శ్రుత్వా తు రాఘవస్యైతద్వాక్యం వాక్యవిశారదః । భరతః ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా వాక్యమేతదువాచ హ ।। ౭.౮౩.
రాఘవుని ఈ మాటలు విని, మాటల్లో నిపుణుడైన భరతుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.
త్వయి ధర్మః పరః సాధో త్వయి సర్వా వసున్ధరా । ప్రతిష్ఠితా మహాబాహో యశశ్చామితవిక్రమ ।। ౭.౮౩.
ధర్మం అంతా నీలోనే ఉంది, ఓ మహాబాహువా! నీలోనే ఈ భూమంతా నిలిచి ఉంది. నీలోనే అపారమైన కీర్తి ఉంది.
మహీపాలాశ్చ సర్వే త్వాం ప్రజాపతిమివామరాః । నిరీక్షన్తే మహాత్మానం లోకానాథం యథా వయమ్ ।। ౭.౮౩.
భూమిపై ఉన్న అన్ని రాజులు, మేము లోకనాథుడిని ఎలా చూస్తామో, అలాగే అమరులు ప్రజాపతిని చూస్తారు. అలాగే నిన్ను కూడా చూస్తున్నారు.
పుత్రాశ్చ పితృవద్రాజన్పశ్యన్తి త్వాం మహాబల । పృథివ్యా గతిభూతో ఽసి ప్రాణినామపి రాఘవ ।। ౭.౮౩.
ఓ మహాబలుడా! కుమారులు నిన్ను తండ్రిలా చూస్తున్నారు. భూమికి, అన్ని ప్రాణులకు నీవే మార్గదర్శకుడవు, రాఘవా!
స త్వమేవంవిధం యజ్ఞమాహర్తాసి కథం నృప । పృథివ్యాం రాజవంశానాం వినాశో యత్ర దృశ్యతే ।। ౭.౮౩.
ఓ రాజా! నువ్వు ఇంతటి యజ్ఞాలను నిర్వహించగలవాడివై, భూమిపై రాజవంశాలు నశించేవిధంగా ఉండే యజ్ఞాన్ని ఎలా చేయగలవు?
పృథివ్యాం యే చ పురుషా రాజన్పౌరుషమాగతాః । సర్వేషాం భవితా తత్ర సఙ్క్షయః సర్వకోపజః ।। ౭.౮౩.
ఓ రాజా! భూమిపై పురుషత్వాన్ని పొందిన వారందరికీ అక్కడ సమస్త కోపం వల్ల నాశనం సంభవిస్తుంది.
స త్వం పురుషశార్దూల గుణైరతులవిక్రమ । పృథివీం నార్హసే హన్తుం వశే హి తవ వర్తతే ।। ౭.౮౩.
కాబట్టి, ఓ పురుషశార్దూలా! అపూర్వమైన శక్తి, గుణాలు కలిగినవాడవు. నీ ఆధీనంలో ఉన్న భూమిని నాశనం చేయకూడదు.
భరతస్య తు తద్వాక్యం శ్రుత్వా ఽమృతమయం తదా । ప్రహర్షమతులం లేభే రామః సత్యపరాక్రమః ।। ౭.౮౩.
భరతుడు చెప్పిన ఆ అమృతసమానమైన మాటలు విని, సత్యపరాక్రముడైన రాముడు అపారమైన ఆనందాన్ని పొందాడు.
ఉవాచ చ శుభం వాక్యం కైకేయ్యానన్దవర్ధనమ్ । ప్రీతో ఽస్మి పరితుష్టో ఽస్మి తవాద్య వచనే ఽనఘ ।। ౭.౮౩.
అతడు శుభమయమైన మాటలు చెప్పాడు, కైకేయి కుమారుని ఆనందాన్ని పెంచుతూ — 'నీ మాటలకు నేను సంతోషించాను, పూర్తిగా తృప్తిపడ్డాను, నిష్కళంకుడా!' అని అన్నాడు.
ఇదం వచనమక్లీబం త్వయా ధర్మసమాహితమ్ । వ్యాహృతం పురుషవ్యాఘ్ర పృథివ్యాః పరిపాలనమ్ ।। ౭.౮౩.
నీ మాట ధైర్యంగా, ధర్మంతో నిండినది, పురుషవీర్యాన్ని చూపించేలా ఉంది. భూమిని రక్షించేందుకు నీవు ఈ మాట అన్నావు, పురుషవీర్యశాలి!
