స రాజా పృథివీం సర్వాం వశే కృత్వా సుధార్మికః । రాజ్యం చైవ నరవ్యాఘ్ర పుత్రవత్పర్యపాలయత్ ।। ౭.౮౭.
ఆ ధర్మాత్ముడు, నరసింహుడా, భూమంతటినీ తన వశంలోకి తెచ్చి, తన రాజ్యాన్ని కుమారునిలా సంరక్షించాడు.
సురైశ్చ పరమోదారైర్దైతేయైశ్చ మహాధనైః । నాగరాక్షసగన్ధర్వైర్యక్షైశ్చ సుమహాత్మభిః ।। ౭.౮౭.
ఆయన దేవతలచే, ధనికమైన దైత్యులచే, నాగ, రాక్షస, గంధర్వ, యక్ష మహాత్ములచే ఎల్లప్పుడూ గౌరవించబడేవాడు.
పూజ్యతే నిత్యశః సౌమ్య భయార్తై రఘునన్దన । అబిభ్యంశ్చ త్రయో లోకాః సరోషస్య మహాత్మనః ।। ౭.౮౭.
సౌమ్యా, భయంతో ఉన్నవారు ఎప్పుడూ ఆయనను పూజించేవారు. రఘునందన, ఆ మహాత్ముడు కోపగించగా మూడు లోకాలు భయపడేవి.
స రాజా తాదృశో హ్యాసీద్ధర్మే వీర్యే చ నిష్ఠితః । బుద్ధ్యా చ పరమోదారో బాహ్లీకేశో మహాయశాః ।। ౭.౮౭.
ఆ బాహ్లికేశుడు ధర్మంలో, వీర్యంలో స్థిరంగా ఉండి, బుద్ధిలో అత్యంత ఉదారుడై, మహాప్రతిష్ఠ కలవాడు అయ్యాడు.
స ప్రచక్రే మహాబాహుర్మృగయాం రుచిరే వనే । చైత్రే మనోరమే మాసి సభృత్యబలవాహనః ।। ౭.౮౭.
ఆ మహాబాహుడు, చైత్రమాసంలో, అందమైన అడవిలో, తన సేవకులు, సైన్యం, రథాలతో కలిసి వేటకు బయలుదేరాడు.
ప్రజఘ్నే చ నృపో ఽరణ్యే మృగాఞ్ఛతసహస్రశః । హత్వైవ తృప్తిర్నాభూచ్చ రాజ్ఞస్తస్య మహాత్మనః ।। ౭.౮౭.
అడవిలో ఆ రాజు లక్షలాది జంతువులను వధించాడు. అయినా, ఆ మహాత్మునికి తృప్తి కలగలేదు.
నానామృగాణామయుతం వధ్యమానం మహాత్మనా । యత్ర జాతో మాహాసేనస్తం దేశముపచక్రమే ।। ౭.౮౭.
అనేక రకాల జంతువులను గొప్ప మనసున్న రాజు వధిస్తున్న ఆ ప్రాంతంలో కార్తికేయుడు జన్మించి అక్కడికి ప్రవేశించాడు.
తస్మిన్ప్రదేశే దేవేశ శైలరాజసుతాం హరః । రమయామాస దుర్ధర్షః సర్వైరనుచరైః సహ ।। ౭.౮౭.
అక్కడ, దేవతల అధినాయకుడా, అప్రతిహతుడైన హరుడు తన అనుచరులతో కలిసి పర్వతరాజు కుమార్తెతో ఆనందంగా గడిపాడు.
కృత్వా స్త్రీరూపమాత్మానముమేశో గోపతిధ్వజః । దేవ్యాః ప్రియచికీర్షుః సంస్తస్మిన్పర్వతనిర్ఝరే ।। ౭.౮౭.
ఆ పర్వతపు లోయలో, దేవిని సంతోషపెట్టాలని ఉమెశ్వరుడు, వృషభ ధ్వజుడైన ఆయన, తనను తాను స్త్రీ రూపంలో మార్చుకున్నాడు.
యే తు తత్ర వనోద్దేశే సత్త్వాః పురుషవాదినః । వృక్షాః పురుషనామానస్తే ఽభవన్ స్త్రీజనాస్తదా ।। ౭.౮౭.
అక్కడ ఆ అడవిలో మనుషుల్లా మాట్లాడే ప్రాణులు, పురుషుల పేర్లు కలిగిన చెట్లు, ఆ సమయానికి అందరూ స్త్రీలుగా మారిపోయారు.
