.
స రాజా తేన వాక్యేన ప్రత్యాశ్వస్తో మహామతిః । ప్రత్యువాచ తతో వాక్యం దీనో భృత్యక్షయాద్ భృశమ్ ।। ౭.౮౯.
ఆ మాటలు విని, మహామతి రాజు, తన సేవకుల నష్టం వల్ల ఎంతో దుఃఖంతో, సాంత్వన పొందినవాడిగా, బాధతో ఇలా చెప్పాడు.
త్యక్ష్యామ్యహం స్వకం రాజ్యం నాహం భృత్యైర్వినాకృతః । వర్తయేయం క్షణం బ్రహ్మన్సమనుజ్ఞాతుమర్హసి ।। ౭.౮౯.
నేను నా రాజ్యాన్ని వదిలేస్తాను. నా సేవకులు లేకుండా నేను ఒక్క క్షణం కూడా ఉండలేను. బ్రహ్మన్! దయచేసి నాకు అనుమతి ఇవ్వు.
సుతో ధర్మపరో బ్రహ్మఞ్జ్యేష్ఠో మమ మహాయశాః । శశబిన్దురితి ఖ్యాతః స మే రాజ్యం ప్రపత్స్యతే ।। ౭.౮౯.
బ్రహ్మన్! నా పెద్ద కుమారుడు ధర్మపరుడు, మహాప్రతిష్ఠ కలవాడు, శశబిందువు అని ప్రసిద్ధి. అతడే నా రాజ్యాన్ని పాలించబోతున్నాడు.
న హి శక్ష్యామ్యహం హిత్వా భృత్యదారాన్సుఖాన్వితాన్ । ప్రతివక్తుం మహాతేజః కిఞ్చిదప్యశుభం వచః ।। ౭.౮౯.
నా సేవకులు, భార్యలు, సుఖాలను వదిలేసిన తర్వాత, ఓ మహాతేజస్వీ! నేను ఒక్క క్షణం కూడా ఏదైనా కఠినమైన మాటను పలకలేను.
తథా బ్రువతి రాజేన్ద్రే బుధః పరమమద్భుతమ్ । సాన్త్వపూర్వమథోవాచ వాసస్త ఇహ రోచతామ్ ।। ౭.౮౯.
రాజు ఇలా చెప్పినప్పుడు, బుధుడు ఆశ్చర్యంతో, మృదువైన మాటలతో, 'నీకు ఇక్కడ నివాసం సుఖంగా ఉండాలి' అని అన్నాడు.
న సన్తాపస్త్వయా కార్యః కార్దమేయ మహాబల । సంవత్సరోషితస్యేహ కారయిష్యామి తే హితమ్ ।। ౭.౮౯.
కార్దముని కుమారుడా, మహాబలుడా! నీవు దుఃఖించాల్సిన అవసరం లేదు. ఇక్కడ సంవత్సరం ఉన్నవాడికి నేను మేలు జరిగేలా చూస్తాను.
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా బుధస్యాక్లిష్టకర్మణః । వాసాయ విదధే బుద్ధిం యదుక్తం బ్రహ్మవాదినా ।। ౭.౮౯.
పాపరహితుడైన బుధుని మాటలు విని, బ్రహ్మవేత్త చెప్పినట్లు అక్కడే నివసించాలనే నిర్ణయం చేసుకున్నాడు.
మాసం స స్త్రీ తదా భూత్వా రమయత్యనిశం శుదా । మాసం పురుషభావేన ధర్మబుద్ధిం చకార సః ।। ౭.౮౯.
అప్పుడు, ఒక నెల ఆమె స్త్రీగా మారి, అతనికి ఎల్లప్పుడూ ఆనందాన్ని ఇచ్చింది. మరొక నెల పురుషుడిగా మారి, ధర్మబుద్ధితో ప్రవర్తించాడు.
తతః సా నవమే మాసి ఇలా సోమసుతాత్సుతమ్ । జనయామాస సుశ్రోణీ పురూరవసమూర్జితమ్ ।। ౭.౮౯.
తర్వాత తొమ్మిదవ నెలలో, అందమైన నడుము కలిగిన ఇళా, సోముని కుమారుడి ద్వారా, బలవంతుడైన పురూరవుని ప్రసవించింది.
జాతమాత్రం తు సుశ్రోణీ పితుర్హస్తే న్యవేశయత్ । బుధస్య సమవర్ణభమిలా పుత్రం మహాబలమ్ ।। ౭.౮౯.
శిశువు పుట్టిన వెంటనే, అందమైన నడుము గల ఇళా, బలవంతుడైన తన కుమారుడిని, బుధునితో సమానవర్ణమున్నవాడిని, తండ్రి చేతిలో పెట్టింది.
బుధస్తు పురుషీభూతం స వై సంవత్సరాన్తరమ్ । కథాభీ రమయామాస ధర్మయుక్తాభిరాత్మవాన్ ।। ౭.౮౯.
ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన బుధుడు, పురుషుడిగా మారిన ఆమెను, సంవత్సరం పాటు ధర్మమయమైన కథలతో ఆనందింపజేశాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ఏకోననవతితమః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ప్రాచీన రామాయణంలో, ఉత్తరకాండలో తొంభై ఒకటవ సర్గ ముగిసింది.
తథోక్తవతి రామే తు తస్య జన్మ తదద్భుతమ్ । ఉవాచ లక్ష్మణో భూయో భరతశ్చ మహాయశాః ।। ౭.౯౦.