ఏష్యదస్మదభిప్రాయాద్రాజసూయాత్క్రతూత్తమాత్ । నివర్తయామి ధర్మజ్ఞ తవ సువ్యాహృతేన చ ।। ౭.౮౩.
మనం రాజసూయ యజ్ఞం చేయాలన్న సంకల్పాన్ని, నీ మంచి మాట విని, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడవు నువ్వు, నేను వదిలేస్తున్నాను.
లోకపీడాకరం కర్మ న కర్తవ్యం విచక్షణైః । బాలానాం తు శుభం వాక్యం గ్రాహ్య లక్ష్మణపూర్వజ । తస్మాచ్ఛృణోమి తే వాక్యం సాధు యుక్తం మహామతే ।। ౭.౮౩.
లోకానికి బాధ కలిగించే పనులు జ్ఞానులు చేయరాదు. చిన్నవారి శుభమైన మాటలు మాత్రం, లక్ష్మణుడి అన్నవా, స్వీకరించాలి. అందుకే నీ మంచి, సముచితమైన మాటను నేను వినిపిస్తున్నాను, మహామతుడా!
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే త్ర్యశీతితమః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, ఉత్తరకాండలో, ఎనభై మూడవ సర్గ ముగిసింది.
తథోక్తవతి రామే తు భరతే చ మహాత్మని । లక్ష్మణో ఽథ శుభం వాక్యమువాచ రఘునన్దనమ్ ।। ౭.౮౪.
రాముడు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, మహాత్ముడైన భరతుడు కూడా మాటలు చెప్పినప్పుడు, లక్ష్మణుడు రఘునందనుడిని శుభమైన మాటలతో ఉద్దేశించాడు.
అశ్వమేధో మహాయజ్ఞః పావనః సర్వపాప్మనామ్ । పావనస్తవ దుర్ధర్షో రోచతాం రఘునన్దన ।। ౭.౮౪.
అశ్వమేధం అనే గొప్ప యజ్ఞం అన్ని పాపాలను శుద్ధి చేసేది. రఘునందన, ఈ పవిత్రమైన, దుర్జయమైన యజ్ఞం నీకు ఇష్టంగా ఉండాలి.
శ్రూయతే హి పురావృత్తం వాసవే సుమహాత్మని । బ్రహ్మహత్యావృతః శక్రో హయమేధేన పావితః ।। ౭.౮౪.
పూర్వకాలంలో, మహాత్ముడైన వాసవుడు బ్రహ్మహత్య పాపంతో కప్పబడి ఉండగా, హయమేధ యజ్ఞం చేసి పవిత్రుడయ్యాడని వినిపించేది.
పురా కిల మహాబాహో దేవాసురసమాగమే । వృత్రో నామ మహానాసీద్దైతేయో లోకసమ్మతః ।। ౭.౮౪.
పూర్వం దేవతలు, అసురులు కలిసినప్పుడు, వృత్రుడు అనే లోకప్రసిద్ధి గల గొప్ప దైత్యుడు ఉండేవాడు, ఓ మహాబాహువా.
విస్తీర్ణో యోజనశతముచ్ఛ్రితస్త్రిగుణం తతః । అనురాగేణ లోకాంస్త్రీన్స్నేహాత్పశ్యతి సర్వతః ।। ౭.౮౪.
అతని విస్తీర్ణం వంద యోజనాలు, ఎత్తు దాని మూడింతలు. అతడు మూడు లోకాల్ని ప్రేమతో, అనురాగంతో ఎక్కడికక్కడ చూసేవాడు.
ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ బుద్ధ్యా చ పరినిష్ఠితః । శశాస పృథివీం స్ఫీతాం ధర్మేణ సుసమాహితః ।। ౭.౮౪.
అతడు ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు, కృతజ్ఞుడు, బుద్ధిలో స్థిరమైనవాడు. ధర్మబద్ధంగా, సమృద్ధిగా ఉన్న భూమిని మంచి పాలనతో పరిపాలించేవాడు.
తస్మిన్ప్రశాసతి తదా సర్వకామదుఘా మహీ । రసవన్తి ప్రభూనాని మూలాని చ ఫలాని చ ।। ౭.౮౪.
అతడు పాలిస్తున్నప్పుడు భూమి అన్ని కోరికలను తీరుస్తూ ఉండేది. బలవంతులకు మూలలు, ఫలాలు రుచికరంగా, సమృద్ధిగా లభించేవి.