యచ్చ కిఞ్చన తత్సర్వం నారీసఞ్జ్ఞం బభూవ హ । ఏతస్మిన్నన్తరే రాజా స ఇలః కర్దమాత్మజః । నిఘ్నన్మృగసహస్రాణి తం దేశముపచక్రమే ।। ౭.౮౭.
అక్కడ ఉన్నదంతా స్త్రీల రూపం దాల్చింది. ఇదంతా జరుగుతున్న సమయంలో, కార్దముని కుమారుడైన ఇళ రాజు వేలాది జంతువులను వధిస్తూ ఆ ప్రాంతంలోకి వచ్చాడు.
స దృష్ట్వా స్త్రీకృతం సర్వం సవ్యాలమృగపక్షకమ్ । ఆత్మనం స్త్రీకృతం చైవ సానుగం రఘునన్దన ।। ౭.౮౭.
అక్కడ అడవి జంతువులు, పక్షులు సహా అన్నీ స్త్రీలుగా మారినదాన్ని, తనతో పాటు తన అనుచరులు కూడా స్త్రీలుగా మారిపోయినదాన్ని ఇళ రాజు చూశాడు, రఘునందన.
తస్య దుఃఖం మహచ్చాసీద్దృష్ట్వా ఽ ఽత్మానం తథాగతమ్ । ఉమాపతేశ్చ తత్కర్మ జ్ఞాత్వా త్రాసముపాగమత్ ।। ౭.౮౭.
తనకు అలా పరిణామం వచ్చినదాన్ని చూసి రాజుకు గొప్ప దుఃఖం కలిగింది. ఇది ఉమాపతి చేసిన పని అని గ్రహించి భయానికి లోనయ్యాడు.
తతో దేవం మహాత్మానం శితికణ్ఠం కపర్దినమ్ । జగామ శరణం రాజా సభృత్యబలవాహనః ।। ౭.౮౭.
అప్పుడతడు తన సేవకులు, సైన్యం, రథాలతో కలిసి గొప్ప మనసున్న, జటాధారి, నీలకంఠుడైన దేవుని ఆశ్రయించాడు.
తతః ప్రహస్య వరదః సహ దేవ్యా మహేశ్వరః । ప్రజాపతిసుతం వాక్యమువాచ వరదః స్వయమ్ ।। ౭.౮౭.
ఆ తరువాత, దేవి తో కలిసి, వరదుడైన మహేశ్వరుడు చిరునవ్వుతో ప్రజాపతి కుమారునికి ఇలా వరమిచ్చాడు.
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ రాజర్షే కార్దమేయ మహాబల । పురుషత్వమృతే సౌమ్య వరం వరయ సువ్రత ।। ౭.౮౭.
లేవు, లేవు రాజర్షీ, కార్దముని కుమారుడా, మహాబలుడా! మానవత్వాన్ని తప్ప మరేదైనా వరాన్ని కోరుకో, మృదువైనవాడా, నిశ్చలవ్రతుడా.
తతః స రాజా దుఃఖార్తః ప్రత్యాఖ్యాతో మహాత్మనా । న చ జగ్రాహ స్త్రీభూతో వరమన్యం సురోత్తమాత్ ।। ౭.౮౭.
అప్పుడు ఆ రాజు దుఃఖంతో ఉన్నాడు. గొప్ప మనసున్న దేవుడు అతనికి నిరాకరించాడు. స్త్రీగా మారిపోయిన రాజు, ఉత్తమ దేవుని నుండి మరే ఇతర వరాన్ని కూడా కోరలేదు.
తతః శోకేన మహతా శైలరాజసుతాం నృపః । ప్రణిపత్య హ్యుమాం దేవీం సర్వేణైవాన్తరాత్మనా ।। ౭.౮౭.
తర్వాత, గొప్ప శోకంతో బాధపడుతూ, రాజు తన అంతరాత్మతో పర్వతరాజు కుమార్తె అయిన ఉమాదేవిని నమస్కరించాడు.
ఈశే వరాణాం వరదే లోకానామసి భామినీ । అమోఘదర్శనే దేవీ భజ సౌమ్యేన చక్షుషా ।। ౭.౮౭.
ఓ ప్రకాశవంతురాలా, వరాల కర్తయైనవాడా, లోకాల అధిపతురాలా, అపరాజిత దృష్టి కలిగిన దేవీ, నన్ను సౌమ్యమైన దృష్టితో చూడవయ్యా.
హృద్గతం తస్య రాజర్షేర్విజ్ఞాయ హరసన్నిధౌ । ప్రత్యువాచ శుభం వాక్యం దేవీ రుద్రస్య సంమతా ।। ౭.౮౭.
