తస్య రోషః సమభవత్క్షుధార్తస్య విశేషతః । నిర్దహన్నివ లోకాంస్త్రీఞ్ఛిష్యాంశ్చైతదువాచ హ ।। ౭.౮౧.
ఆకలితో ఉన్నందువల్ల అతనికి కోపం మరింత పెరిగింది. ఆ కోపం లోకాల్ని కాల్చే అగ్నిలా ఉండగా, తన శిష్యులతో ఇలా అన్నాడు.
పశ్యధ్వం విపరీతస్య దణ్డస్యావిజితాత్మనః । విపత్తిం ఘోరసఙ్కాశాం క్రుద్ధామగ్నిశిఖామివ ।। ౭.౮౧.
దండుడు తన మనసును అదుపులో పెట్టుకోక, ఎంత భయంకరమైన అపాయం తనపై వచ్చిందో చూడండి. అది కోపంతో మండుతున్న అగ్నిశిఖలా ఉంది.
క్షయో ఽస్య దుర్మతేః ప్రాప్తః సానుగస్య దురాత్మనః । యః ప్రదీప్తాం హుతాశస్య శిఖాం వై స్ప్రష్టుమిచ్ఛతి ।। ౭.౮౧.
దుష్టమనసుతో ఉన్న దండుడు, తన అనుచరులతో కలిసి నాశనానికి లోనయ్యాడు. ఎందుకంటే, అతడు మండుతున్న అగ్నిశిఖను తాకాలని ప్రయత్నించాడు.
యస్మాత్స కృతవాన్పాపమీదృశం ఘోరసంహితమ్ । తస్మాత్ప్రాప్స్యతి దుర్మేధాః ఫలం పాపస్య కర్మణః ।। ౭.౮౧.
అతడు ఇంత భయంకరమైన పాపాన్ని చేసినందువల్ల, ఆ దుష్టుడు తన దుష్కర్మ ఫలితాన్ని తప్పక అనుభవించాల్సిందే.
సప్తరాత్రేణ రాజాసౌ సభృత్యబలవాహనః । పాపకర్మసమాచారో వధం ప్రాప్స్యతి దుర్మతిః ।। ౭.౮౧.
ఏడు రాత్రులలోపల, ఆ రాజు తన సేవకులు, సైన్యం, వాహనాలతో కలిసి, పాపకార్యాలు చేసినందుకు మరణాన్ని పొందతాడు.
సమన్తాద్యోజనశతం విషయం చాస్య దుర్మతేః । ధక్ష్యతే పాంసువర్షేణ మహతా పాకశాసనః ।। ౭.౮౧.
ఆ దుష్టుడి ప్రాంతం చుట్టూ వంద యోజనల వరకు, పెద్దదైన దుమ్ము వర్షంతో, శిక్షకర్త ఆదేశించినట్లు కాలిపోతుంది.
సర్వసత్వాని యానీహ స్థావరాణి చరాణి చ । మహతా పాంసువర్షేణ విలయం సర్వతో ఽగమన్ ।। ౭.౮౧.
ఇక్కడ ఉన్న అన్ని జీవులు — స్థావరాలు, జంగమాలు — అన్నీ ఆ మహా దుమ్ము వర్షంతో పూర్తిగా నాశనం అవుతాయి.
దణ్డస్య విషయో యావత్తావత్సర్వసముచ్ఛ్రయమ్ । పాంసువర్షమివాలక్ష్యం సప్తరాత్రం భవిష్యతి ।। ౭.౮౧.
దండుని పరిమితి ఎంతవరకైనా, ఆ ప్రాంతమంతా ఏడు రాత్రుల పాటు కనిపించని దుమ్ము వర్షంతో కప్పబడిపోతుంది.
ఇత్యుక్త్వా క్రోధతామ్రాక్షస్తదాశ్రమనివాసినమ్ । జనం జనపదాన్తేషు స్థీయతామితి చాబ్రవీత్ ।। ౭.౮౧.
ఇలా కోపంతో కళ్లెర్రగా మారిన ఆయన, ఆశ్రమవాసులకు, 'ప్రజలు గ్రామాల చివర ఉండాలి' అని ఆజ్ఞాపించాడు.
శ్రుత్వా తూశనసో వాక్యం సో ఽ ఽశ్రమావసథో జనః । నిష్క్రాన్తో విషయాత్తస్మాత్స్థానం చక్రే ఽథ బాహ్యతః ।। ౭.౮౧.
ఉశనుడు చెప్పిన మాటలు విని, ఆశ్రమంలో ఉన్న ప్రజలు ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచి బయట ప్రదేశంలో నివాసం ఏర్పరుచుకున్నారు.