అకృష్టపచ్యా పృథివీ సుసమ్పన్నా మహాత్మనః । స రాజ్యం తాదృశం భుఙ్క్తే స్ఫీతమద్భుతదర్శనమ్ ।। ౭.౮౪.
పొలం దున్నకుండానే భూమి మహాత్ముడికి సంపన్నంగా ఉండేది. అద్భుతంగా, అభివృద్ధిగా ఉన్న ఆ రాజ్యాన్ని అతడు అనుభవించేవాడు.
తస్య బుద్ధిః సముప్తన్నా తపః కుర్యామనుత్తమమ్ । తపో హి పరమం శ్రేయః సమ్మోహమితరత్సుఖమ్ ।। ౭.౮౪.
అప్పుడు అతని మనసు అత్యుత్తమమైన తపస్సు చేయాలని స్థిరపడింది. ఎందుకంటే తపస్సే పరమ శ్రేయస్సు, మిగతా సుఖాలు మాయ మాత్రమే.
స నిక్షిప్య సుతం జ్యేష్ఠం పౌరేషు మధురేశ్వరమ్ । తప ఉగ్రం సమాతిష్ఠత్తాపయన్సర్వదేవతాః ।। ౭.౮౪.
తన పెద్ద కుమారుణ్ని ప్రజలకు రాజుగా నియమించి, వృత్రుడు ఘోరమైన తపస్సు ఆచరించసాగాడు. దాంతో అన్ని దేవతలు బాధపడిపోయారు.
తపస్తప్యతి వృత్రే తు వాసవః పరమార్తవత్ । విష్ణుం సముపసఙ్క్రమ్య వాక్యమేతదువాచ హ ।। ౭.౮౪.
వృత్రుడు తపస్సు చేస్తుండగా, వాసవుడు తీవ్రమైన బాధతో విష్ణువును ఆశ్రయించి ఇలా అన్నాడు.
తపస్యతా మహాబాహో లోకాః వృత్రేణ నిర్జితాః । బలవాన్స హి ధర్మాత్మా నైనం శక్ష్యామి శాసితుమ్ ।। ౭.౮౪.
వృత్రుడు తపస్సులో లీనమైనప్పుడు, ఓ మహాబాహువా, లోకాలు అతని చేతిలో పడిపోయాయి. అతడు బలవంతుడు, ధర్మాత్ముడు, నేను అతన్ని పాలించలేను.
యద్యసౌ తప ఆతిష్ఠేద్భూయ ఏవాసురేశ్వర । యావల్లోకా ధరిష్యన్తి తావదస్య వశానుగాః ।। ౭.౮౪.
అసురాధిపతి మళ్లీ తపస్సు చేయడం మొదలుపెడితే, లోకాలు ఉన్నంతకాలం అతని ఆధీనంలోనే ఉంటాయి.
తం చైనం పరమోదారముపేక్షసి మహాబలమ్ । క్షణం హి న భవేద్వృత్రః క్రుద్ధే త్వయి సురేశ్వర ।। ౭.౮౪.
నీకు కోపం వస్తే, ఓ దేవేంద్రా, ఎంత గొప్పవాడైనా, దయామయుడైనా వృత్రుడు ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతకడు.
యదా హి ప్రీతిసంయోగం త్వయా విష్ణో సమాగతః । తదాప్రభృతి లోకానాం నాథత్వముపలబ్ధవాన్ ।। ౭.౮౪.
ఓ విష్ణూ, నీవు వృత్రునితో స్నేహబంధం కలిపినప్పటి నుంచే అతడు లోకాలపై అధికారం పొందాడు.
స త్వం ప్రసాదం లోకానాం కురుష్వ సుసమాహితః । త్వత్కృతేన హి సర్వం స్యాప్రశాన్తమరుజం జగత్ ।। ౭.౮౪.
కాబట్టి, నీవు ధృడనిశ్చయంతో లోకాలపై అనుగ్రహం చూపించు. నీ వల్లే ఈ అశాంతమైన జగత్తు ప్రశాంతమవుతుంది.
ఇమే హి సర్వే విష్ణో త్వాం నిరీక్షన్తే దివౌకసః । వృత్రఘాతేన మహతా తేషాం సాహ్యం కురుష్వ హ ।। ౭.౮౪.
విష్ణూ, ఈ దేవతలందరూ నిన్నే ఆశ్రయిస్తున్నారు. వృత్రుని సంహరించడంలో వారికి సహాయం చేయు.