రాజర్షి మనసులోని కోరికను గమనించిన దేవి, హరుని సమక్షంలో, రుద్రునికి ప్రీతికరమైన శుభవాక్యాలు పలికింది.
అర్ధస్య దేవో వరదో వరార్ధస్య తవ హ్యహమ్ । తస్మాదర్ధం గృహాణ త్వం స్త్రీపుంసోర్యావదిచ్ఛసి ।। ౭.౮౭.
దేవుడు నీకు అర్ధాన్ని వరంగా ఇస్తాడు, మిగతా అర్ధాన్ని నేను ఇస్తాను. అందుకే, నువ్వు కోరిన అర్ధాన్ని — పురుషుడిగా కావాలా, స్త్రీగా కావాలా — తీసుకో.
తదద్భుతతరం శ్రుత్వా దేవ్యా వరమనుత్తమమ్ । సమ్ప్రహృష్టమనా భూత్వా రాజా వాక్యమథాబ్రవీత్ ।। ౭.౮౭.
దేవి నుండి ఆ ఆశ్చర్యకరమైన, అత్యుత్తమ వరాన్ని విని, రాజు ఆనందంతో మనసు నిండిపోయి ఇలా చెప్పాడు.
యది దేవి ప్రసన్నా మే రూపేణాప్రతిమా భువి । మాసం స్త్రీత్వముపాసిత్వా మాసం స్యాం పురుషః పునః ।। ౭.౮౭.
దేవీ, నువ్వు నాపై ప్రసన్నంగా ఉంటే, భూమిపై అపరూపమైన అందం కలిగినవాడివి, ఒక నెల స్త్రీగా ఉండి, మరొక నెల మళ్లీ పురుషుడిగా మారాలని కోరుకుంటున్నాను.
ఈప్సితం తస్య విజ్ఞాయ దేవీ సురుచిరాననా । ప్రత్యువాచ శుభం వాక్యమేవమేవ భవిష్యతి ।। ౭.౮౭.
అతని కోరికను తెలుసుకున్న అందమైన ముఖం కలిగిన దేవి, శుభవాక్యాలు పలుకుతూ — 'అలా జరుగుతుంది' అని సమాధానం ఇచ్చింది.
రాజన్పురుషభూతస్త్వం స్త్రీభావం న స్మరిష్యసి । స్త్రీభూతశ్చ పరం మాసం న స్మరిష్యసి పౌరుషమ్ ।। ౭.౮౭.
ఓ రాజా, నీవు పురుషుడిగా ఉన్నప్పుడు నీకు స్త్రీగా ఉన్న దశ గుర్తు రాదు. అలాగే, ఆ నెలలో నీవు స్త్రీగా ఉన్నప్పుడు పురుషత్వం గుర్తు రాదు.
ఏవం స రాజా పురుషో మాసం భూత్వాథ కార్దమిః । త్రైలోక్యసున్దరీ నారీ మాసమేకమిలా ఽభవత్ ।। ౭.౮౭.
ఇలా ఆ రాజు ఒక నెల పురుషుడిగా ఉండి, కార్దమ మహర్షి వంశజుడా, మరో నెల మూడువెళ్లలలో అందరికన్నా అందమైన స్త్రీగా మారాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే సప్తాశీతితమః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో ఎనభై ఏడవ సర్గ ముగిసింది.
తాం కథామిలసమ్బద్ధాం రామేణ సముదీరితామ్ । లక్ష్మణో భరతశ్చైవ శ్రుత్వా పరమవిస్మితౌ ।। ౭.౮౮.
రాముడు చెప్పిన ఇళా కథను విని, లక్ష్మణుడు, భరతుడు ఇద్దరూ ఎంతో ఆశ్చర్యపోయారు.
తౌ రామం ప్రాఞ్జలీ భూత్వా తస్య రాజ్ఞో మహాత్మనః । విస్తరం తస్య భావస్య తదా పప్రచ్ఛతుః పునః ।। ౭.౮౮.
వారు ఇద్దరూ చేతులు జోడించి మహాత్ముడైన ఆ రాజు రాముని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆ విషయం పూర్తిగా వివరంగా చెప్పమని మళ్లీ అడిగారు.
కథం స రాజా స్త్రీభూతో వర్తయామాస దుర్గతిః । పురుషః స యదా భూతః కాం వృత్తిం వర్తయత్యసౌ ।। ౭.౮౮.
ఆ రాజు స్త్రీగా మారినప్పుడు ఎలాంటి కష్టాలు అనుభవించాడు? మళ్లీ పురుషుడిగా ఉన్నప్పుడు ఎలా జీవించాడు?