స తథోక్త్వా మునిజనమరజామిదమబ్రవీత్ । ఇహైవ వస దుర్మేధే ఆశ్రమే సుసమాహితా ।। ౭.౮౧.
అలా చెప్పిన తరువాత, ఆ ఋషులను చూచి, "దుష్టబుద్ధి కలవాడా! నీవు ఇక్కడే ఈ ఆశ్రమంలో మనసు స్థిరపరచుకొని ఉండి పోవు" అని ఆజ్ఞాపించాడు.
ఇదం యోజనపర్యన్తం సరః సురుచిరప్రభమ్ । అరజే విజ్వరా భుఙ్క్ష్వ కాలశ్చాత్ర ప్రతీక్ష్యతామ్ ।। ౭.౮౧.
ఈ సరస్సు ఒక యోజన పొడవు కలిగి, ఎంతో అందంగా ప్రకాశిస్తోంది. ఇక్కడ మలినమూ, జ్వరమూ లేకుండా నివసించు; నిర్ణీతమైన సమయం కోసం ఇక్కడే ఎదురుచూడు.
త్వత్సమీపే చ యే సత్త్వా వాసమేష్యన్తి తాం నిశామ్ । అవధ్యాః పాంసువర్షేణ తే భవిష్యన్తి నిత్యదా ।। ౭.౮౧.
ఆ రాత్రి నీ దగ్గరికి వచ్చి నివసించే జీవులు ఎవరైనా, వారిని ఎప్పుడూ మట్టిపొడి వర్షం తాకదు.
శ్రుత్వా నియోగం బ్రహ్మర్షేః సా ఽరజా భార్గవీ తదా । తథేతి పితరం ప్రాహ భార్గవం భృశదుఃఖితా । ఇత్యుక్త్వా భార్గవో వాసమన్యత్ర సమకారయత్ ।। ౭.౮౧.
బ్రహ్మర్షి ఆ ఆజ్ఞ విని, ఆ అర్జా భార్గవి ఎంతో బాధతో తన తండ్రి భార్గవుని చూచి, "అలాగే జరుగుతుంది" అని అంగీకరించింది. అప్పుడు భార్గవుడు తన నివాసాన్ని వేరే చోట ఏర్పరిచాడు.
తచ్చ రాజ్యం నరేన్ద్రస్య సభృత్యబలవాహనమ్ । సప్తాహాద్భస్మసాద్భూతం యథోక్తం బ్రహ్మవాదినా ।। ౭.౮౧.
ఆ రాజు రాజ్యం, దాని సేవకులు, సైన్యం, రథాలు అన్నీ బ్రహ్మవేత్త చెప్పినట్లే ఏడురోజుల్లో బూడిదగా మారిపోయాయి.
తస్యాసౌ దణ్డవిషయో విన్ధ్యశైవలయోర్నృప । శప్తో బ్రహ్మర్షిణా తేన వైధర్మ్యే సహితే కృతే ।। ౭.౮౧.
వింధ్య, శైవ పర్వతాల మధ్య ఉన్న ఆ దండ ప్రాంతాన్ని, అక్కడ జరిగిన అధర్మకార్యం వల్ల బ్రహ్మర్షి శపించాడు.
తతః ప్రభృతి కాకుత్స్థ దణ్డకారణ్యముచ్యతే । తపస్వినః స్థితా హ్యత్ర జనస్థానమతో ఽభవత్ ।। ౭.౮౧.
అప్పటి నుండి, ఓ కాకుత్స్థ, ఆ ప్రాంతం దండకారణ్యంగా పిలవబడుతోంది. ఇక్కడ తపస్సు చేసే వారు నివసిస్తూ, అందుకే ఇది జనస్థానంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యన్మాం పృచ్ఛసి రాఘవ । సన్ధ్యాముపాసితుం వీర సమయో హ్యతివర్తతే ।। ౭.౮౧.
రాఘవా! నువ్వు అడిగినదంతా నీకు వివరంగా చెప్పాను. వీరా! సంధ్యా వందనం చేయాల్సిన సమయం దాటి పోతోంది.
ఏతే మహర్షయః సర్వే పూర్ణకుమ్భాః సమన్తతః । కృతోదకా నరవ్యాఘ్ర ఆదిత్యం పర్యుపాసతే ।। ౭.౮౧.
ఈ మహర్షులు అందరూ చుట్టూ నిండిన కుంభాలతో, స్నానం చేసి, నరసింహా! సూర్యుని ఆరాధిస్తున్నారు.
స తైర్బ్రాహ్మణమభ్యస్తం సహితైర్బ్రహ్మవిత్తమైః । రవిరస్తం గతో రామ గచ్ఛోదకముపస్పృశ ।। ౭.౮౧.