రాముడు ఆ అద్భుతమైన జన్మ గురించి ఇలా చెప్పిన తరువాత, లక్ష్మణుడు, మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన భరతుడు ఇద్దరూ మళ్లీ రాముని అడిగారు.
ఇలా సా సోమపుత్రస్య సంవత్సరమథోషితా । అకరోత్కిం నరశ్రేష్ఠ తత్త్వం శంసితుమర్హసి ।। ౭.౯౦.
ఓ మహాపురుషా! సోముని కుమారుడితో ఏడాది పాటు ఉన్న ఇళా ఏమి చేసింది? దయచేసి నిజాన్ని మాకు చెప్పు.
తయోస్తద్వాక్యమాధుర్యం నిశమ్య పరిపృచ్ఛతోః । రామః పునరువాచేమాం ప్రజాపతిసుతే కథామ్ ।। ౭.౯౦.
వారిద్దరి మధురమైన మాటలు, ప్రశ్నలు విని, రాముడు మళ్లీ ప్రజాపతికి కుమార్తె అయిన ఇళా కథను చెప్పసాగాడు.
పురుషత్వం గతే శూరే బుధః పరమబుద్ధిమాన్ । సంవర్తం పరమోదారమాజుహావ మహాయశాః ।। ౭.౯౦.
ఆ ధైర్యవంతుడు మళ్లీ మగవాడిగా మారినప్పుడు, పరమ జ్ఞానశాలి, మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన బుధుడు, పరమోదారుడైన సంవర్తుని పిలిపించాడు.
చ్యవనం భృగుపుత్రం చ మునిం చారిష్టనేమినమ్ । ప్రమోదనం మోదకరం తతో దుర్వాససం మునిమ్ ।। ౭.౯౦.
అలాగే, భృగుపుత్రుడైన చ్యవనుడు, ఋషి అయిన అరిష్టనేమి, ప్రమోదనుడు, మోదకరుడు, ఆ తరువాత దుర్వాసుడు అనే మునిని కూడా పిలిపించాడు.
ఏతాన్సర్వాన్సమానీయ వాక్యజ్ఞస్తత్త్వదర్శనః । ఉవాచ సర్వాన్సుహృదో ధైర్యేణ సుసమాహితాన్ ।। ౭.౯౦.
వారందరినీ, మంచి మాటలు చెప్పగలవారిని, సత్యాన్ని గ్రహించినవారిని కలిపి, బుధుడు ధైర్యంగా, ఏకాగ్రతతో ఉన్న తన మిత్రులందరితో మాట్లాడాడు.
అయం రాజా మహాబాహుః కర్దమస్య ఇలః సుతః । జానీతైనం యథాభూతం శ్రేయో హ్యత్ర విధీయతామ్ ।। ౭.౯౦.
ఈ రాజు, బాహుబలుడు, కర్దముని కుమారుడు ఇళా. ఇతనిని నిజంగా ఎలాగైతే ఉన్నాడో అలా తెలుసుకోండి. ఇతనికి ఏది మంచిదో అది చేయండి.
తేషాం సంవదతామేవ తమాశ్రమముపాగమత్ । కర్దమస్తు మహాతేజా ద్విజైః సహ మహాత్మభిః ।। ౭.౯౦.
వారు మాట్లాడుకుంటుండగా, మహాతేజస్సు కలిగిన కర్దముడు, గొప్ప ఋషులతో, ద్విజులతో కలిసి ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చాడు.
పులస్త్యశ్చ క్రతుశ్చైవ వషట్కారస్తథైవ చ । ఓఙ్కారశ్చ మహాతేజాస్తమాశ్రమముపాగమత్ ।। ౭.౯౦.
పులస్త్యుడు, క్రతువు, వషట్కారుడు, అలాగే మహాతేజస్సు కలిగిన ఓంకారుడు కూడా ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చారు.
తే సర్వే హృష్టమనసః పరస్పరసమాగమే । హితైషిణో బాల్హిపతేః పృథగ్వాక్యాన్యథాబ్రువన్ ।। ౭.౯౦.
వారందరూ పరస్పరం కలుసుకున్న ఆనందంతో, బాహ్లికపతికి మేలు కావాలని కోరుతూ, ఒక్కొక్కరు ఒక్కో విధంగా మంచి మాటలు మాట్లాడారు.
కర్దమస్త్వబ్రవీద్వాక్యం సుతార్థం పరమం హితమ్ । ద్విజాః శృణుత మద్వాక్యం యచ్ఛ్రేయః పార్థివస్య హి ।। ౭.౯౦.
అప్పుడు కర్దముడు తన కుమారుని మేలు కోసం, 'ఓ ద్విజులారా! నా మాట వినండి. రాజుకు ఏది శ్రేయస్సో అదే చెప్పబోతున్నాను,' అని అన్నాడు.
నాన్యం పశ్యామి భైషజ్యమన్తరా వృషభధ్వజమ్ । నాశ్వమేధాత్పరో యజ్ఞః ప్రియశ్చైవ మహాత్మనః । తస్మాద్యజామహే సర్వే పార్థివార్థే దురాసదమ్ ।। ౭.౯౦.
వృషభధ్వజుడిని తప్ప ఇంకెక్కడా ఔషధం కనిపించదు. అశ్వమేధం కంటే గొప్ప యజ్ఞం లేదు. అది మహాత్ముడికి ఎంతో ఇష్టమైనది. అందుకే మనమందరం రాజు కోసం ఈ కష్టమైన యజ్ఞాన్ని చేయాలి.