ఆ బ్రాహ్మణులు, బ్రహ్మజ్ఞులు కలిసి సూర్యుని ఆరాధించారు. రామా! సూర్యుడు అస్తమించాడు. నీవు వెళ్లి పవిత్రత కోసం నీటిని తాకు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ఏకాశీతితమః సర్గః
ఇలా ఋషివాక్యంలో, మహర్షి వాల్మీకి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో ఎనభై ఒకటి వ సర్గ ముగిసింది.
ఋషేర్వచనమాజ్ఞాయ రామః సన్ధ్యాముపాసితుమ్ । ఉపాక్రమత్సరః పుణ్యమప్సరోగణసేవితమ్ ।। ౭.౮౨.
ఋషి మాటలు గ్రహించిన రాముడు, అప్సరసలు సేవించే పవిత్ర సరస్సు వద్ద సంధ్యావందనం చేయడానికి వెళ్లాడు.
తత్రోదకముపస్పృశ్య సన్ధ్యామన్వాస్య పశ్చిమామ్ । ఆశ్రమం ప్రావిశద్రామః కుమ్భయోనేర్మహాత్మనః ।। ౭.౮౨.
అక్కడ నీటిని తాకి, పశ్చిమ సంధ్యావందనం పూర్తి చేసి, రాముడు మహాత్ముడైన కుంభయోని ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు.
తస్యాగస్త్యో బహుగుణం కన్దమూలం తథౌషధిమ్ । శాల్యాదీని పవిత్రాణి భోజనార్థమకల్పయత్ ।। ౭.౮౨.
అగస్త్యుడు రామునికి భోజనార్థం ఎన్నో రకాల కందులు, మూలికలు, ఔషధాలు, శుద్ధమైన బియ్యం మొదలైనవి సిద్ధం చేశాడు.
స భుక్తవాన్నరశ్రేష్ఠస్తదన్నమమృతోపమమ్ । ప్రీతశ్చ పరితుష్టశ్చ తాం రాత్రిం సముపావిశత్ ।। ౭.౮౨.
ఆ మనుషులలో శ్రేష్ఠుడు రాముడు, అమృతానికి సమానమైన ఆ భోజనం తిని, సంతోషంగా, తృప్తిగా ఆ రాత్రి అక్కడే గడిపాడు.
ప్రభాతే కాల్యముత్థాయ కృత్వా ఽ ఽహ్నికమరిన్దమః । ఋషిం సముపచక్రామ గమనాయ రఘూత్తమః ।। ౭.౮౨.
ఉదయం త్వరగా లేచి, నిత్యకర్మలు పూర్తి చేసి, శత్రువులను జయించిన రఘువంశశ్రేష్ఠుడు, ఋషిని వీడ్కోలు చెప్పేందుకు సమీపించాడు.
అభివాద్యాబ్రవీద్రామో మహర్షిం కుమ్భసమ్భవమ్ । ఆపృచ్ఛే స్వాం పురీం గన్తుం మామనుజ్ఞాతుమర్హసి ।। ౭.౮౨.
నమస్కరించి, రాముడు కుంభసంభవుడైన మహర్షిని చూచి, "నేను నా నగరానికి వెళ్లేందుకు అనుమతి ఇవ్వమని కోరుతున్నాను" అన్నాడు.
ధన్యో ఽస్మ్యనుగృహీతో ఽస్మి దర్శనేన మహాత్మనః । ద్రష్టుం చైవాగమిష్యామి పావనార్థమిహాత్మనః ।। ౭.౮౨.
"మహాత్ముడిని దర్శించటం వల్ల నేను ధన్యుడిని, అనుగ్రహితుడిని అయ్యాను. నా పవిత్రత కోసం మళ్లీ నిన్ను దర్శించేందుకు ఇక్కడికి వస్తాను" అని అన్నాడు.
తథా వదతి కాకుత్స్థే వాక్యమద్భుతదర్శనమ్ । ఉవాచ పరమప్రీతో ధర్మనేత్రస్తపోధనః ।। ౭.౮౨.
కాకుత్స్థుడు అద్భుతమైన మాటలు పలికినప్పుడు, ధర్మమార్గంలో నడిచే తపస్సుతో నిండిన ఆ మహర్షి పరమానందంతో ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు.
అత్యద్భుతమిదం వాక్యం తవ రామ శుభాక్షరమ్ । పావనః సర్వభూతానాం త్వమేవ రఘునన్దన ।। ౭.౮౨.
రామా! నీ మాటలు ఎంత అద్భుతంగా, మంగళకరంగా ఉన్నాయి. రఘువంశంలో నీవే సమస్త ప్రాణులకు పవిత్రతను ప్రసాదించేవాడవు.